Кіріспе
Тораның төрт дерегінің бірі – діни дерек (немесе жай ғана П) – Тораның негізіндегі деректердің ең танымал, стильдік және теологиялық тұрғыдан басқа материалдардан ерекшеленеді. Көптеген ғалымдар оны барлық деректердің ең соңғысы деп санайды және ол Пентатеухтің барлығын біріктіруге арналған редакциялық қабат ретінде қарастырылады. Оған діни емес өткелдермен қайшы келетін және сондықтан ерекше сипаттағы талаптар жиынтығы кіреді: Яхве (Құдай) Синайда белгілегенге дейін құрбандық шалу болмауы, Һаронның және дін қызметкерлерінің жоғары мәртебесі, сондай-ақ Құдай Мұсаға есімін ашқанға дейін Ел Шаддай деген құдайлық атаудың қолданылуы, мысалы. Жалпы алғанда, діни дерек діни мәселелермен айналысады – ритуалдық заңдар, қасиетті орындар мен ритуалдардың шығу тегі және шежірелер – бәрі ресми, қайталама стильде берілген. Ол құлшылықтың ережелері мен ритуалдарына, дін қызметкерлерінің маңызды рөліне баса назар аударады, Һаронға берілген рөлді едәуір кеңейтеді (барлық левилер дін қызметкерлері, бірақ П бойынша тек Һаронның ұрпақтары ғана ішкі қасиетті орында қызмет етуге рұқсат етілуі керек еді).
The Priestly source (or simply P) is perhaps the most widely recognized of the sources underlying the Torah, both stylistically and theologically distinct from other material in it. It is considered by most scholars as the latest of all sources, and “meant to be a kind of redactional layer to hold the entirety of the Pentateuch together,” It includes a set of claims that are contradicted by non Priestly passages and therefore uniquely characteristic: no sacrifice before the institution is ordained by Yahweh (God) at Sinai, the exalted status of Aaron and the priesthood, and the use of the divine title El Shaddai before God reveals his name to Moses, to name a few. In general, the Priestly work is concerned with priestly matters – ritual law, the origins of shrines and rituals, and genealogies – all expressed in a formal, repetitive style. It stresses the rules and rituals of worship, and the crucial role of priests, expanding considerably on the role given to Aaron (all Levites are priests, but according to P only the descendants of Aaron were to be allowed to officiate in the inner sanctuary).
Діни қызметкердің қызметі
Пентатеух немесе Тора (Жаратылыс, Шығу, Леуіліктер, Сандар және Екінші Заң кітаптарына қатысты грек және еврей терминдері) израильдіктердің әлемнің жаратылуынан бастап, ең алғашқы библиялық патриархтар мен олардың саяхаттары арқылы, Мысырдан шығуына және шөлде Құдаймен кездесуіне дейінгі тарихын сипаттайды. Кітаптарда көптеген қайшылықтар, қайталаулар, әртүрлі повество стилі және Құдайдың әртүрлі аттары кездеседі. Джон Ван Сетерс алғашқы төрт кітапта, яғни Тетратеухта, «жаратылыстың екі есебі, Сеттің екі шежіресі, Шемнің екі шежіресі, Ыбырайым мен оның Құдайы арасындағы екі келісім, Бетелде Жақыпқа екі аян, Мұсаның халқын құтқаруға екі шақыруы, Синайда берілген екі заң, Синайда орнатылған екі жиын шатыры/ғибадатханасы» бар екенін атап өтеді. Қайталаулар, стильдер мен аттар кездейсоқ емес, олардың анық үлгілері бар, және осы үлгілерді зерттеу ғалымдарды төрт жеке көздің олардың негізінде жатқанына алып келді. 19 ғасырдың ғалымдары осы көздерді бірге өңделген тәуелсіз құжаттар ретінде қарастырды, ал 20 ғасырдың көп бөлігінде бұл жалпы қабылданған пікір болды. Бірақ 1973 жылы американдық библия ғалымы Фрэнк Мур Кросс «Канаан мифі және еврей эпосы» атты ықпалды еңбегін жариялады, онда ол P жеке құжат емес екенін (яғни, бастамасы, ортасы және соңы бар біртұтас оқиғаны баяндайтын жазба мәтін), бірақ төрт көздің бірі, Яхвист/Элохисттің (JE деп аталады) өңдеу кеңейтілгені екенін айтты. Кросс зерттеуі құжаттық гипотезаға қарсы шабуылдар сериясының бастамасы болды, оны Ханс Генрих Шмид («Джәхвист деп аталатын», 1976 ж.), Мартин Роуз (1981 ж., Яхвисттің Ешуадан басталатын тарихқа кіріспе ретінде жазылғанын ұсынды) және Ван Сетерс («Ыбырайым тарихы мен дәстүрінде», Ыбырайымның оқиғасы үшін, демек, Яхвист үшін б.з.б. 6 ғасырды ұсынды) және Рольф Рендторф («Пентатеухтағы берілу процесінің мәселесі», 1989 ж.), Яхвист пен Элохист ешқашан көздер ретінде болмағанын, бірақ олардың орнына жеке фрагментарлық әңгімелер, өлеңдер және т.б. жинақтары болғанын айтты. Құжаттық гипотезаны алмастыру үшін жаңа консенсус пайда болған жоқ, бірақ шамамен 1980 жылдардың ортасынан бастап Пентатеухтің пайда болуын б.з.б. 5 ғасырдағы парсылық империялық билік кезінде Яһудадағы жағдаймен байланыстыратын ықпалды теория пайда болды. Еудей провинциясының (бұрынғы Яһуда патшалығының парсыша атауы) жер аударылудан кейінгі орталық мекемесі – қайта құрылған Екінші ғибадатхана, ол провинцияның әкімшілік орталығы және Еудейдің орталық үкіметке салық төлеу құралы ретінде қызмет етті. Орталық үкімет империядағы жергілікті қауымдарға автономия беруге дайын болды, бірақ алдымен болашақ автономиялы қауым императордың бекітуі үшін жергілікті заңдарды ұсынуы керек болды. Бұл Ехудтағы яһуди қауымын құрайтын әртүрлі топтардың келісімге келуіне күшті ынта берді. Басты топтар – байлықтың негізгі көздерін бақылайтын жер иелері және ғибадатхананы бақылайтын діни қызметкерлер отбасылары болды. Әр топтың өзінің бастау тарихы бар, ол олардың артықшылықтарын заңдыландырды. Жер иелерінің дәстүрі кем дегенде б.з.б. 6 ғасырдан бері бар болған ежелгі Деутерономикалық дәстүрге негізделген, ал діни қызметкерлер отбасының дәстүрі жер иелерінің құрамын «түзету» және «толықтыру» үшін жасалған. Соңғы құжатта Жаратылыс 1–11 негіз салады, Жаратылыс 12–50 Израиль халқын анықтайды, ал Мұсаның кітаптары қауымның заңдарын және оның Құдаймен қарым-қатынасын анықтайды. 20 ғасырдың екінші жартысынан бастап P және қасиеттілік кодексі (H) туралы көзқарастар үлкен өзгерістерге ұшырады. Карл Эллигер [de], Израиль Ноул және Кристоф Нихан сияқты ғалымдар P-ге қарағанда H-дің жас екенін дәлелдеді. Ноул, Якоб Милгроммен бірге, Пентатеухтағы басқа жерлерде H-қа қатысты үзінділерді де анықтады. Билл Т. Арнольд және Пааво Н. Таккер сияқты авторлар дәстүрлі түрде P-ге жатқызылатын повестің көп бөлігі оның орнына H-мен байланысты болуы керек деп дәлелдеді. Көптеген ғалымдар P-құрылысындағы заңдарды оларды құрастыруға жауапты Аарондық діни қызметкерлерді даңқтауға деген құштарлықпен байланыстырады.
Діни қызметкерлердің тарихы
Діни дереккөз әлемнің жаратылуы туралы баяндаудан басталып, Уәде етілген жердің шекарасында аяқталады. Ол израильдіктердің тарихын және олардың құдайы Яхвемен арадағы қарым-қатынасын айтады, бірақ үзіліссіз емес, Тораның алғашқы төрт кітабын (Текжарғы, Шығу, Левилік және Сандар) қамтиды. Діни дереккөз Адамға, Нұхқа, Ыбырайымға және Мұсаға жасалған төрт келісімді анық көрсетеді, себебі Құдай Өзін бірте-бірте Элохим, Эль-Шаддай және Яхве ретінде ашады. Ғалымдар арасында саны мен көлемі бойынша консенсусқа қол жеткізген П мәтіндері деп аталатын діни дереккөз фрагменттері бар (мысалы, Дженсон 1992, Ноул 2007, Рёмер 2014 және Фауст 2019). Жақында Аксель Булер және авторлар тобы (2023) алгоритмді қолдану үшін «қасиетті негізгі мәтін» (Priesterliche Grundschrift) деп саналатын мәтінді, бірақ үзіліссіз емес, Текжарғының 1-тарауынан Шығудың 40-тарауына дейін қарастырды және оны «жалпылама монотеизммен сипатталатын, құдайдың адамзатқа және әсіресе Израиль халқына бірте-бірте ашылатыны» деп сипаттады, Текжарғының 1:11-тарауында Құдай Элохим деп аталады және «келісу шатырының құрылысымен (Шығу 25–31*; 35–40*)» аяқталады, бұл ғибадатпен бірге «Яхвенің прогрестік ашылуын» көрсетеді. Бұл мәтін ерте парсы кезеңіне (б.з.д. VI ғасырдың соңы немесе V ғасырдың басы) жатқызылады, ал онда сүндеттеу және сенбі күні сияқты айтылған рәсімдер ғибадатханаға мұқтаж болмайтындықтан, мәтін оның «әмбебаптық, монотеистік және бейбіт көзқарасын» көрсетеді. Булер және авторлар тобы (2023) сондай-ақ П мәтіндері Текжарғыдағы оқиғалардың 20% (292/1533 аят), Шығудағы оқиғалардың 50% (596/1213 аят) және екеуінде де 33% (888/2746 аят) құрайды деген қорытындыға келді.
Сипаттамалары
Діни жұмыстар діни мәселелермен айналысады – діни заңдар, қасиетті орындар мен рәсімдердің пайда болуы және шежірелер, барлығы ресми, қайталанатын стильде берілген. Бұл ғибадат етудің ережелері мен рәсімдеріне, сондай-ақ дін қызметкерлерінің маңызды рөліне баса назар аударады, бұл Ааронға берілген рөлді едәуір кеңейтеді (барлық левиліктер дін қызметкерлері, бірақ P бойынша, тек Ааронның ұрпақтары ғана ішкі қасиетті орында қызмет етуге рұқсат алатын еді). P-нің Құдайы – ұлы, жоғары тұрған, және барлық нәрсе Оның күші мен еркі арқылы болады. Ол өзін кезең-кезеңімен ашады: біріншіден, Елохим (ертедегі канандықтардың «құдайлар» деген мағынаны білдіретін сөзінен алынған, қарапайым «құдай» деген еврей сөзі), содан кейін Ыбырайымға Эль-Шаддай (көбінесе «Құдай Құдіретті» деп аударылады) және, ақырында, Мұсаға Өзінің ерекше атымен – Яхве ретінде. P тарихты төрт кезеңге бөледі: Жаратылыстан Мұсаға дейін, Құдай мен Нұх, Ыбырайым және Мұса арасындағы өсиеттер арқылы. Израильдіктер – Құдайдың таңдаған халқы, олармен арадағы қарым-қатынас өсиеттермен реттеледі, ал P-нің Құдайы Израильдің өзінің ерекшелігін сақтауы үшін, басқа ұлттармен аралас неке жасаудан сақтануын қалайды. P «қасиеттілік» мәселесіне ерекше мән береді, яғни халық пен жердің діни тазалығына: Израиль «құрбандықтар патшалығы және қасиетті ұлт» (Шығу 19:6) болуы керек, ал P-нің күрделі ережелері мен рәсімдері қасиеттілікті құруға және сақтауға бағытталған. Тұтқындық және тұтқыннан кейінгі кезеңде жазылған деген тұжырымдардың негізінде, оның кем дегенде екі қабаты бар екендігі айтылады, бұл б.з.д. 571–486 жылдар аралығын қамтиды. Бұл – ырым-жырымдарды мұқият сақтау халықтың өзін сақтап қалуға көмектесетін сирек мүмкіндіктердің бірі болған кезең. Діни авторлардың баяндауы Израиль тарихының Құдайдың бақылауында болған, тұрақты және қауіпсіз әлемді жасады, сондықтан Израиль Құдайдан алыстаған жағдайда, Иерусалимнің қирауы мен Вавилонға жер аударылуына қарамастан, құрбандық пен рәсімдер арқылы тәуба етуге болатын еді.
Күні
XIX ғасырдағы неміс ғалымы Джулиус Веллхаузен, құжаттық гипотезаны тұжырымдаған, оның дереккөздерінің хронологиялық ретін Яхвист және Элохист деп белгіледі, одан кейін Деутерономист, соңғысы – Діни қызметкер. 20 ғасырдың соңында көптеген ғалымдар Яхвист (narrative strand – повестік желі) және Діни материалдарды (narrative and legal material – повестік және заңдық материалдардың қоспасы) соңғы Нео-Вавилон немесе Парсы кезеңдеріне жатқызды. Лиан М. Филдман (2023) Пентатеухтың құрамын б.з.д. V-IV ғасырларда жасалған деп есептейді, ал Діни дереккөз соңғы қосымша болуы мүмкін, шамамен б.з.д. IV ғасырында қосылған.
Қолданылу аясы
Көптеген ғалымдар Жаратылыстан Шығысқа дейінгі діни мәтіндерді анықтау туралы келіседі, бірақ жеке P құжатының бастапқы соңына қатысты пікірлер екіге бөлінеді. Ұсынылған соңғы бөлімдер Ешуа кітабында, Леуіліктер кітабының 16-тарауында немесе 9:24-тарауында, Шығыс кітабының 40-тарауында немесе 29:46-тарауында кездеседі. P Жаратылыс кітабындағы екі жаратылыс хикаясының біріншісіне (Жаратылыс 1), Адамның шежіресіне, Су тасқыны хикаясының бір бөлігіне, Ұлттар тізіміне және Шемнің шежіресіне (яғни Ыбырайымның тегіне) жауапты. Жаратылыс кітабының қалған бөлігі көбінесе Яхвистке тиесілі, бірақ P Ыбырайыммен жасалған келісімді (17-тарау) және Ыбырайым, Исақ және Яқубқа қатысты бірнеше хикаяны ұсынады. Шығу кітабы да Яхвист пен P арасында бөлінген, және әдеттегі түсінік бойынша, діни жазушы(лар) бұрыннан бар Яхвист баяндамасына қосымшалар жасаған. 1–24-тараулар (Мысырдағы құлдықтан бастап Синай тауында Құдайдың көрінуіне дейін) және 32–34-тараулар (алтын бұзау оқиғасы) Яхвистке тиесілі, ал P-нің қосымшалары салыстырмалы түрде аз, Израильдің жеміс беру туралы бұйрыққа бағынуын және тіпті Мысырда да тәртіптілігін көрсетеді. P 25–31 және 35–40-тараулардың авторы, яғни киелі шатырды жасау туралы нұсқаулар мен оның құрылысының хикаясын жазған. Леуіліктер кітабының 1–16-тарауында әлем қасиетті емес (яғни қасиетсіз) халық пен қасиетті дін қызметкерлеріне бөлінеді. Сондықтан, таза емес адам дін қызметкерлерінен және киелі орыннан оқшауланып, тазару рәсімінен өтуі, құрбан шалуы және уақыт өте келе тазаруы керек. Ниханның айтуынша, Леуіліктер кітабының 16-таравындағы тазару рәсімі бастапқы діни құжаттың соңғы бөлімін құрайды; осы және ұқсас пікірлер бойынша, осы бөлімнен кейінгі барлық P сияқты мәтіндер діни кезеңнен кейін қосылған. Леуіліктер кітабының 17–26-тарауы «Қасиеттілік кодексі» деп аталады, себебі Израильдің қасиетті халық болуы керек екені туралы жиі айтылады; ғалымдар оны үлкен діни дереккөздің ішіндегі жеке жинақ ретінде қабылдайды және Пентатеухтің басқа жерлерінде де ұқсас қасиеттілік жазбаларын тапқан. Сандар кітабында діни дереккөз 1–10:28, 15–20, 25–31 және 33–36-тарауларға үлес қосады, оның ішінде екі санақ, леуіліктер мен дін қызметкерлерінің мәртебесі туралы ережелер (леуіліктер үшін арнайы қалалар қарастырылған) және Уәде етілген жердің аумағы мен қорғанысы туралы мәліметтер бар. Сандар кітабындағы діни тақырыптарға дін қызметкерлігінің Израильдің игілігі үшін маңызы (дін қызметкерлерінің рәсімдері арамдықты жою үшін қажет) және Құдайдың дін қызметкерлігін Израильмен жасалған келісімге адалдығын білдіретін құрал ретінде қарастыруы жатады. Сандар кітабындағы діни дереккөз Мұсаның өлімі мен Ешуаның орынбасары болуы туралы баяндаумен аяқталады («Содан кейін Мұса Моаб жазығынан Небо тауына көтерілді»), бірақ Мұсаның заңы Пентатеухқа қосылғанда, бұл мәлімет Мұсаның заңының соңына көшірілді.