Кіріспе

1920-1930 жылдардағы сауатсыздықты жою жөніндегі кеңестік науқан. Ликбез (ликбе́з, ; «ліквида́ция безгра́мотности» сөзінің бірігіп айтылуы, «сауатсыздықты жою» деген мағынаны білдіреді) – 1920-1930 жылдары Кеңес Ресейі мен Кеңес Одағында сауатсыздықты жоюға бағытталған науқан. Бұл термин сол науқан кезінде ашылған түрлі мектептер мен курстарды да атау үшін қолданылды. Бүгінде бұл сөз орыс тілінде дайындығы жетілмеген тыңдаушыларға кез келген ғылымның, процестің немесе құбылыстың негізгі ұғымдарын түсіндіру үшін кейде сленг ретінде қолданылады.

Өмірбаян

1897 жылы Ресей империясының жалпы сауаттылық деңгейі шамамен 24% болды, ал ауылдық сауаттылық деңгейі 19,7% құрады. Халыққа, әсіресе ауылдық жерлерде, аз ғана мектептер қолжетімді болды. ХХ ғасырдың басына дейін земство мектептерінде нақты оқу бағдарламалары мен нұсқаулары болған жоқ. 1891 жылы сауаттылық мектептері шіркеу басқаруына өтті және көбінесе діни бағдарламаны сақтады, ол Ескі шіркеу славян тілін оқытуға баса назар аударды. Шаруалар көбінесе өздігінен білім алды және патшалықтың соңғы кезеңінде саяси қарсыластар ашқан мектептерге жиі жүгінді. Халықтың наразылығы күшейгендіктен, Александр II мектептердегі оқу ақысын арттыратын жарлық шығарды, осылайша еркін қозғалуға рұқсат етілген шаруалардың әлеуметтік жағдайының жақсаруына кедергі келтірді. Император Николай II (1894–1917) тұсында либералдар барлық үшін білім беру жүйесін енгізуге ұмтылды, ғалымдар Бірінші дүниежүзілік соғыс болмағанда бұл жүйе кеңірек тараған болар еді деп болжайды.

Большевиктердің сауаттылық науқаны

1917 жылы большевиктер билікке келген кезде, олар артта қалғандығымен және нашар білім беру жүйесімен әйгілі, құлап бара жатқан империямен бетпе-бет келді. 1917 жылы қалған патшалық аумақтарда жеті жастан асқан еркектердің шамамен 37,9%-ы сауатты болса, әйелдердің арасында бұл көрсеткіш 12,5% ғана құрады. Лениннің сауаттылыққа қатысты көзқарасы оның экономикалық және саяси артықшылықтарына негізделген. "Сауатсыздық болса, саясат та болмайды, – деді ол. – Бар болғаны қауесет, әңгіме және көзқарас". Ликбез науқаны 1919 жылғы 26 желтоқсанда Владимир Лениннің "РСФСР халқының арасындағы сауатсыздықты жою туралы" Кеңес үкіметінің декретіне қол қоюымен басталды. Бұл декретке сәйкес, 8-ден 50 жасқа дейінгі барлық адамдар өз ана тілінде сауатты болуға міндетті болды. Білім беру және сауаттылықты арттыру орталықтары ретінде 40 000 ликбез станциясы (ликпункт) құрылды. 1917-1923 жылдардағы Ресей азамат соғысы кезінде уақыт пен қаржы үшін күресіп, Кеңес үкіметінің Білім министрлігі – Наркомпрос, сауаттылық мұғалімдерін даярлаумен қатар, сауаттылық науқанын ұйымдастыру және насихаттау үшін жауапты болатын Бүкілресейлік төтенше жағдай комиссиясын (ВЧКл/б) жедел құрды. Ауыл шаруаларынан бастап кәсіподақтарға дейін, кеңес қоғамының әртүрлі салалары үшін сауаттылықтың нақты пайыздық квоталары белгіленді. Мысалы, кәсіподақ 1923 жылға қарай жұмысшылардың 100% сауатты болуын қамтамасыз етуді көздеді. Большевиктер әдеби науқандар арқылы партия идеологиясын оңай насихаттап, халықтың көзқарасын қалыптастыра алады деп сенді. Сауаттылығы төмен әйелдер кеңес қоғамын "жаңартушыларға" айналдыру үшін ең жоғары әлеуетке ие деп есептелді. Шаруа әйелдерін білім беру арқылы большевиктер ауылдық қоғамның патриархалдық үстемдігін жоюға үміттенді. Ленин "Әйелдердің азаттығы" еңбегінде әйелдің сауатсыздығы партия мүшелерінің "күресу рухын" әлсіретіп, әйелдердің күйеулерінің идеалдарын түсінуіне кедергі келтіретінін жазды. Әзірбайжан КСР-інде әйелдердің сауаттылығын арттыру науқанын негізінен 1920 жылы Бакуде азербайжандық большевик әйелдер құрған Әли Байрамов клубының мүшелері жүргізді. Халыққа жақындасу үшін большевиктер елдің барлық ауылдарында оқу залдары салды. Кітапхана емес, насихат орталығы ретінде сауатты шаруа бөлменің "қызыл оқырманы" рөлін атқарып, жергілікті қоғамдастық мүшелерімен партия директивасы бойынша жіберілген мәтіндерді талқылады. Оқу залдары партияның ең табысты үгіт-насихат құралы болғандықтан, қатысу көбінесе міндетті болды, онда науқандар қалыптасады және жергілікті тұрғындар сыртқы әлемдегі жаңалықтарды еститін. Алайда 1923 жылға қарай науқанның кемшіліктері бар екені анық болды. Біріншіден, Наркомпрос саяси бюродан қаржы алу үшін бәсекелесуде қиындықтарға тап болды. Наркомпрос бюджетінің сауаттылық біліміне жұмсалатын үлесі 1924-1925 жылдары 2,8%-дан 1927-1928 жылдары 1,6%-ға дейін төмендеді. Ликбез мектептері партия элитасының бұйрығымен құрылмады, олар негізінен халықтың сұранысына сүйенді. Наркомпрос сондай-ақ ауылдың шалқыған жағдайында өмір сүруге дайын білімді мұғалімдерді табуды қиын деп тапты. Көп жағдайда шаруалар мен жұмысшылар өздерінің педагогтары мен сауаттылық мұғалімдерін "кішкентай буржуазиялық" тегіне байланысты жаулықпен қарсы алды. Бұл мәселені шешу үшін жергілікті билік сабаққа қатысқан жұмысшыларға сыйақы беру жүйесін енгізіп, оларға артықшылықтар берді. Кейбір өте қиын жағдайларда, 1922 жылғы ашаршылық кезінде көптеген аудандарда сауатсыз ерлер мен әйелдер тамақ ұпайларын алу үшін сауаттылық мектебіне қатысуға міндетті болды. Халыққа жетпедік сезімінен қорқып, олар күткендей оқырманның оқып-жазуына әсер ете алмады, сондықтан Политбюро Down with Illiteracy Society сияқты клубтар мен қоғамдарды қаржыландыруды және насихаттауды күшейтті.

Ерте таралу

Пропаганда грамотности вошла в популярную советскую культуру с государственной политикой ликбеза, укоренившейся в большевистском стремлении к массовой грамотности сразу после прихода большевиков к власти. После Большевистской революции 1917 года Анатолий Луначарский, наркомпрос Советской России, сознательно предпринял усилия по внедрению политической пропаганды в советские школы, особенно в трудовые школы, созданные в 1918 году на основании Положения об единой трудовой школе. Эти пропагандистские листовки, обязательные тексты и плакаты художественно воплощали основные ценности советского движения за грамотность как в сельской, так и в городской среде, а именно концепцию, выдвинутую Лениным, о том, что «Без грамотности не может быть политики, могут быть только слухи, сплетни и предрассудки». Эта концепция, советская оценка грамотности, позже нашла отражение в таких работах, как «Литература и революция» Троцкого 1924 года, в которой Троцкий описывает литературу и чтение как движущие силы в формировании нового коммунистического человека. В первые годы кампании ликбеза государство принудительно зачисляло миллионы неграмотных советских граждан из городов и деревень в школы грамотности, требуя от этих граждан изучения ленинской идеологии про грамотности. В этот период членам комсомола и отрядам юных пионеров также было поручено распространять пропаганду грамотности в виде листовок и устных сообщений среди неграмотных жителей деревень. В частности, в детском образовании искоренение неграмотности преподносилось государством как средство, с помощью которого дети могли в полной мере развивать желательные качества, такие как любопытство и терпение. Пик кампании по ликвидации неграмотности Нarkomпроса РСФСР продолжался до десятой годовщины Октябрьской революции, 7 ноября 1927 года. Российский транспортный профсоюз, с годовым бюджетом своего образовательного управления в 40-50 миллионов рублей, в основном отвечал за продвижение инициатив по грамотности, распространение пропагандистских листовок и распространение книг и учебных материалов в школах, спонсируемых профсоюзом. Государственные нормативные материалы 1920-х годов, касающиеся положения работницы на дому, уделяли особое внимание грамотности, вытекающей из членства в профсоюзе. Эти рассказы, частушки, стихи, карикатуры и пьесы распространялись через листовки, журналы и стенные газеты и обычно рассказывали о молодых, одиноких, неграмотных женщинах из деревни. В этих пропагандистских произведениях удача женщин начинала меняться, когда они знакомились с местными советскими чиновниками. В сюжетной линии большинства этих работ главные героини, обычно бежавшие из своих сельских домов после сексуальной эксплуатации, переживали перемены в судьбе после встречи с советскими чиновниками в своих новых городских домах. В этих историях о превращении из нищеты в богатство грамотность была средством, с помощью которого женщины могли повысить свой статус как работниц в профсоюзах и советском обществе. В 1924 году 90% работниц на дому, прибывших из деревень, были неграмотными и в советской литературе и пропаганде их называли «третьим фронтом» – частью населения, которую необходимо было поднять с помощью грамотности.

Сауаттылықты қолдау плакаттары

Сауаттылықты насихаттау плакаттары – Ленинградтағы Мемлекеттік баспахана мен басқа да советтік мемлекеттік органдардың кең аудиторияға тиімді және арзан жолы болды. Пропаганда плакаттары 1918–1921 жылдардағы Азамат соғысы кезінде большевиктер үшін маңызды құрал болды, содан кейін де қолданыста қалды. Азамат соғысы аяқталғаннан және Лениннің ЖЭС саясатын енгізгеннен кейін, плакаттар кеңестік өмірді жаңаруды бейнелеуге көбірек бағытталды. Сауаттылықты насихаттау плакаттары коммунистік идеологияны халыққа таратып, сауаттылықтың жеке адам үшін қаншалықты пайдалы екенін көрсетті. «Ликбез» науқанының ең жоғалғы сатысында, РК(б)П-ның әйелдер бөлімі – «Женотдел» сауаттылық туралы жарнамалық парақшалар мен плакаттарды таратуда белсенді роль атқарды. Плакаттарда әйелдерді басты кейіпкер ретінде бейнелеу – «Ликбез» дәуірінің пропагандалық әдебиетінің маңызды ерекшелігі болды. Совет қоғамында әйелдердің сауаттылық арқылы жағдайын жақсарту туралы сюжет 1920-жылдардың басында үй шаруасындағы қызметкерлердің табысқа жету туралы танымал әңгімелерінде алғаш рет пайда болды. Мысалы, Ресейдегі сауаттылық туралы декреттің бес жылдығына орай (1924 жылғы желтоқсан), Иваново-Вознесенск облысының мемлекеттік комиссиясы әйелдердің күйеулерімен толық теңдікке жетудегі қиындықтарын олардың білімсіздігімен және сауатсыздығымен байланыстырған кітапша жариялады. Кітапшаның басты кейіпкері Рябнкова сауаттылыққа қол жеткізу арқылы тәуелсіздікке ие болып, күйеуінің басымдығынан құтылып, советтік қоғамның пайдалы мүшесіне айналады. Сонымен қатар, «Ликбез» науқаны кезінде әйелдердің бейнесі советтік сауаттылықты насихаттау плакаттарының орталық элементіне айналды. 1920 жылға дейін совет суретшілері Азамат соғысынан кейінгі үгіт-насихатта кеңінен қолданылған ер адам – жұмысшы немесе ұстаның бейнесіне әйел аналогын жасады.

Орысша сөйлемейтіндерге арналған науқан

Кеңес халқының орыс тілінде сөйлейтін емес аймақтарында, Наркомпрос жеке автономды аймақтар мен республикалар ішінде "Коренизация" (сөзбе-сөз "тамыр жаю") саясатын қолдады, тіпті орыс тілін оқыту контрреволюциялық қылмыс деп есептелді. Әр ұлт үшін, Совет Одағының 120 тілін олардың коммуникативтік маңыздылығы бойынша бағалаған ABCD иерархиясы, әр ұлттың сауаттылыққа жетуі үшін нақты жоспар жасады. 1924 жылы оқулықтар тек 25 тілде басылды. Бірақ 1934 жылға қарай олар 104 тілде жарық көрді.