Кіріспе

Шығыс Германиядағы әзілдер

Шығыс Германиядағы әзілдер мен сын-қалампырлар, бұрынғы Германия Демократиялық Республикасында (ГДР, сондай-ақ Шығыс Германия деп те аталады) 1949 және 1990 жылдар аралығында Шығыс Германия азаматтары мен тұрғындарының көкейкесті мәселелерін бейнеледі. Әзілдер көбінесе саяси тұлғаларды, мысалы Социалистік партияның бас хатшысы Эрих Хонеккерді немесе Штази құпия полициясын басқарған Мемлекеттік қауіпсіздік министрі Эрих Милькеді сынайтын. Экономикалық тапшылық, ГДР мен Кеңес Одағы арасындағы қарым-қатынас, сондай-ақ Суық соғыстағы қарсылас – АҚШ сияқты күнделікті өмірдің детальдары да жиі тақырып болды. Бұған қоса, Саксония мен Орталық Германия арасындағы тіл және мәдениет айырмашылықтарын көрсететін этникалық әзілдер де кездесетін.

Саяси әзіл-қасиетін наразылық құралы ретінде қолдану

Ханс Йорк Шмидт ГДР-дегі саяси әзілдерді наразылықты білдіру және қарсылық таныту құралы деп қарастырады. Шығыс Германиядағы әзілдер көбінесе саяси, экономикалық және әлеуметтік мәселелерді қамтиды, Үлбрихт немесе Хонеккер сияқты маңызды саясаткерлерді, сондай-ақ саяси институттар мен шешімдерді сынап көрсетеді. Осы себепті Шмидт оларды халық пікірінің көрсеткіші немесе халық арасындағы пікірлердің өзгеруін көрсететін "саяси барометр" деп есептейді. Саяси әзілдер неміс әңгімелерінің дәстүрін жалғастырды.

Құқықтық салдарлар мен Штазидің қадағалауы

Зерттеуші Бодо Мюллердің айтуынша, ешкім де әзіл айтқаны үшін ресми түрде сотталған емес; керісінше, әзілдер мемлекетке қауіп төндіретін немесе оған қарсы жалпы агитация жасайтын үгіт-насихат ретінде қарастырылды. Мұндай әзілдер "Мемлекеттік қауіпті үгіт-насихат және жек көруге шақыру" деп танылған 19-бапты бұзу болып есептелді. Бұл әзілдерге өте қатаң қарады, кез келген қудалаудың бір бөлігі ретінде достары мен көршілері тексеріліп, сұраққа тартылды. Шығыс Германиядағы сот процестері көбінесе ашық өткендіктен, аталған әзілдер сотта дауыстап оқылған жоқ. Мюллердің зерттеуіндегі 100 адамның 64-і бір немесе бірнеше әзіл айтқаны үшін сотталды, жазалар көбінесе бір жылдан үш жылға дейін түрме жазасын көздейтін; ең ауыр жағдайда, жаза мерзімі 4 жылға дейін созылуы мүмкін. Көптеген жазалар 1950 жылдары, Берлин қабырғасы салынар алдында шығарылды. Штази әзіл айтушыларды қамауды жалғастырса да, келесі онжылдықтарда оларға қарсы үкімдер күрт азайды; осы сипаттағы соңғы үкім 1972 жылы таңғы ас үзілісінде әзіл алмасып қалған үш инженерге қатысты шығарылды. Дегенмен, Штази әзіл айтуды қадағалауын тоқтатпады: 1980 жылдар бойы Штази SED аудандық кеңестеріне ұсынған ай сайынғы халық көңілі туралы есептерде жұмыс орындарында, кәсіподақтарда және партиялық митингтерде саяси әзілдердің жиі айтылатыны көрсетілді, бұл ГДР-дің соңғы жылдарында азаматтардың мемлекетке қарсы еркін сөйлеуге батыл түскенін көрсетті.

Операция ГДР-Витц (ГДР әзілі)

Салқын соғыс кезінде ГДР Батыс Германияның Федералды барлау қызметінің (BND) басты назарында болды. 1970 жылдардың ортасында агенттіктің Пулахтағы жергілікті штаб-пәтеріндегі қызметкер, барлау жұмысының бір бөлігі ретінде агенттер мен қызметкерлердің "сонда" саяси әзілдерді жинауды ұсынды; Шығыс Германия халқының пікірін тікелей бағалау қиын болды, себебі адамдар Штазидің естіп қалуынан қорқып, ашық сөйлеуге тартынды. Бұрынғы BND президенті Ханс Георг Виктің сөзіне сәйкес, "тоталитарлық жүйедегі саяси юмор кейде наразылықты ( ) күрделі талдаудан дамы және тікелей көрсетеді".

Ел және саясат

"U" әріпінен басталатын әлемдегі қандай үш ұлы мемлекет? – АҚШ, КСРО және біздің ГДР. (Бұл ресми айтылымдарда "біздің ГДР" деген сөз тіркесін жиі пайдалануға және ГДР-дің әлемдік статусын шамадан тыс көрсетуге сілтеме жасайды.) АҚШ, КСРО және ГДР Титаникті көтеруді жоспарлап отыр. АҚШ сейфте сақталған деп есептелетін құндылықтарды алғысы келеді, Кеңес Одағы – соңғы үлгідегі технологияны, ал ГДР – кеме батып бара жатқанда ойнаған музыка тобын. Бір мектеп мұғалімі кішкентай Фрицке сұрайды: "Фрицкен, неге сен әрқашан біздің кеңестік ағаларымыз туралы айтасың? Дұрысы – кеңестік достарымыз." – "Жарайды, достарыңды өзің таңдайсың ғой." ГДР-де дәретхана қағазы неге соншалықты кедіргі? Барлық соңғыларды қызыл қылған үшін. Халықаралық тонзиллэктомия жарысының нәтижелері: АҚШ – үш минут, Франция – екі минут, ГДР – бес сағат. Түсіндірме: ГДР-де ауызды ашуға болмайды, сондықтан дәрігер басқа жолмен кіруге мәжбүр болды. Эберхард Корстың әйгілі әзілі бар еді: "Капитализм мен социализмнің арасындағы айырмашылықты білесіз бе? Капитализм әлеуметтік қателіктер жасайды" – көрермендер әдетте осы әзілдің мәнін өздері түсінетін.

Штази

Сіздің пәтеріңізге Штази тыңдау құрылғысы орнатылғанын қалай білесіз? – Пәтеріңізде жаңа шкаф пайда болып, көшеде генераторы бар тіркеме тұр. (Бұл Шығыс Германияның микроэлектроникасының дамымағандығына байланысты айтылған). Хонеккер мен Мильке өздерінің хоббилері туралы әңгімелесіп отыр. Хонеккер: "Мен өзім туралы айтылған әзілдерді жинап аламын". Мильке: "Ал біздің хоббиіміз шамалы ғана ерекше. Мен сіз туралы әзіл айтқандардың бәрін жинап аламын" (неміс тілінде einsammeln сөзі, garner сөзі сияқты бейнелі мағынада қолданылады). (Бұл орыс тіліндегі ұқсас саяси әзілмен салыстырыңыз). Штази офицерлері неге жақсы такси жүргізушілері болады? – Сіз көлікке отырғанда, олар сіздің есіміңізді және қайда тұратыныңызды-ақ біледі.

Хонеккер

Ертеңгісін Хонеккер кеңсесіне келіп, терезесін ашады. Ол Күнді: "Қайырлы таң, сүйікті Күн!" деп сәлемдеседі. "Қайырлы таң, қымбатты Эрих!" Хонеккер жұмыс істейді, содан кейін түскі уақытта терезеге барып: "Қайырлы күн, сүйікті Күн!" дейді. "Қайырлы күн, қымбатты Эрих!" Кешке қарай Эрих жұмысын бітіріп, тағы да терезеге барып: "Қайырлы кеш, сүйікті Күн!" дейді. Ештеңе естімегендіктен, Хонеккер қайтадан: "Қайырлы кеш, сүйікті Күн! Не болды?" дейді. Күн жауап береді: "Маған сүйіктей бер. Мен қазір Батыстамын!" ("Басқалардың өмірі" фильмінен). Хонеккер телефонға шықса не істейсіз? Түтік құбырды қойып, қайтадан шалыңыз. (Бұл неміс тіліндегі aufhängen und neuwählen сөздерінің ойынға жақын мағынасы, яғни "телефонды тоқтатып, қайта қоңырау шалу" және "оны асып, қайтадан дауыс беру" дегенді білдіреді.) Леонид Брежневтен Хонеккер туралы пікірін сұрағанда: "Саяси тұрғыдан алғанда, оны көп бағалаймын демеспін. Бірақ ол сүйіктей білудің шебері!"

Экономика

Шығыс Германиядан зейнеткер алғашқы рет Батыс Германияға сапардан оралғанда, балалары одан қалай болғанын сұрайды. Ол: "Ішіндегідей, барлығын Батыс Германия маркасына алуға болады" деп жауап береді. Социализмнің төрт қаһарлы жауы кімдер? Көктем, жаз, күз, қыс. Бананды компас ретінде қалай пайдалануға болады? Бананды Берлин қабырғасына қойыңыз. Шағылған жағы шығысқа көрсетіп тұрады.

Трабант

Трабанттың ең жақсы қасиеті қандай? – Оның артында пеші бар, итергенде қолыңызды жылы ұстайды. Бір күні Трабантпен келе жатқан жүргізуші сыпырғышын сындырып алады. Ол сервистік стансаға тоқтап, механикке шақырып: «Трабиге сыпырғыш керек» дейді. Механик бірнеше секунд ойланып: «Иә, әділ алмасу сияқты», – деп жауап береді. (Автокөліктерге арналған қосалқы бөлшектердің тапшылығына байланысты әңгіме). Жаңа Траби екі шығарып тастау құбырымен шығарылды – оны арба ретінде пайдалануға болады. Трабанттың құнын қалай екі есеге арттыруға болады? – Оны бензинмен толтыру керек. «Трабант» зауытының неміс инженерлері Жапониядағы автокөлік құрастыру желісін аралады. Желінің соңында олар жапон жұмысшысының көліктің ішіне тірі мысықты салып, есіктерін жапқанын көрді. Неміс инженерлері таңғалып, экскурсия жетекшісінен неге солай жасағанын сұрады. Жетекші: «Егер ертең келсек, мысық өлсе, онда машина герметикалық жабық екенін білеміз, демек, тексеруден өтті», – деп жауап берді. Неміс инженерлері бас издеп, жазбалар жасады. Германияға оралғанда олар Трабантқа мысықты салып, терезелерін жапты. Ертеңгі күні келгенде мысық жоқ болып шықты. «Трабант» нұсқаулығының соңғы бетінде жергілікті автобустардың кестесі жазылған. Бір топ адам Трабантты көтеріп алып келе жатқанда, біреу оларға неге осылай істеп жатқандарын сұрайды. Машина бұзылған ба? Олар: «Жоқ, ештеңесі жоқ, біз асығып келеміз», – деп жауап береді. Трабиді қалай ұстауға болады? – Жолға илеңке тастаңыз. (Қозғалтқыштың нашарлығына байланысты әңгіме).

Саксондықтар

Есіктің қоңырауы соғылады. Үй иесі есікке барып, қатты ойылған күйі қайта оралады: "Дитер! Сыртта бір кісі тұр, "Тату-тата?" деп сұрап жатыр" (Тату-тата – полиция машинасының сиренасының дыбын имитациялайды). Дитер есікке барып, күліп қайтады. "Бұл менің Саксониялық әріптесім, "Дието да?" деп сұрап тұр" (Стандартты неміс тіліндегі "Ist der Dieter da?", яғни "Дитер осында ма?" деген сөз, Жоғарғы Саксон диалектісінде).
Саксондық кафедегі үстелде отырады. Басқа бір кісі оның жанына отырып, тізесін тепкен. Ол қысқа ғана көтеріліп қараса да, ештеңе демейді. Сол кісі оны тағы да тепкен. Енді саксон: "Егер үшінші рет осылай істесеңіз, мен басқа үстелге көшемін", - дейді. (Бұл саксондықтардың мінез-құлқына байланысты айтылған сөз.)