Кіріспе
Эзоптың ертегілерінің бірі
«Түлкі мен жүзім» – Перри индексінде 15-ші нөмірмен тіркелген Эзоптың ертегілерінің бірі. Әңгіме қысқа да, кейінгі қайта айтулар да сондай қысқа болып келеді. Оқиға жүзім сабағынан жүзім жеуге тырысып, бірақ жете алмаған түлкі туралы. Жеңіліске мойын бұрмай, ол олардың дәмді емесін айтады. «Қышқыл жүзім» деген тіркес осы ертегіден пайда болған.
Қиял
Түлкі мен жүзім туралы аңыз – тек бір жануарды басты кейіпкер ретінде көрсететін сирек мысалдардың бірі. Грек тілінде бірнеше нұсқасы бар, сондай-ақ Фаедрдің латын тіліндегі нұсқасы (IV.3) қысқа да мәнді: Аштыққа жетелеп, түлкі жүзім бұтағындағы биікке ілінген жүзімге қол жеткізуге тырысты, бірақ бар күшімен секіргеніне қарамастан, қолы жетпеді. Кетіп бара жатқанда түлкі: «Олар тіпті піспеген! Маған қышқыл жүзімнің қажеті жоқ!» деді. Өздеріне қол жеткізе алмайтын нәрселерді кемсітетін адамдар осы оқиғаны өзіне қатысты қолдануы абзал. Ла Фонтеннің аңыздарында Марианна Мур оның жағдайға қатысты ирониялық пікірін соңғы теңдеу арқылы атап көрсетеді: «Менің ойымша, ашулы зардан гөрі жақсы». Аңыз тек субъективті мінез-құлықты сипаттаса да, осы оқиғадан туған ағылшын тіліндегі «sour grapes» (қышқыл жүзім) деген тіркес қазір басқалардың қызғанышпен кемсітуіне де қолданылады. Еуропа мен Азияның басқа тілдерінде де ұқсас тіркестер бар, кейде олар басқа жемістерді де қамтиды. 12 ғасырда Питер Абелард түлкі вишняны қуған нұсқасы мақалға айналғанын айтады; бұл туралы сол ғасырда трубадор Эймерик де Пегильхан да жазған. Скандинавиялық нұсқада түлкі қарақат туралы пікір білдіреді, себебі солтүстік ендікте жүзім көп таралмаған. Орыс тілінде Иван Крыловтың Ла Фонтен аудармасынан екі тіркес пайда болған. «Жасыл жүзім» (Зелен виноград) кемсітуге жауап ретінде қолданылса, Крыловтың бұрынғы түсіндірмесі «Көз көреді, бірақ тіс татпайды» (Хоть видит око, да зуб неймет) қазір мақалға айналған.
Driven by hunger, a fox tried to reach some grapes hanging high on the vine but was unable to, although he leaped with all his strength. As he went away, the fox remarked 'Oh, you aren't even ripe yet! I don't need any sour grapes.' People who speak disparagingly of things that they cannot attain would do well to apply this story to themselves. In her version of La Fontaine's Fables, Marianne Moore underlines his ironic comment on the situation in a final pun, "Better, I think, than an embittered whine". Although the fable describes purely subjective behaviour, the English idiom "sour grapes", which derives from the story, is now often used also of envious disparagement of something to others. Similar expressions exist in other languages of Europe and Asia, sometimes introducing different fruit. During the 12th century, Peter Abelard says a version in which the fox is after cherries has become proverbial; it is also so recorded in that century by the troubador Aimeric de Peguilhan. In the Scandinavian version the fox makes its comment about rowanberies, since grapes are not common in northern latitudes. In Russian, not one but two expressions derive from Ivan Krylov's translation of La Fontaine. While "Green are the grapes" (Зелен виноград) has become the response to disparagement, Krylov's earlier exposition, "Eye may see but tooth not taste" (Хоть видит око, да зуб неймет), is now proverbial.
Танымдық диссонанс
Жүзімге жете алмағанын мойындамай, түлкі оларды іс жүзінде қызықтырмайды деп өзін-өзі жұбатады. Бір түсіндірмеші бұл оқиғаның когнитивтік диссонанс күйін бейнелейтінін айтады. Түлкі бір уақытта қарама-қайшы идеяларды – құштарлықты және оның қанағаттанбауын – ұстап тұруға тырысады. Осыған орай, мысалдың соңында түлкі білдірген жек көрушілік, сын арқылы диссонансты азайтатын психологиялық қорғаныс механизмі болып табылады. Джон Элстер осы ойлау үлгісін "бейімделмелі қалау қалыптастыру" деп атайды.
"Түлкі мен жүзім" басқа тілдерде
"Түлкі мен жүзім" Әзұптың ертегілері арқылы әртүрлі мәдениеттерге кеңінен тарады. Македонияда: "Жемістер әдемі, бірақ әлі пісіп жетілмеген, - деді түлкі, оларға жете алмағанда". Парсы тілінде: "Ол жүзімге жете алмады, сондықтан: "Ол әлі піспеген [қышқыл]", - деді". Венгрияда: "Кетіп бара жатқанда түлкі өзін жұбатты: "Жүзім қышқыл, сондықтан ол маған әлі керек емес". Солтүстік тілдердегі қауымдастықтарда жаңалық бар, түлкі көбінесе таныс солтүстік жидесін, емес, жақсы таныс емес жүзімді айтады. Скандинавия елдерінде – Дания, Норвегия, Швеция және Финляндияда – түлкі көбінесе роуэн жидесіне шағымданады.