Кіріспе

Швейцариялық ғылымдар шебері (1728–1777)

Иоганн Генрих Ламберт (француз тілінде Жан Анри Ламберт; 26 немесе 28 тамыз 1728 – 25 қыркүйек 1777) – Мюльхаус Республикасынан шыққан, көбінесе швейцариялық немесе француз деп есептелетін ғылымдар шебері. Ол математика, физика (әсіресе оптика), философия, астрономия және карта проекциялары саласына маңызды үлес қосты.

Өмірбаян

Ламберт 1728 жылы Мюльхаус қаласында гугеноттар отбасында дүниеге келген. Кейбір дереккөздер оның туған күні 26 тамыз болса, ал басқалары 28 тамыз дейді.

Математика

Ламберт тригонометрияға гиперболалық функцияларды алғаш енгізді. Сонымен қатар, ол Эвклидтік емес кеңістік туралы болжамдар жасады. Ламберт π санының иррационалды екенін дәлелдеген алғашқы адам ретінде танылады, ол tan x функциясы үшін жалпыланған тізбекті бөлшектерді пайдаланды. Эйлер бұл болжамға сенеді, бірақ π иррационалды екенін дәлелдей алмады, және б.з. 500 жылы Арьябхата да осы пікірде болған деген болжам бар. Ламберт кометалардың орбиталарын есептеуді жеңілдеткен конус қималары туралы теоремаларды да жасады. Ламберт гиперболалық үшбұрыштардың бұрыштары мен ауданы арасындағы байланыс формуласын ұсынды. Бұл үшбұрыштар дәстүрлі Эвклидтік жазықтығының орнына, мысалы, еңкейту сияқты ойыс бетке салынған. Ламберт бұрыштардың қосындысы π (радиан) немесе 180°-тан кем екенін көрсетті. Ақау мөлшері ауданның өсуімен бірге артады. Үшбұрыштың ауданы неғұрлым үлкен болса, бұрыштардың қосындысы соғұрлым кіші болады, демек, дефект C△ = π — (α + β + γ) соғұрлым үлкен болады. Яғни, гиперболалық үшбұрыштың ауданы (тұрақты C-мен көбейтілгенде) π (радианда) немесе 180°, минус α, β және γ бұрыштарының қосындысына тең. Мұнда C осы контексте беттің қисықтығының теріс мәнін білдіреді (теріс мәнді алу қажет, өйткені еңкейту бетінің қисықтығы бастапқыда теріс деп анықталады). Үшбұрыштың ауданы ұлғайғанда немесе азайғанда, бұрыштар ұқсас гиперболалық үшбұрыштардың болуына мүмкіндік бермейтіндей етіп өзгереді, себебі бірдей бұрыштары бар үшбұрыштардың ауданы бірдей болады. Сондықтан, үшбұрыштың ауданы, Эвклид геометриясындағыдай, оның қабырғаларының ұзындығы арқылы емес, Ламберттың гиперболалық үшбұрышының ауданы оның бұрыштары арқылы өрнектеледі.

Физика

Ламберт алғашқы практикалық гигрометрді ойлап тапты. 1760 жылы ол фотометрия туралы "Фотометрия" атты кітап жариялады. Жарық түзу сызықтармен жүреді деген болжамға сүйене отырып, ол жарықтандырудың жарық көзінің күшіне пропорционалды, жарық түсірілген беттің қашықтығының квадратына кері пропорционалды және жарық бағытының бетке қарайғы еңіс бұрышының синусына кері пропорционалды екенін көрсетті. Бұл нәтижелер жарықтандыруды визуальды салыстыру арқылы жүргізілген тәжірибелермен расталды және жарықтандыруды есептеу үшін қолданылды. "Фотометрия" кітабында Ламберт Пьер Бугердің бұрын формулировкалаған (бірақ оған қате атрибуцияланған Беер-Ламберт заңы) жарық сіңіру заңына сілтеме жасады және альбедо терминін енгізді. Ламбертиандық шағылыс оның құрметіне аталған. Ол перспектива туралы классикалық еңбек жазды және геометриялық оптикаға үлес қосты. Жарық күшін өлшеудің SI емес бірлігі Ламберт, оның фотометрияны зерттеудегі еңбегін мойындау үшін аталған. Ламберт үш өлшемді түсті модельдерді әзірлеуде де пионер болды. Өмірінің соңында ол үшбұрышты түстер пирамидасының (Farbenpyramide) сипаттамасын жариялады, онда қызыл, сары және көк пигменттердің әртүрлі комбинацияларынан және тік компонентті қамтамасыз ету үшін ақ түстің мөлшерін арттырудан тұратын алты деңгейде 107 түс көрсетілген. Оның зерттеулері Тобиас Майердің бұрынғы теориялық ұсыныстарына негізделген, осы ерте идеяларды едәуір кеңейте отырып жүргізілді. Ламбертке бұл жобада сарай суретшісі Бенджамин Калау көмектесті.

Логика және философия

Негізгі философиялық еңбегінде, «Жаңа Органон» (Neues Organon, 1764, Аристотельдің «Органонынан» аталған), Ламберт субъективті және объективті көріністерді ажырату ережелерін зерттеді, бұл зерттеу оптика саласындағы жұмысымен байланысты. «Жаңа Органон» феноменология терминінің алғашқы пайда болу орындарының бірі болып табылады және онда силогизмнің түрлері туралы мәліметтер келтірілген. Джон Стюарт Миллдің сөзіне сәйкес, неміс философы Ламберт, оның «Жаңа Органон» (1764 жылы жарияланған) ең толық және күрделі силогистикалық ілімдердің бірін қамтиды, сонымен қатар әрбір төрт фигураға қай аргументтер ең қолайлы және табиғи түрде жататынын нақты қарастырған. Оның зерттеуі зор тапқырлықпен және ойдың айқындығымен ерекшеленеді. «Жаңа Органонның» заманауи басылымы 1990 жылы Берлиннің Akademie Verlag баспасынан жарық көрді. 1765 жылы Ламберт Иммануил Кантпен хаттасуды бастады. Кант «Таза Ақыл-Ой Сыны» еңбегін Ламбертке арнауды жоспарлаған, бірақ ол еңбек Ламберттің өлімінен кейін жарық көрді.

Астрономия

Ламберт сонымен қатар Томас Райт пен Иммануил Кант (тәуелсіз) дамытқан тұмандық гипотезасына ұқсас ғаламның пайда болуы туралы теорияны да әзірледі. Райт өзінің есебін «An Original Theory or New Hypothesis of the Universe» (1750) еңбегінде, ал Кант – «Allgemeine Naturgeschichte und Theorie des Himmels» (1755) еңбегінде жариялады. Көп ұзамай Ламберт Күн жүйесінің пайда болуы туралы тұмандық гипотезасының өз нұсқасын «Cosmologische Briefe über die Einrichtung des Weltbaues» (1761) еңбегінде жариялады. Ламберт Күнге жақын жұлдыздардың Құс жолы арқылы бірге саяхаттайтын топтың бір бөлігі екенін және галактикада осындай топтардың (жұлдыз жүйелерінің) көп екенін болжады. Бұл болжамды кейін сэр Уильям Гершель растады. Астродинамика саласында Ламберт қазір Ламберт проблемасы деп аталатын орбитаның бір бөлігі бойынша ұшу уақытын анықтау мәселесін шешті. Оның осы саладағы еңбегі құрметіне 187 Lamberta астероиды аталды.

Жарияланған еңбектер

Ламберт, Иоганн Генрих. "Пирометрия; немесе, оттың өлшемі мен жылу. 8 мыс гравюрасы бар." Берлин, Бей Хауде және Спенер, 1779 ж.