Кіріспе
Месопотамияның құдайы Нинлил (DNIN. LÍL; мағынасы белгісіз) – Месопотамияның Энлильдің әйелі саналатын құдайы. Ол оның көптеген функцияларын, әсіресе тағдырды жариялау жауапкершілігін бөлісті, және оған ұқсап, жоғары құдай және пантеонның басшысы ретінде қарастырылды. Ол сондай-ақ оның балаларының анасы ретінде жақсы куәландырылған, мысалы, жер асты құдайы Нергал, ай құдайы Нанна немесе жауынгер құдайы Нинурта. Ол негізінен Ниппур мен жақын маңдағы Туммалда Энлильмен бірге табынылды, ал оған арналған көптеген ғибадатханалар мен киелі орындар осы қалалардың мәтіндік дереккөздерінде куәландырылған. Б.з.д. бірінші мыңжылдықта ол Киш маңындағы Ḫursaĝkalamma-ға әкелінді, онда оған Бизилла құдайымен бірге табынуға болады, ол оның суккалы (қызметші құдай) болуы мүмкін. Алғашқы кезде Нинлил Шуруппақтың Суд құдайымен теңестірілді, ол Энлильмен байланысты, және ақырында оны толық сіңіріп алды. «Энлиль мен Суд» мифінде Нинлил – Судтың Энлильге үйленгеннен кейін алған есімі. Жазу құдайы Нисаба және оның күйеуі Хая оның ата-анасы ретінде сипатталады. Нинлилдің анасы басқа есіммен, Нунбаршегунумен, «Энлиль мен Нинлил» мифінде кездеседі, ал құдайлар тізімі Ан = Анум бұл Нисабаның баламалы аты екенін көрсетеді. Судпен синкретизмнің нәтижесінде Нинлил өзінің ерекше белгілерін, мысалы, емдеу құдайларымен және Күн құдайы Шамаштың әйелі Судаджбен байланысын алды. Бұл байланыстарға сілтемелерді әртүрлі Месопотамия мәтіндерінен табуға болады, мысалы, Нинлилді емші құдай ретінде атап өтетін әнұран немесе оны Ишумның анасы рөлінде Судаджбен шатастырған миф. Мари, Эмар және Угарит сияқты Сирия қалаларында Нинлил жергілікті құдай Шалашпен тығыз байланысты болды, ол Даганның жұбайы, Энлильге ұқсас құдай. Бұл теңестік Хури дінінде де расталған, онда Шалаш Энлильге ұқсас Кумарбидің жұбайы болды. Алайда, Нинлил Хури мәтіндерінде ерекше құдай ретінде де куәландырылған және осы жағдайда келісімдердің құдайлық куәгері ретінде қызмет ете алады. Жаңа Ассирия империясында Нинлил ең жоғарғы Ассирия құдайы Ашурдың жұбайы ретінде қайта түсіндірілді және бұл рөлде Муллисуға айналды, ол өз кезегінде Ассирия пантеонындағы әртүрлі құдайлармен, мысалы, Шеруамен немесе Ниневия сияқты қалалардан Иштардың жергілікті формаларымен теңестірілуі мүмкін.
Ninlil ( DNIN. LÍL; meaning uncertain) was a Mesopotamian goddess regarded as the wife of Enlil. She shared many of his functions, especially the responsibility for declaring destinies, and like him was regarded as a senior deity and head of the pantheon. She is also well attested as the mother of his children, such as the underworld god Nergal, the moon god Nanna or the warrior god Ninurta. She was chiefly worshiped in Nippur and nearby Tummal alongside Enlil, and multiple temples and shrines dedicated to her are attested in textual sources from these cities. In the first millennium BCE she was also introduced to Ḫursaĝkalamma near Kish, where she was worshiped alongside the goddess Bizilla, who was likely her sukkal (attendant deity). At an early date Ninlil was identified with the goddess Sud from Shuruppak, like her associated with Enlil, and eventually fully absorbed her. In the myth Enlil and Sud, Ninlil is the name Sud received after marrying Enlil. Nisaba, the goddess of writing, and her husband Haya are described as her parents. While Ninlil's mother bears a different name, Nunbaršegunu, in the myth Enlil and Ninlil, the god list An = Anum states that it was an alternate name of Nisaba. Syncretism with Sud also resulted in Ninlil acquiring some of her unique characteristics, such as an association with healing goddesses and with Sudaĝ, a name of the wife of the sun god Shamash. References to these connections can be found in various Mesopotamian texts, such as a hymn referring to Ninlil as a healing goddess or a myth apparently confusing her with Sudaĝ in the role of mother of Ishum. In Syrian cities such as Mari, Emar and Ugarit, Ninlil was closely associated with the local goddess Shalash, the spouse of Dagan, a god regarded as analogous to Enlil. This equivalence is also attested in Hurrian religion, in which Shalash was the spouse of Kumarbi, another god regarded as similar to Enlil. However, Ninlil is also attested as a distinct deity in Hurrian texts, and could serve as a divine witness of treaties in this context. In the Neo Assyrian Empire Ninlil was reinterpreted as the spouse of the supreme Assyrian god Ashur, and in this role developed into Mullissu, who in turn could be identified with various deities from the pantheon of Assyria, such as Šerua or local forms of Ishtar from cities such as Nineveh.
Атауы
Б.з.б. үшінші мыңжылдықтың көп бөлігінде Нинлилдің есімі шумерлік клинопись таңбасы LÍL (KID) арқылы, ал Энлилдің есімі дәл осылай айтылатын É таңбасымен жазылған. Ur III кезеңінен бастап екі жағдайда да LÍL қолданыла бастады. Бұл құбылыстардың себептері әлі белгісіз. Нинлилдің айтылуы фонетикалық түсіндірме арқылы расталған, ол есімді дыбыстамалық түрде ni in lil деп көрсетеді. Есімнің екінші бөлігінің мағынасы нақты емес, бірақ кейінірек жазылған түсіндірме мәтін Нинлил есімін GAŠAN za qí qí, "желдің иесі" деп аударады, бұл Энлилдің есімін "желдің әміршісі" деп түсінуге сәйкес келеді. Акад тіліндегі нұсқасы Муллилу, Жаңа Ассирия деректерінде Муллису, арамей мәтіндерінде mlš, мандаи тілінде mwlyt деп жазылған. Бұл есім грек авторлары Геродотқа (ол оны "Милитта" деп транскрипциялаған) және Ктесиасқа да белгілі болған. Бұл форма бастапқыда Энлильдің Эмесал диалектісіндегі Муллиль есімінің әйелдік түрі ретінде қалыптасқан болуы мүмкін (Umum lil-ден шыққан, umun – en-нің Эмесал түрі). Муллиль және Муллису есімдері аккад тіліндегі elēlu сөзімен байланысты болуы мүмкін, сондықтан олар тиісінше "тазартатын" және "тазаланатын" деп түсіндірілуі мүмкін. Құдайлар тізімі Ан = Анум бойынша Нинлилдің тағы бір аты Суд, dSU.KUR.RU деп жазылған. Бұл бастапқыда Нинлилмен синкретизацияланған Шуруппақтың қорғаушы құдайына қатысты. Еремия Питерсон Суд есімінің шумерлік жазуының ақкадша сөздің қате түсінілуінен туындағанын болжайды, бұл Ниппур құдайлар тізімінің бір ғана көшірмесінде dsu kur ru um деп аталатын құдайдың кездесуіне негізделген. Де басқаша интерпретация ұсынды, ол бұл жазбаның Судпен ешқандай қатысы жоқ екенін және құдайланған культ символын, атап айтқанда найзаны (аккад тілінде: šukurrum) көрсететінін айтады. Құдайланған найза басқа жерлерде Вер құдайымен байланысты екені куәландырылған.
Кейіпкер
Энлильдің әйелі ретінде Нинлиль өмірдің ұқсас салаларына жауапты деп есептелді және ол пантеонда оның қасында тұрды. Ол да, оған ұқсас, тағдырды анықтаумен айналысқан деп саналады, тіпті кейбір жазбаларда осы рөлде одан да жоғары тұрған. Кейінгі әнұранда ол жер мен көктің билеушісі болған және Энлиль онысыз ешқандай шешім қабылдамаған делінеді. Үшінші Ур әулетінің патшалары осы екеуін де жердегі патшалық биліктің бастауы деп санаған. Әдеби мәтіндерде ол күйеуімен бірге басқа құдайларды лауазымдарына тағайындаған деп сипатталады. Мысалы, бір әнде жұбайлар Инаннаға оның орнын бергені айтылады. Тағы бір мәтінде Нергалға жер асты әлемі екеуі де сеніп тапсырылған. Тағы бір шығармада Нинисинаға «асыл қолмен жаралған кең даналық» сыйлағандары айтылады. Сондай-ақ, Нусканың лауазымы Энлиль мен Нинлильдің жарлығымен берілген деп есептеледі. Бұл жолмен әр түрлі құдайлардың лауазымдарына қалай тағайындалғандығын сипаттайтын, толыққанды стандартталған әндер жинағы болған деген болжам бар. Энлильдің құдайлардың әкесі ретінде танылуына байланысты, Нинлиль де құдайлардың анасы ретінде қарастырылуы мүмкін. Ғибадатханалық әндер жинағында (ЭТКСЛ 4.80.1., Шумер әдебиетінің электрондық мәтін корпусы) ол «ана» деп сипатталған төрт құдайдың бірі, ал қалған үшеуі – Нинтур (туылма құдайы), Нинисина және Бау. Мүмкін, Нинлильге «тамкарум» сөзінің сирек кездесетін әйелдік түрі, «саудагер» деген эпитетпен де сілтеме жасалған. Энлильді құдайлық саудагер (ддам гар3) деп сипаттауға болады, ал Еремия Питерсонның пікірінше, dta am kart tum Ниппурдан алынған стандартты емес көне вавилондық құдайлар тізіміндегі фрагментте кездесетін Нинлильдің аты, осыған ұқсас рөлді білдіреді. Көптеген басқа құдайлар сияқты, оны сиырмен салыстыруға болады, бірақ бұл малмен байланысты емес немесе өнердегі жануарларға ұқсас бейне емес. Ол кем дегенде бір цилиндрлік мөрде, Үр III кезеңіне жататын, тақта отырған құдай ретінде бейнеленген болуы мүмкін. Тағы бір мөрде ол тілек білдірушіге жетекшілік ететін, мүйізді құдайлық бас киімді киген, одан кейін қысқа бойлы әйел құдай бейнеленген, бұл, мүмкін, Нинтинугга, мөр иесінің табынушысы болған. Месопотамия астрономиясында Нинлиль екі шоқжұлдызбен байланысты болды: Мулмар гид да («вагон»), Үлкен Аюға сәйкес келеді, және МулУЗ («ешкі»), Лираға сәйкес келеді, бұл МУЛ жинағында және басқа да көздерде расталған. Ежелгі Месопотамия дінінің тарихында Нинлильдің билігі кеңейе берді, кейде басқа құдайлардың есебінен.
Нинлил және Суд
Нинлил Суд құдайының толыққанды сіңірілгені туралы келісімге келді, оған Энлильдің жұбайы ретінде қаралатын. Оның осы құдаймен байланысы ерте династиялық кезеңге дейін жетеді. Мифологиялық түсіндірме Нинлильді Судтың үйленгеннен кейін алған аты деп түсіндіреді. Олардың арасындағы синкретизм An = Anum құдайлар тізімінде куәландырылған, бірақ ескі Вайднер құдайлар тізімінде Суд Энлиль мен Нинлильмен емес, Гуламен бірге медицина құдайларының қатарында кездеседі. Біріктіру процесі бастапқыда Судқа ғана тән болған кейбір байланыстардың Нинлильге де ауысуына әкелді. Мысалы, Булутса рабидің Гулаға арнаған гимні оның емші құдай ретінде қарастырылатынын көрсетеді, бұл Судтың Гуламен байланысының салдары болуы мүмкін. Суд сондай-ақ күн құдайы Шамаштың әйелі Судадждың бір атымен де байланысты болуы мүмкін.
Хурриандық қабылдау
Нинлил хуриттер дініне де енді, онда ол және Энлил «алғашқы құдайлар» деп аталатын екі құдай ретінде есептелді, бұл құдайлар тобы жер астында мекендеген ежелгі құдайлық буынға жатты. Ану мен Алалу сияқты тағы да басқа ежелгі Месопотамия құдайлары да олардың қатарында болуы мүмкін. Оларды келісімдердің құдайлық куәгерлері ретінде шақыруға болар еді.
Ассирияның қабылдауы
Тиглат-Пилезер І билік құрған кезден бастап, Нинлил Ашурдың әйелі деп есептелуге басталды. Нинлилдің Энлилдің жұбайы ретінде түсінілуі және Муллисудың Ашурдың жұбайы ретінде түсінілуі арасындағы сәйкестік Жаңа Ассирия деректерінде жақсы дәлелденген. Муллисудың жаңа орны Шеруамен бірігуге алып келген болуы мүмкін, себебі ғалымдар бұл құдайдың Ашурдың алғашқы әйелі болғанын жиі болжайды. Сондай-ақ, бастапқыда әйелі ретінде қарастырылса да, кейіннен ол Муллисумен алмастырылды (сіңірілмеді), және қыз немесе әпке дәрежесіне төмендетілді деп ұсынылған. Парфян дәуіріндегі арамей жазбаларына негізделген тағы бір теорияда Шеруаның бастапқы орны Ашурдың қызы болған, кейіннен ол Муллисумен бірге оның екінші әйелі ретінде қарастырылды. Муллису сондай-ақ Ниневия Иштармен біріктірілді, ол да Жаңа Ассирия кезеңінде Ашурдың жұбайы ретінде қайта бейнеленді. Әсіресе Ашурбанипалдың билік құрған кезіндегі мәтіндерде бұл есімдер мағынасы бірдей деп айтылады. Ұқсас процесс Арбела Иштар және Ассур Иштар үшін де куәландырылған. Сонымен қатар, нақты бір жермен байланыстыратын анықтамалары жоқ Иштар ассириялық мәтіндерде Муллисумен теңестірілген Ниневия және Арбела құдайларынан бөлек кездесуі мүмкін, бұл олардың пантеонның жеке мүшелері ретінде бірге болғанын көрсетеді.
Отбасы
Нинлильдің күйеуі Энлиль еді. Ерте династиялық кезеңде, олар Әбу Салабих пен Урдан алынған дереккөздерде жұбайлар ретінде кездеседі. Олардың арақатынасын кейінгі маңызды құдайлар тізімдерінің көпшілігі растайды: Вейднер құдайлар тізімі, Ниппур құдайлар тізімі, Исин құдайлар тізімі, Мари құдайлар тізімі, Ежелгі Вавилондық An = Anum алғырғы және An = Anum өзі. Нилильдің күйеуі ретінде Энлильді «оның жүрегінің құштарлығы» (шумер: ḫi li šag4 ga na) деп атауға болады. Кейбір мәтіндерде олар діни тұрғыда біртұтас бейнеленгені айтылады. Ниппурдың басшысы Энлилалша Энлиль мен Нинлильдің рухани қызметкері болған, бірақ осы лауазымдарды атау үшін қолданылған терминдер бірдей емес (nu eš3 және gudu4). «Энлиль мен Суд» мифі Нинлильдің жазу құдайы Нисаба мен оның күйеуі Хаяның қызы екенін көрсетеді. «Энлиль мен Нинлиль» мифінде оның анасы Нунбаршегуну деп аталады, ол құдайлар тізімінде Нисабамен теңестірілген. Нисабаның культ орталығы Эреш «Нинлильдің сүйікті қаласы» деп аталған, бұл туралы Энмеркар мен Эн сухгир ана шығармасында айтылған. Дегенмен, оған арналған ғибадатхананың онда болғаны белгісіз. Энлильдің әйелі ретінде Нинлиль Нинуртаның анасы ретінде қарастырылуы мүмкін, мысалы, «Нинуртаның Ниппурға оралуы» (Angim) шығармасында расталғандай, сондай-ақ Нинтур, Нинхурсаг немесе Дингирма сияқты басқа да құдайлар осы рөлде айтылады. Ол сондай-ақ Нергалдың анасы ретінде қарастырылған. Осы екі құдайдың анасы ретінде оны Кутушар деп атауға болады. Бұл Түммал қаласымен байланысты деп расталған. Бұл Шамши Адад V-нің жазуында да кездеседі, онда Кутушар «Ану мен Дағанға тең әйел» (аккад. bēlti šinnat Anum u Dagan) деп аталады, Даған, көбінесе, осы екі құдайдың арасындағы ұзақ байланысқа байланысты Энлильдің есімі ретінде қолданылған. Нинлил сондай-ақ ай құдайы Наннаның анасы болды. Осыған байланысты, Инанна (Иштар) мен Уту (Шамаш) оның немерелері саналды. Көптеген дереккөздер Нинлильді Ниназудың анасы деп қарастырса да, Франс Виггерманн бұл дәстүр Нергалдың осы құдайдың мінез-құлқына тигізген әсерінің нәтижесі болуы мүмкін дейді, бұл оның құдайлық жауынгер рөліне де ықпал еткен. Ол басқа мәтіндерде Ниназудың Ерешкигальдың ұлы және аты белгісіз еркек құдайдың ұлы екенін, мүмкін Гугаланнамен теңестірілгенін айтады, бұл оның әлем асты құдайы ретіндегі сипатын көрсетеді. Ниназу «Энлиль мен Нинлиль» мифінде дүниеге келген балалардың бірі, оның ағалары Нанна, Месламтаэа (Нергал) және Энбилулу. Соңғысы суаруға жауапты болды, ал басқа дәстүрде ол Энлиль мен Нинлиль емес, Эаның ұлы болды. Нинлилді Энлилдің тағы бір ұлы Пабилсадждың анасы деп саналатын Нинтурмен де теңестіруге болады. Бір ән-жырда ол Нинисинаға түрлі лауазымдар мен қабілеттер сыйлағандығы айтылады, ал Нинисина Пабилсагтың әйелі ретінде жақсы белгілі.
Сот
Нинлильдің суккалы (қызметші құдай) көбінесе Бизилла құдайы болған. Жұлдыздар тізімінде Бизилла «молшылық жұлдызы», мульэ галь а а-ға сәйкес келеді, ал ол өз кезегінде МУЛ астрономиялық жинағында Нинлильдің суккалы ретінде белгіленген. Басқа контекстерде Бизилла махаббат құдайы Нанаямен тығыз байланысты болған. Нео-Вавилондық Сиппардан белгілі болған, географиялық принцип бойынша құрылған ғибадатханалар тізімінде Ḫursaĝkalama-да, Нинлильдің құлшылық орталығында Бизиллаға арналған ғибадатхана болғандығы айтылады. Ninĝidru (dNIN.PA деп жазылады; екінші мүмкін оқу – Ninĝešduru) Судқа арналған әнұранда суккал рөлін атқарады, онда ол өзінің иесінің ғибадатханасына келушілерді қабылдауға жауапты деп сипатталады. Ол сондай-ақ Саргон дәуіріндегі Шұраппақтың белгісіз билеушісінің (енси) жазуының фрагментінде Судпен бірге есімдері аталады. Кристофер Меткалф Ниндруды ер құдай деп санау керек дейді, бірақ басқа авторлар оны әйел құдай деп есептейді. Оның аты ол патшалық таяқтың құдайлық бейнесі екенін көрсетеді, және ол құдайлық тәж, Нинменамен тығыз байланысты болған. Нинлильдің тағы бір сарай қызметшісі – оның тағын көтерген Нанибгал, ол бастапқыда Нисабамен бірдей болған, бірақ кейіннен жеке құдай ретінде қарастырылған. Оның басқа қызметшілері, An = Anum құдайлар тізімінде, оның ғибадатханасының удугы (бұл контексте қорғаушы рух) Лу Нинлилла және кеңесші Гудуга болған. Исиннің Бур Суен билігі тұсында Судқа арналған әнұранда Асалухи оның қақпашысы деп аталған. Бұл шығарманы аударған Кристофер Меткалф оның оған тығыз байланысты екенін көрсететін дәлел жоқ деп санайды, себебі басқа белгілі мәтіндерде мұндай байланыс кездеспейді, бірақ Джеремия Питерсон Меткалфтың басылымын қарап, оның ұзақ дәстүрі болуы мүмкін емес екенін айтады. Ол Куараның құдайы ретінде Асалухидің Суд пен Шұраппақпен байланысты болуы мүмкін екенін ұсынады, өйткені Месопотамия дәстүрінде осы екі қала да мифтік топан судан бұрынғы қалалар ретінде қарастырылған.
Нинлил мен Шалаш
Ан = Анум құдайлар тізімі Сирия құдайы Шалаштың (ауа райы құдайы Шаламен шатастырмау керек) Нинлилге ұқсас қарастырылғанын көрсетеді, олардың күйеулері Даган мен Энлилдің де ұқсас екендігі айтылады. Мариде Нинлилдің есімі Шалашты белгілеу үшін қолданылған болуы мүмкін. Ол сондай-ақ Эмардан алынған құрбандық тізімінде Даганмен бірге кездеседі, бірақ бұл оның жергілікті әйелі, болжамды Шалаш болған болуы мүмкін. Эмарда басқа ешқандай мәлімет жоқ, тек импортталған Месопотамия құдайлар тізімі, Вайднер құдайлар тізімінің бір түрі ғана бар. Әсіресе Мариде Шалаш Нинхурсагпен де байланыстырылған. Угариттен табылған үш тілді тізімде Месопотамиялық Нинлил, Угариттік Атират және хуриттік Аште Кумурбиневе құдайы арасындағы теңдік көрсетілген, хурит тілінде бұл "Кумәрбидің әйелі" деген мағынаны білдіреді. Кумәрби Даганға ұқсас құдай саналғандықтан, осы байланыс арқылы Шалаш та оның әйелі ретінде қарастырылған. Олар жұп ретінде Энлиль мен Нинлильге теңестірілуі мүмкін.
Дін
Нинлильге көбінесе күйеуі Энлильдің ғибадатханаларында табынылды. Сондықтан Ниппур да оған байланысты болды, бұл туралы ерте дәуірдегі дереккөздерде көрсетілген. Нинлилге табыну туралы ең көне жазбалардың бірі - Эйнаил деген адамның жазуы болуы мүмкін. Мәтін тек Үр III дәуірінің көшірмелері арқылы ғана белгілі, бірақ Ниппурдан табылған мүсіннің бір бөлігі Саргон дәуірінен бұрын Энаил есімді билеуші билік құрғанын көрсетеді. Экур ғибадатхана кешенінде Нинлилге Киурда (сумер тілінде: "тегіс жер") табынылды, ол қазіргі ғылыми әдебиетте "кешен" деп сипатталуы мүмкін. Бұл атау Исиннің Ур-Нинурта және Вавилонның Кассит әулетінің Бурнабуриаш I-нің жазбаларында кездеседі. Бұл атау сондай-ақ сол қаладағы Нинимма ғибадатханасының бір бөлігі болған Нинлил ғибадатханасына да қолданылған. Экура ғибадатхана кешеніндегі оған арналған басқа жерлерге Эитимаку, Эунузу ("күндіздің жарығын білмейтін үй") деп аталатын, оның төсек бөлмесі ретінде сипатталған ғибадатхана және Екуригигал ("үй, көзбен шолуды қамтамасыз ететін тау") кіреді. Ниппурдағы бірнеше кішкентай ғибадатханалар оған арналған, соның ішінде Ур Намму салған Эшутумкиагга ("үй, сүйікті қойма"), Эми Тумал (бірінші элементтің аудармасы белгісіз), Абзу Нинлил ("Нинлилдің Апсу") деп аталатын ғибадатхана, Ур III кезеңіндегі құжаттарда расталған, Манфред Креберниктің айтуынша, су бассейні және аты толығымен сақталмаған үштен ерекшеленген, сонымен қатар Ур III кезеңіндегі құжаттардан белгілі. Нинлилдің тағы бір табыну орталығы - Туммал, ол Ур III кезеңіндегі дереккөздерде расталған. Ол Ниппур мен Пузриш Даганның маңында орналасқан және қазіргі Ирактың осы екі ежелгі қаласынан 21 шақырым оңтүстікке қарай орналасқан қазіргі Tell Dalham-ға сәйкес келуі мүмкін. Пьотр Штайнкелер бұл бастапқыда Нинхурсагтың құлшылық орталығы болған және ол белгілі бір уақытта Нинлильмен ауыстырылды деп болжайды, бірақ бұл пікірді басқа зерттеушілер қолдамайды. Е Тумал Ниппурдағы Нинлилдің басты ғибадатханасының баламалы атауы ретінде де қызмет етті. Үр III дәуірінде Туммалда өткен фестиваль Нинлилге негізделіп, патшаның тағдырын шешіп, оның заңдылығын қайта жаңғыртты. Бұл оның Энлильмен некелесуін тойлау деп болжанған және олардың арасындағы жыныстық қатынастарға қатысты әртүрлі әндер осымен байланысты болуы мүмкін, бірақ соңғы теорияға тікелей дәлел жоқ. Нинлилмен байланысты тағы бір орын NUN.KID Архаикалық қалалар тізімі, ерте династиялық кезеңнің құжаты, бірақ бұл ықтимал емес, өйткені атаудың орфографиясы көздер арасында әр түрлі, және оны Нинлил деп оқыды немесе қандай да бір жолмен онымен байланысты деп ойлауға негіз жоқ. Рим Син I, Энинбисетум ("өз ханымы үшін лайықты үй") деген жазуларда көрсетілген Нинлил ғибадатханасы Урда болған болуы мүмкін. Оны Ниншубурдың осыған ұқсас есімді ғибадатханасы Энинбитуммен (осылай-ақ "өз ханымы үшін лайықты үй") шатастыруға болмайды, оны сол билеуші атап өткен және ең алдымен сол қалада орналасқан. Нинлильге Дур Куригалзуда да табынушылық жасалды, оған арналған ғибадатхана, Эгашантагал ("жоғарыдағы әйелдің үйі") Бабылдың Кассит әулетінен шыққан король Куригалзу I сонда тұрғызды. Б.з.д. бірінші мыңжылдықта, Джоан Гудник Вестенхольцтің айтуынша, атап айтқанда Мардук Апладдина II (721-710 ж.б.д.) билік құрған кезде, Нинлил Киштің бір бөлігі ursaĝkalamma-ға енгізіліп, онда құлшылық етілген бұрынғы құдай Иштардың орнын басты. Бұл процестің егжей-тегжейі әзірге белгісіз, бірақ ursaĝkalamma құдайы осы кезде Иштардың көрінісі ретінде емес, ištaru, әйел құдайларға қатысты жалпы термин ретінде түсінілген болуы мүмкін, сондықтан оны Нинлил деп атауға болады. Нинлилдің ғибадатханасы Е ursaĝkalamma ("үй, жердің тауы") деп аталды. Мүмкін, оған арналған зиккурат, Экурма ("үй, жоғары тау") да сол жерде болған. Сондай-ақ, Киш қаласындағы Забабаның акиту ғибадатханасында оған табыну ұсынылды. Гүла құрметіне Вавилонда өткен фестивальда Нинлил, сондай-ақ Бизилла да қатысты, екеуі де Киштың құдайлық өкілдері ретінде, Белет Эанна (Урук Иннаны), Белет Нинуа ("Ниневия ханым") және dKAŠ құдайлықпен бірге әрекет етті. ТИН.НАМ, мүмкін, сыра құдайы Нинкасидің соңғы түрі ретінде анықталуы мүмкін. Енлилдің тағы бір ғибадатханасы - Емебишедуа (оның үшін салынған үй), ол да Энлилдің ғибадатханасы болды, ол Каноникалық ғибадатханалар тізіміне белгілі, бірақ оның орналасқан жері белгісіз.
Месопотамиядағы діннің оңтүстігі
Судтың басты діни орталығы Шуроппак (қазіргі Фара) болды. Қаланың аты оның қамқоршы әйел құдайының атымен бірдей жазылған, бірақ әртүрлі анықтамамен – SU.KUR.RUki, dSU.KUR.RU емес, дәл сол сияқты Энлиль мен Нисаба аттары тиісінше Ниппур мен Эрешті бейнелеу үшін қолданылатын. Бұл қаланың діни өмірі туралы көптеген мәліметтер әкімшілік мәтіндерден алынды, және Судтан басқа, Нисаба, Нинкаси, Нинмуг және Ниншубур сияқты құдайлар да осында табынылғандығы белгілі. Судтың жергілікті пантеондағы маңыздылығы оның атын атаушы теофоралық есімдердің көптігінен көрінеді. Сонымен қатар, Шұраппақтан тыс жерлерде оған табыну туралы айғақтар аз, ал Лагаш пен Ур сияқты қалалардағы ең ерте деректерде ол жоқ. Дегенмен, ол Әбу Салабих пен Адабтың ерте мәтіндерінде кездеседі. Соңғы екі қалада ол ерте династиялық кезеңдегі теофоралық есімдерде, мысалы, Sud anzu және Sud dazi түрінде пайда болады. Ол Саргон кезеңінен бұрынғы Адабтың ешбір құрбандық тізімінде жоқ. Әдетте, Судқа өз атымен табыну тоқтатылды деп есептеледі. Алайда, Кристофер Меткалф Судқа Исин әулетінің патшалары, атап айтқанда Бур Суен мен Энлиль бани әлі де белсенді түрде табынып жүргенін көрсетеді. Ол сондай-ақ археологиялық деректердің жетіспеуіне байланысты Шұраппақтың қанша уақыт бойы мекенделгенін нақты анықтау мүмкін емес екенін атап өтеді, себебі эрозия қаланың ең көне қабаттарын ғана қалдырды. Сонымен қатар, Шұраппақтың діни маңыздылығын сақтауы, оның Исин-Ларса дәуірінде әкімшілік орталық немесе ірі қалалық елді мекен болғанын білдірмейді. Жақында жарияланған Бур Суенді мақтайтын әнұраннан көрініп тұрғанындай, Суд оған билік ету құқығын берген деп саналады. Исин әулетінің Судқа деген қызығушылығы оның Гуламен байланысына негізделген болуы мүмкін, өйткені Исинде медицина құдайлары ерекше құрметтелген, бірақ оның осы шығармада осындай рөл атқарғаны туралы ешқандай сілтеме жоқ. Бур Суеннің мұрагерлерінің бірі, Энлиль бани, оған арналған Эдимгалана ("үй, аспанның үлкен байланысы"; тура мағынада "үй, аспанның тірек бағанасы") ғибадатханасын қайта салды. Жалпы, ол Шұраппақта немесе оған жақын жерде орналасқан деп есептеледі. Судтың тағы бір ғибадатханасы Экисига ("жәбірлік құрбандықтар үйі") болды, бұл да осы қалада орналасқан болуы мүмкін. Атауы Теркадағы Даган ғибадатханасының атауымен бірдей, бірақ соңғысының мағынасы басқа ("үй, үнсіз орын"). Экисига мен Эдимгалана көптеген мәтіндерде, мысалы, Шурупақтың қирауы туралы айтатын жырда қатар кездеседі. Гуабада орналасқан Эсигуз ("ечки жүнінен жасалған үй") Суд ғибадатханасы болуы мүмкін, бірақ бұл белгісіз, және ол Zabalam-ның Иннанасымен байланысты жақсы дәлелденген. Тағы бір ғибадатхана, негізінен Судаджға арналған, бірақ Судпен де байланысты болуы мүмкін, ол Еšaba ("жүрек үйі") болды, оның орналасқан жері қазіргі уақытта белгісіз. Ежелгі Вавилон дәуірінде Шұраппак Месопотамиялық ғалымдардың антиквариаттық қызығушылығының нысанына айналды. Ол қирағаннан кейін де әдебиетте айтылып өтілді. Гилгамеш эпосының бір бөлігін құрайтын су тасқыны мифінің басты кейіпкері Утнапиштим Шурппактан шыққан адам ретінде сипатталады, ал қазіргі зерттеулерде Ниппуриялық тыйымдар 3 деп аталатын мәтін, алғашқы құдай Энмешарра мен Энлил немесе Нинурта арасындағы қақтығыс осы жерде болғанын көрсетеді. Судтың өзі тәуелсіз тұлға ретінде кейінірек кездесетін нұсқасы Кассит кезеңіне жатпайтын Каноникалық ғибадатханалар тізімінде табылады.
Энлил мен Нинлил
Нинлил «Энлиль мен Нинлиль» мифінде кездеседі. Көптеген көшірмелері Ниппур қаласынан табылды, бірақ Сіппарда да белгілі болған. Бастапқыда тәжірибесіз деп бейнеленген Нинлилді анасы, осы шығармада Нунбаршегуну деп аталған, Энлильдің ықпалынан сақтануға ескертеді. Оны кездестірген соң Нинлил бастапқыда қарсылық көрсетеді, бірақ кеңесшісі Нускамен кеңескеннен кейін Энлиль өз мақсатына жетеді, оны азғырып, жүкті етеді. Осы қимылы үшін ол «елу ұлы құдай» және «жеті тағдыр құдайы» алдында сотталуға тиіс. Уилфред Г. Ламберттің сөзіне қарағанда, екі аталым да Месопотамия діни әдебиетінде сирек кездеседі және олар пантеонның маңызды құдайларының тобын білдіреді деп есептеледі. Олар оны діни тұрғыдан таза емес деп танып, Ниппурден қуады. Ғалымдар Энлильдің жасаған ісі зорлау ме, әлде некеге дейінгі жыныстық қатынас па, яғни бойжеткендіктің жоғалуы ма, деген мәселе бойынша пікірталас жүргізуде. Нинлил оның сүргін кезінде одан жаңылмайды, тіпті ол оны көруден бас тартқан күнде де, соңында бірнеше рет жүкті болып, Нанна, Нергал, Ниназу және Энбилулуді дүниеге әкеледі. Алхена Гадотти олардың алғашқы кездесуі келісімсіз болып сипатталғанын, бірақ қалған үш кездесуге бұл қатысты емес екенін айтады. Соңында Энлиль мен Нинлилдің күйеу-әйел болғандығы туралы ешқандай мәлімет жоқ, шығарманың соңғы жолдарында тек ол мақталады. «Энлиль мен Нинлиль» шығармасында Нинлилдің мәртебесі «бағынышты серік» ретінде сипатталған. Бұл бейне Месопотамия дініндегі оның орнына, әсіресе Үрдің үшінші әулетінің мемлекеттік пантеонындағы орнына сәйкес келмейді. Балалардың арасында Нинуртаның болмауы да назар аударуға лайық.
Энлиль және Суд
Нинлил – «Энлил мен Суд» мифіндегі, сондай-ақ «Судтың үйленуі» деп те аталатын басты кейіпкерлердің бірі. Оның бейнеленуіндегі ерекшеліктерге байланысты, ғылыми еңбектерде оны кейде Энлил мен Нинлилге қарама-қарсы қояды. Бұл мифте оның Энлильдің әйелі қалай болғаны баяндалады. Ниппур, Суза, Ниневия, Султантепе және, мүмкін, Сиппар қалаларынан көшірмелері белгілі. Мигель Сивилдің сөзіне қарағанда, «Мәтіннің кең таралуын сақталған деректердің саны мен географиялық орналасуы ғана емес, сонымен қатар, Орта Бабил дәуірінде және Ассирия кітапханаларында оның ұзақ сақталуы да куәландырады». Нақты себептері белгісіз, бірақ Шұраппақ туралы ешқандай сілтеме жоқ, ал Суд анасы Нисабамен бірге Эреште тұрады. Мифтің басында әйел іздеп жүрген жас батыр ретінде бейнеленген Энлил, Эреш көшелерінде Судты кездестіріп, оған үйлену ұсынысын жасайды. Бірақ ол оны арсыздыққа айыптайды. Ол жауап ретінде одан көздеріне көрінбеуін сұрайды және бұрынғы күйеушілдердің адал емес ұсыныстары анасын ашуландырғанын еске салады. Энлил өзінің суккалы Нускамен ақылдасып, Нисабамен келіссөз жүргізу үшін оны жібереді. Нускаға қызына үйленуге рұқсат берсе, Энлильдің оған сыйға беретін заттардың тізімін жасау тапсырылады. Энлиль сондай-ақ, Суд әйелі болған жағдайда, өзі сияқты тағдырды жариялай алатынын айтады. Нисаба ұсынысқа және Нусканың әдепті мінез-құлқына риза болып, келісім береді және Энлильдің енесі болатынын мәлімдейді. Энлиль уәдесін орындап, сыйлықтарды Эрешке жеткізгеннен кейін, Нисаба Судты баталайды. Аруру, бұл мифте Энлильдің қарындасы ретінде бейнеленген, оны Ниппурға алып барып, үйлену тойына дайындалуға көмектеседі. Содан кейін Суд пен Энлил үйленеді, ал ол мифтің басында оған уәде етілген Нинлил есімін алады. Ол бұрын «аты жоқ қадірлі жан» (шумер тілінде: dingir mu nu tuku) деп сипатталған, бірақ жаңа бейнесін қабылдағаннан кейін «үлкен аты бар қадірлі жанға» (mu gal tuku) айналады. Сондай-ақ, оған Нинтур есімі берілген деген пікір бар, бірақ Джереми Блэк оны алған құдайдың Суд емес, Аруру екенін болжайды. Бұл оқиғадан кейін жас жұбайлардың қарым-қатынасы туралы қысқаша сипаттама беріледі, оны Еремия Петерсон махаббат әндеріндегі ұқсас эпизодтармен салыстыруға болатынын айтады. Нинлилдің «Энлил мен Суд» мифіндегі бейнесі Үшінші династияның мемлекеттік пантеонындағы оның орнымен байланысты болуы мүмкін деген болжам бар.
Басқа мифтер
Суд Нанна Суеннің "Ниппурға саяхаты" кітабының кейбір түсірмелерінде кездеседі, бірақ көбірек танымал түсірмелерде сол бөлімде Ниниригал құдайы туралы айтылады. Де олардың кейде шатастырылғанын көрсетеді деп болжайды. Ниниригал, "Иригалдың ханымы" – Гирраның әйелі. Бұл құдай басқа жерлерде Гула/Меме және Бау сияқты емдеу құдайларымен байланысты көрінеді, бірақ ескі зерттеулердегі тұжырымдарға қайшы, Урук аймағымен байланысты болғанына қарамастан, Иннаннамен туыстық байланысы жоқ. Нинлил тек бір Ежелгі Вавилондық фрагменттен белгілі, ол Ишум құдайының тегін баяндайды. Ол Нинлил мен Шамаштан туған, көшеде тасталып қалған ұл ретінде сипатталады. Бұл миф Суд, Нинлилмен теңестірілген, және күн құдайының әйелі Судадж арасындағы байланыстың қалдығын көрсетеді деп есептеледі. Ишум әдетте осы жұптың ұлы ретінде қарастырылған. Манфред Креберник бұл шығарманы синкретизм емес, Суд және Судадж есімдерінің, сондай-ақ Нинлил мен Ишумның анасы арасындағы шатасудың салдары деп санайды.