Кіріспе

Гахерис /ɡ//ə/'/h//ɛr//ᵻ//s/ (Ежелгі француз: Gaheriet, Gaheriés, Guerrehes және т.б.) – Артюр аңызындағы Дөңгелек үстелдің рыцарі. Артур патшаның жүрекжары немесе жартылай жүрекжары Моргауза мен оның күйеуі Лот, Оркни және Лотиан патшасының үшінші ұлы. Гавен мен Агравейннің кіші інісі, Гареттің ағасы және Мордредтің туған інісі. Оның кейіпі алғашқы уэльс дәстүрінде Гауэйннің бауырласынан шыққан болуы мүмкін, кейін ол жеке тұлғаға бөлініп, бүгінде Гарет ретінде танымал. Немец поэзиясында ол Гауэйннің ағасы емес, туысы деп сипатталған. Малоридің «Артурдың өлімі» еңбегінде Гахерис Гауэйнге көмекші тұлға ретінде бейнеленген, анасын өлтіруінен басқа ерекшеліктері жоқ. Дегенмен, оның рөлі Малоридің деректері болған француз прозалық циклдерінде зор, соның ішінде Вулгата циклындағы ағасы Агравейннің бауырлас сайысына нысана ретінде тартылған. Әрине, сонда да, Малориде де Гахерис Ланселот Гвиневераны құтқару кезінде басқа ағасы Гаретпен бірге қаза табады, бұл Артурдың құлауына әкеп соқтыратын оқиға.

Шығу тегі

Гаерис пен оның інісі Гарет, есімдерінің көне француз тіліндегі ұқсастығына байланысты, бір тұлғадан туындаған болуы мүмкін (олардың есімдерінің көптеген түрлері, мысалы, Guerrehes және Guerrehet сияқты, дерлік толық сәйкес келеді). Бұған қоса, бауырларға байланысты оқиғалар көбінесе бірімен бірін ауыстырылып, ажырату қиын. Уэльс мифологиясындағы Гвалчмай ап Гвиарға, дәстүрлі түрде Гауэйнмен теңестірілетін, тек бір бауырдың есімі ғана аталған. Culhwch және Olwen ертегісінде айтылған бұл тұлға, Гвалчафед [Gwalhafed] немесе Гвалхавет [Gwalhavet] (ескі уэльс тілінде "Жазғы шоқпар") ап Гваир немесе маб Гвиар, егер Гаваин шынымен Гвалчмайдан шыққан болса, Гаерис пен Гарет үшін ортақ бастау болуы мүмкін. Кейінірек француз тілінің ықпалымен жазылған уэльс романсы Сент Грейлде Гвалчмейдің інісі Гагарит деп аталады.

Француз және неміс поэзиясындағы алғашқы көріністер

Континенттік әдебиетте Гаерис есімі алғаш рет 12-ші ғасырдың соңында Критиен де Тройес жазған француз поэмасындағы король Артурдың рыцарьдарының тізімінде Гаериет (Гахериет) ретінде кездеседі. Ол қайтадан Критиеннің кейінірек жазған "Персевал, Грааль тарихында" пайда болады, онда ол патша Лоттың ұлы және Гавейннің кіші інілерінің бірі ретінде сипатталады. Вольфрам фон Эшенбахтың "Парзивал" поэмасында Гахерит кейіпкері Гавейннің Гахержет (Gaherjêt) есімді туысы болып бейнеленеді. Der Pleier's Meleranz поэмасында Гахарет (оның Tandareis және Flordibel шығармаларында Kaheret деп те аталады) Артурдың қарындасы Антонженің ұлы және Гритенландтың аты-жөні белгісіз патшасы ретінде, Гавейннің (Гаванның) туыстарының бірі ретінде, басты кейіпкер Меларанспен бірге еске алынады. Карьет ретінде ол Ульрих фон Зацикховеннің "Ланцелет" романында да кездеседі, Ланцелотқа Гвиневерді король Валериннің қолынан құтқаруға көмектеседі.

Француз циклдік прозасы және шетелдік бейімделулері

XIII ғасырдың басындағы "Ланселот Граалы" (Вулгата циклы) прозалық циклы Гахеристің басты кейіпкері ретінде танылған алғашқы туынды болып табылады. Прозалық Ланселотта Гахерис батыл, епті және әдемі (тіпті "оның оң қолы сол қолынан ұзын"), бірақ сөйлеуде тартымсыз және ашуланған кезде шектен шығуға бейім деп сипатталады. Сондықтан ол "өзінің теңдестерінің арасында ең аз сөйлейтін адам болды". Дегенмен, оның әкесі Лот патша тірі кезінде билік еткен Оркни (Оркания) патшалығының ақсүйектері, Гахеристі патшалыққа бергісі келеді, оны өздерінің патшасы болуға бауырларынан гөрі лайықтырақ деп санайды (бірақ Гахерис, Киелі Грааль іздеуі аяқталғанға дейін таққа отырудан бас тартады). Прозалық Мерлин де оны Гауэйннің ағаларының ішіндегі ең жақсы жауынгер ретінде, сондай-ақ, кем дегенде, Гауэйннің өзіне тең деп сипаттайды. Жасөспірім Гахерис, Гауэйн және Агравенмен бірге Лоттан кетіп, Артурға бүлікші патшаларға және сакстарға қарсы алғашқы соғыстарда көмектеседі (кейбір ағылшын нұсқаларында, мысалы, "Артур мен Мерлинде" сарацендермен алмастырылған), әсіресе соңғысына қарсы күресте өзін ерекшелендіреді. Олардың алғашқы шайқас даласындағы ерліктерінен кейін, Вулгата циклында олардың үшеуі де Артурмен бірдей рыцарь атағына ие болады, алайда Гахерис кейіннен Вулгатадан кейінгі циклдегі қайта жазуда Оркни кланынан бірінші болып рыцарь атағына ие болады. Пост-Вулгата Мерлинде Гахериске Әулие аралының патшайымы жіберген гүлдер берілген кезде, ол жақсылық пен ерлік жағынан Дөңгелек үстелдің барлық рыцарьларынан асып түсетіні туралы пайғамбарлық айтылады. Егер анасының өлімі болмаса, Гахерис күнәсі арқылы өлімге душар болады. Жас рыцарь Гауэйн мен Морхольтты құтқару жолына шығады, оның барысында оған екі рет қызғанышқа толы ағасы Агравен шабуыл жасайды, бірақ әр жолы оны жеңіледі. Ол ақырында Гауэйн мен Морхольтты құтқарып, кейіннен соңғысын Ирландияға шығарып салады. Прозалық циклдар арқылы Гахерис Артурдың әртүрлі жауларына қарсы соғыстарында күреседі. Ол сондай-ақ ағасы Гауэйннің ерлік оқиғаларына, оның өздеріне, мысалы, Багдемаг патшаны құтқаруға жиі қатысады. Бұл оқиғалардың кейбіреулері Томас Малоридің "Артурдың өлімі" жинағында қайта айтылған, онда Гахерис (Гахерис немесе Гахерис деп те жазылады) алдымен Гауэйннің қолбасшысы, ол өзінің ерліктеріне дейін олардың өршіл мінезін қалыпты етуге көмектеседі. Кейін Гахерис кіші інісі Гареттің әйелі Лионорстың қарындасы Линеттке үйленеді. Ланселот және Морт Арту (Артурдың өлімі) Ланселот Грааль циклының бөлімдері Гахеристің Гауэйнге қатысты сипаттамасында ерекшеленеді. Ланселотта олардың кіші ағасы Гарет - Гауэйннің ең сүйікті бауыры. Mort Artu-да оның орнына Гахерис келеді және оның өлімі Гауэйнді қатты мазалайды. Вулгатадан кейінгі дәстүрде (оның ішінде Малоридің айтуы бойынша) Гахерис Лот патшаны өлтірген Пеллинор патшаны өш алу үшін өлтіруге қатысады. Одан да атақтырақ – оның анасы Моргузаның басын кесуі, оны Пеллинордың сұлу ұлы және Артурдың ең ұлы рыцарьларының бірі Ламоракпен қылмыс жасап тұрғанында ұстағаннан кейін. Ламоракқа қашып кетуге рұқсат беріледі, бірақ кейін оны Гахерис басқа үш Оркни бауырларымен (Гареттен басқа) жалғыз ұстайды. Олар Ламорак аналарын өлтірген деп санайды. Олар оған тұзақ құрып, бірге соғысады, бұл әрекет қорқақшылық деп саналады және олардың ар-намысына тап болады, оның жас туған ағасы Мордред оны арт жағынан пышақпен шағады. Артур Гахерис Моргауздың нағыз өлтірушісі екенін білгенде, оны патша сарайынан қуды. Гахерис өз анасының өлімі үшін Мордред пен Агравеннің кек алуы үшін бас кесуде, бірақ Гарет Гавейнге оларды тоқтатуға бұйрық беруге сендіреді. Қасымнан кейін Гахерис Грааль іздеу жолында Персевалдың серігі ретінде пайда болады. Прозалық Тристанда Гахерис - аты бір басты кейіпкер Тристанның досы, оны зұлым патша Маркқа қарсы қолдап, Маркты Тристанның Корнуоллдан қуғынға ұшырауына мәжбүр етеді. Тристанның баяндауында Гахерис Гауэйнге қарағанда әлдеқайда жақсы рыцарь ретінде көрінеді, ол мұнда зұлымдыққа айналған. Оның белорус тіліндегі нұсқасында Аповесць пра Трышчана оны Артурдың Гарнот есімді ұлы (жіңірі емес) ретінде көрсетеді. Алайда Малоридің айтуынша, Гахерис Артурдың сүйіктісі болғандықтан Тристанды жек көреді және оның қас жауы. Гахерис пен Агравен кездесіп, Тристанға шабуыл жасағанда, Корнуолл рыцарьлары оларды және Гавейнді патшалықтағы "жақсы рыцарьлардың ең үлкен жойғыштары" деп атайды, содан кейін олармен күреседі. Оның өлімі Ланселоттың патшайым Гвиневраны өртеуден құтқару кезінде Mort Artu-да, Вулгата және Пост-Вулгата прозалық циклдарының соңғы томында баяндалған. Гауэйн мен Гарет Агравен мен Мордредтің Ланселот пен Гвиневраны тұтқындау жоспарына қатыспаса да (ағылшын өлең аудармасында Stanzaic Morte Arthur, Гахерис те олармен бірге болады), Артур Мордредтің барлық бауырларын патшайымның өлім жазасын орындауға қадағалауға шақырады. Гахерис пен Гарет өте тартымсыздықпен келіседі, бірақ Гауэйн бас тартады. Ланселот ол сүйетін әйелді құтқару үшін шаба келгенде, ол екі Оркни князін қырып салады. Вулгата Mort Artu-да баяндалғандай, Гахерис Мелиадустың қарасын өлтіре алады, бірақ кейін Ланселоттың жартылай бауыры Гектор де Марис оның шлемдік киімін шешіп алады, содан кейін Ланселот өзі оның басын жарып жібереді. Олардың аман қалған бауыры Гауэйннің ашуы қорқынышты және одан туған жаңа қандық қастық Артурдың патшалығының құлауына әкеледі.

Осы есімді әртүрлі таңбалар

Морт Артудың Вулгатадан кейінгі нұсқасында Солтүстік Уэльстен шыққан Гахерис есімді рыцарь, Оркнейлік Гахерис қайтыс болғаннан кейін оның орнына Дөңгелек үстелдің бос орынын иеленеді. Бұл "жаңа" Гахерис (Гахерес де Норгалес) Артур мен Гавейннің жағында Ланселоттың жақтастарына қарсы шайқасып, туған азаматтық соғысқа қатысады. Одан әрі шатастыру үшін, Қарахеулік Гахерис, тағы бір Дөңгелек үстелдің рыцарі де бар. Екеуі де Гавейннің інісі Гахеристен толығымен бөлек.

Қазіргі заманғы мәдениет

Т. Х. Уайттың "Бір кездегі және болашақ патша" кітабында ана өлтіру ісін Гахерис емес, Агравейнге жатқызады. Уайт оқиғаға өзінің жеке түсіндіруін береді, Агравейнды өз анасына денсаусызданатын сүйіспеншілік немесе құштарлық сезімімен бейнелейді және Гахеристі бірнеше рет "жаңыл" немесе "ақылсыз" деп сипаттайды. Джеральд Морристің "Көкбасының ертегілері" кітап сериясында Гахерис негізгі кейіпкерлердің бірі. Ол қылышпен шайқасудан гөрі егіншілікке бейім, өткір ойлы, тыныш батыр адам ретінде бейнеленеді. 1995 жылғы "Бірінші рыцарь" фильмінде Гахерис рөлін Алексис Денисов сомдады. Ол Камелот үшін болған соңғы шайқасқа қатысып, Малагант пен оның әскеріне қарсы тірі қалды.