Кіріспе

Базальды ганглиялардың дисфункциясына байланысты шамадан тыс қозғалыстар, бұлшықет қозғалысының патологиялық жолмен артуы. Гиперкинезия – бұлшықет белсенділігінің артуы, ол шамадан тыс қалыпты емес қозғалыстарға, шамадан тыс қалыпты қозғалыстарға немесе олардың комбинациясына әкелуі мүмкін. Гиперкинезия – моторлық қозғалысты бақылау қабілетіне әсер ететін, мысалы, Ханттингтон ауруы сияқты көптеген ауруларда кездесетін шамадан тыс алаңдаушылық күйі. Бұл Паркинсон ауруында көбінесе байқалатын дене қозғалысының азаюы – гипокинезияға қарама-қарсы. Көптеген гиперкинетикалық қозғалыстар базальды ганглиялар-таламокортикальды тізбектің бұрыс реттелуінің салдары болып табылады. Тікелей жолдың жоғары белсенділігі және жанама жолдың төмендеуі таламиялық нейрондардың белсенділігін күшейтеді және қыртыс нейрондарының қоздырылуына, соның салдарынан моторлық шығыс артуына алып келеді. Көптеген гиперкинетикалық бұзылыстар психологиялық сипатта болады және көбінесе балалық жаста көрінеді.

Жіктеу

Негізгі гиперкинетикалық қозғалыстар – кез келген қажетсіз, артық қозғалыс ретінде анықталады. Гиперкинезия балалық шақтағы көптеген қозғалыс бұзылыстарының маңызды белгісі болып табылады, алайда ол гипертониядан және де теріс симптомдардан айқын түрде ерекшеленеді, олар да осы бұзылыстарда кездеседі.

Атетоз

Атетоз – адамның тұрақты позаны сақтауына кедеріс келтіретін, баяу, үздіксіз, еріксіз бұралу қозғалыстарымен сипатталатын жағдай. Бұл тегіс, ритмсіз қозғалыстар кездейсоқ сияқты көрінеді және ешқандай анық бөлік қозғалыстардан тұрмайды. Олар көбінесе қол-аяқтардың шеткі бөліктерін қамтиды, бірақ сонымен қатар бет, мойын және денеге де таралуы мүмкін. Атетоз демалыс күйінде, сондай-ақ хорея және дистониямен бірге кездесуі мүмкін. Хореямен біріккен жағдайда, мысалы, ми парализінде, "хореоатетоз" термині жиі қолданылады.

Гемифациалдық спазм

Гемифациалдық спазм (ГФС) – бет бұлшықеттерінің қасақана емес жиырылуымен сипатталатын жағдай, көбінесе беттің бір жағында ғана пайда болады. Блефароспазм сияқты, гемифациалдық спазмдағы жиырылу жиілігі үзілістен жиі және тұрақтыға дейін өзгеруі мүмкін. ГФС-тің бір жақты блефароспазмы көлік жүргізу сияқты күнделікті іс-әрекеттерге кедергі келтіруі мүмкін. Дәрі-дәрмекпен емдеуге қоса, пациенттер ботокспен емге жақсы жауап беруі мүмкін. ГФС бет бұлшықеттеріне жүйкелердің қан тамырларымен қысылуынан туындауы мүмкін. Мұндай жағдайларда, хирургиялық декомпрессия симптомдарды жеңілдетуге көмектесетін тиімді әдіс болуы мүмкін.

Патофизиология

Жоғарыда аталған гиперкинетикалық қозғалыстардың көпшілігінің себептері субталамус ядросының базальды ганглияларды тиісті түрде модуляцияламауына байланысты болуы мүмкін. Көп жағдайда субталамус ядросының қоздырғыш шығысы төмендейді, бұл базальды ганглиялардың тежегіш әсерінің азаюына алып келеді. Базальды ганглиялардың қалыпты ұстап тұру әсері болмағанда, тізбектің жоғарғы моторлық нейрондары қате сигналдарға оңайрақ белсендіріледі, нәтижесінде ерекше бұрмаланған қозғалыстар пайда болады. Базальды ганглиялардың таламокортикальды тізбегі екі жолмен жүреді, екеуі де неостриатумнан басталады. Тікелей жол ішкі шарық (GPi) және қара дене желілік бөлігіне (SNr) бағытталған. Бұл проекциялар тежегіш және ГАМК және Р затын пайдаланатыны анықталды. Глобус паллидус сыртқы (GPe) проекциялайтын жанама жол да тежегіш және ГАМК мен энкефалинді пайдаланады. GPe субталамус ядросына (STN) проекциялайды, ол GPi және GPe-ге қоздырғыш, глютаминергиялық жолдар арқылы қайта проекциялайды. Тікелей жолды қоздыру GPi/SNr-нің ГАМК-ергиялық нейрондарының тежелуіне әкеледі, соның нәтижесінде таламиялық нейрондар белсендіріледі және қабықшалық нейрондар қоздырылады. Керісінше, жанама жолды белсендіру GABA/энкафалин проекциясын тежейтін стриатальды GABA/энкафалин проекциясын ынталандырады, нәтижесінде GABA-ергиялық нейрондық белсенділік төмендейді. Бұл өз кезегінде STN қоздырғыш шығыстарын тежелуді жояды, осылайша GPi/SNr тежегіш проекцияларын таламусқа жіберіп, қабықшалық нейрондардың белсенділігін азайтады. Осы жолдардың біреуінің бұзылуы қозғалыс шығысын бұза алады, ал гиперкинезия тікелей жолдың жоғары белсенділігінен және жанама жолдың төмендеуінен туындайды деп есептеледі. Гиперкинезия кортекс пен ми сабағындағы дофамин рецепторларының және аздап норадреналин рецепторларының дофаминге сезімталдығының артуы немесе дофаминергиялық рецепторлардың/нейрондардың жоғары белсенділігі кезінде пайда болады. Гиперкинезияға көптеген түрлі аурулар себеп болуы мүмкін, соның ішінде метаболизмдік, эндокриндік, тұқым қуалайтын, қан тамырларының және жарақаттық аурулар. Бұған мидағы уларлар, аутоиммундық аурулар және менингит сияқты инфекциялар да себеп болуы мүмкін. Базальды ганглиялар мидың маңдай бөлігімен тығыз байланыста болғандықтан, гиперкинезия көңіл-күйдің өзгеруі, психоз, алаңдаушылық, тежелудің жоқтығы, танымдық бұзылулар және тиісті емес мінез-құлық сияқты нейробихевиоралды немесе нейропсихиатриялық бұзылулармен байланысты болуы мүмкін.

Анықтама

Гиперкинетикалық бұзылыстардың дифференциалдық диагнозына үлес қосатын нақты қозғалыс механизмдерін көрсететін әртүрлі терминдер бар. Хоган мен Стернад анықтама бергендей, "орын" – дене қозғалысының минималды болатын белгілі бір уақыт кезеңі. Егер қозғалыс "дискретті" деп аталатын болса, онда процесс тоқталмай, басқа орындарға ауыспай жаңа орын қабылданады. "Ритмикалық" қозғалыстар – ұқсас қозғалыстардың циклдарында қайталап орын алатын қозғалыстар. "Көбейтілген", "қайталамалы" және "өзара" қозғалыстар – белгілі бір кезеңде бірнеше рет кездесетін, бірақ міндетті түрде циклдік емес дене немесе буынның белгілі бір орналасуын көрсетеді. Аурудың тағы бір ерекшелігі – мінез-құлық пен танымдық функциялардағы, соның ішінде деменция мен сөйлеу қабілетінің бұзылуындағы кемшіліктердің өмірдің төртінші немесе бесінші онжылдығынан бастап біртіндеп дамуы. Симптомдардың прогрессивті түрде нашарлауынан кейін әдетте 10–20 жыл ішінде өлім оқиғасы болады. Хантингтон геніне байланысты туындайтын бұл ауру, ақырында мидың базальды ганглияларының – каудатты ядро мен путаменнің, әсіресе ГАБА-ергиялық және ацетилхолинергиялық нейрондардың селективті атрофиясына, сондай-ақ мидың маңдай және уақытша бөліктерінің дегенерациясына әкеледі. Базальды ганглиялар желісіндегі бұзылған сигналдау гиперкинезияны тудырады деп саналады. Хантингтон ауруын толыққанды емдеу әдісі әзірленбеген, бірақ гиперкинетикалық қозғалыстарды азайтуға бағытталған емдеулер бар. Допаминді блокаторлар, мысалы, галоперидол, тетрабеназин және амандадин, осы мақсатта жиі тиімді болады.

Вильсон ауруы

Уилсон ауруы (УА) – пациенттерде мысты метаболизмдеуде қиындықтар туындайтын сирек кездесетін тұқым қуалайтын ауру. УА-сы бар науқастарда мыс бауырда және дене мүшелерінде, әсіресе мида, көздерде және бүйректерде жиналады. Мида жиналған кезде науқастарда сөйлеу қабілетінің бұзылуы, дененің үйлесімсіздігі, жұту қиындықтары, сондай-ақ діріл, дистония және қадам басудағы қиындықтар сияқты гиперкинетикалық белгілер пайда болуы мүмкін. Ашушаңдық, импульсивтілік, агрессивтілік және көңіл-күйдің өзгеруі сияқты психикалық бұзылулар да жиі кездеседі.

Инсульттан кейінгі әсерлері

Ишемиялық немесе геморрагиялық инсульттан кейін көптеген қозғалыс бұзылыстары байқалды. Мысалдардың ішінде атетоз, гемибаллизммен немесе онысыз хорея, тремор, дистония және сегменттік немесе ошақты миоклонус бар, бірақ инсульттан кейін осы көріністердің жиілігі өте төмен. Инсульт болған кезден гиперкинезияның пайда болуына дейінгі уақыт гиперкинезиялық қозғалыстың түріне байланысты, себебі олардың патологиясы аздап ерекшеленеді. Хорея көбінесе инсульттан аман қалған егде жастағы адамдарға, ал дистония жас адамдарға көбірек әсер етеді. Инсульттан кейін гиперкинетикалық қозғалыстарды дамыту мүмкіндігі ерлер мен әйелдерде тең. Базальді ганглиялар, ми сабағы және таламустағы шағын, терең зақымданулар инсульттан кейінгі гиперкинезиямен байланысты болуы мүмкін (миоклонус, түрлі эпилептикілік ұстамалар және деменция). Басқа сипатталған симптомдарға мойын дистониясы, мүйіз қабығының эндотелийлік дегенерациясы, аутизм және хирургиялық емге бағынбайтын обструктивті ұйқы апноэсі жатады.

Атетоз, хорея және гемибаллизм

Мұндай жағдайларда дәрі-дәрмектерді тағайындамас бұрын, олар көбінесе өздігінен жойылады, сондықтан тері гигиенасын жақсарту, сұйықтықтар арқылы дұрыс гидратация, толыққанды тамақтану және жастықталған төсек жақтауларын, сондай-ақ дұрыс матрастарды қолдану ұсынылады. Фармакологиялық емдеуге дофамин рецепторларын бұғаттайтын флуфеназин, пимозид, галоперидол және перфеназин сияқты типикалық нейролептиктер жатады; олар гемибаллизмді емдеуде бірінші қадам болып табылады. Атипикалық нейролептиктер – кветиапин, сульпирид және оланзапин – дәрілік заттармен шақырылған паркинсонизм мен кешіккен дискинезияны тудыру ықтималдығы аз. Тетрабеназин пресинаптикалық допаминді азайту және постсинаптикалық допамин рецепторларын бұғаттау арқылы әрекет етеді, ал резерпин пресинаптикалық катехоламин және серотонин қорын азайтады; екі препарат та гемибаллизмді сәтті емдеуге көмектеседі, бірақ депрессия, гипотония және паркинсонизмді тудыруы мүмкін. Натрий вальпроаты мен клоназепам шектеулі жағдайларда тиімділігін көрсеткен. ), бірақ треморға қарсы да әсер ете алады; бұл препараттың емдік механизміне перифериялық бета-адренергиялық рецепторлардың әсер етуі мүмкін екенін көрсетеді. Примидонның треморды алдын алу механизмі бақыланатын клиникалық зерттеулерде айқын дәлелденген. Диазепам және барбитураттар сияқты бензодиазепин препараттары тремордың түрлі түрін, соның ішінде эссенциалды треморды азайтуға көмектеседі. Габапентиннің эссенциалды треморға қарсы тиімділігін бағалауға арналған бақыланатын клиникалық сынақтар әртүрлі нәтижелер көрсетті, ал топирамат үлкен, қос соқыр бақыланатын зерттеуде тиімділігін көрсетті, нәтижесінде Фан-Толоса-Марин тремор шкаласы бойынша бағалаулар төмендеді және плацебомен салыстырғанда жақсы жұмыс істеу және мүгедектік деңгейі байқалды. Таламустың вентральді аралық ядросына және, мүмкін, субталамустық ядроға және қаудальді зона инсерта ядросына терең ми стимуляциясы треморды азайтуға көмектеседі деп көрсетілген көптеген зерттеулерде. Таламустың вентральді аралық ядросына стимуляция контрлатеральді және кейбір ипсилатеральді треморды, сондай-ақ шағылысқан треморды, бас треморын, тыныш күйдегі треморды және қолмен орындалатын міндеттермен байланысты треморды азайтады; алайда, ұзақ мерзімді зерттеулерде емдеу ойды жеткізуде қиындықтарға (дизартрияға) және координация мен тепе-теңдіктің жоғалуына әкелуі мүмкін. Моторлық қабықтың стимуляциясы да көптеген клиникалық сынақтарда тиімді екені көрсетілген тағы бір мүмкіндік.

Дистония

Дистонияны емдеудің мақсаты – еріксіз қозғалыстар, ауырсыну, контрактура, ұят секілді белгілерді азайту, қалыпты дене күйін қалпына келтіру және пациенттің функционалдығын жақсарту. Сондықтан бұл ем нейропротекторлық емес. Еуропалық неврологиялық ғылымдар федерациясы мен қозғалыс бұзылыстары қоғамының мәлімдемесінше, антидопаминергиялық немесе антихолинергиялық препараттармен алғашқы дистонияны емдеуге қатысты дәлелді ұсыным жоқ, бірақ ұсынымдар эмпирикалық деректерге негізделген. Антихолинергиялық препараттар жалпыланған және сегменттік дистонияны емдеуде тиімдірек, әсіресе дозасын төменнен бастап, біртіндеп арттырғанда. Жалпы дистонияны бензодиазепиндер сияқты бұлшықеттерді босаңсытатын препараттармен де емдеуге болады. Басқа бұлшықеттерді босаңсытатын препарат – баклофен, ми парализінде, мысалы, аяқ және тірек дистониясында кездесетін спастикалық құрылыстарды азайтуға көмектеседі. Екіншілік дистонияны дофаминге жауап беретін дистонияда леводопа, Вильсон ауруында мыс хелациясы, немесе дистонияны тудыруы мүмкін препараттарды тоқтату арқылы емдеу кейбір жағдайларда тиімділігін көрсеткен. Дене күйін жақсарту және тіректер мен гипстік таңғыштар арқылы контрактуралардың алдын алу үшін физиотерапия қолданылады, бірақ кейбір жағдайларда аяқ-қолдарды қозғалмай ұстау дистонияны тудыруы мүмкін, бұл перифериялық түрде туындаған дистония деп аталады. Белгілі бір препараттардың айқын тиімділігін көрсететін клиникалық сынақтар көп емес, сондықтан дистонияның емдік тактикасы әрбір жағдай бойынша жеке жоспарлануы керек.

Тарих

XVI ғасырда Андреас Везалий мен Франческо Пиколомини мида ақ зат, қабық және қабық асты ядроларын алғаш рет ажыратты. Шамамен бір ғасырдан кейін Томас Уиллис параличтен қайтыс болған адамдардың мәйіттеріндегі корпус стриатумның әдетте түсі өзгеріп, кішірейіп, қалыптан тыс жұмсақ болғанын байқады. Corpus striatum моторлық функцияларда маңызды рөл атқарады деген көзқарас 19-ғасырға дейін, электрофизиологиялық стимуляция зерттеулері басталатынға дейін басым болды. Мысалы, Густав Фрич пен Эдуард Хитциг 1870 жылы иттердің ми қабығында, ал Дэвид Ферриер 1876 жылы иттердің, қояндардың, мысықтардың және приматтардың ми қабығында абляциялық зерттеулермен бірге осындай стимуляция жүргізді. Сол жылы Джон Хьюлингс Джексон адамдарда клиникалық-патологиялық эксперименттер жүргізгеннен кейін моторлық қабықтың моторлық функцияға corpus striatum-нан гөрі көбірек қатысы бар екенін айтты. Бірақ көп ұзамай бұл теория толығымен дұрыс емес екені анықталды. 19-ғасырдың соңында Хантингтон хореясы, гемиплегиядан кейінгі хореоатетоз, Туретт синдромы және тремор мен дистонияның кейбір түрлері сияқты бірнеше гиперкинезиялар клиникалық тұрғыдан сипатталды. Дегенмен, олардың ортақ патологиясы әлі де құпия болып қалды. Британдық невролог Уильям Ричард Гоуэрс 1888 жылы жарық көрген «Нерв жүйесі аурулары туралы нұсқаулық» атты еңбегінде бұл ауруларды «нерв жүйесінің жалпы және функционалдық аурулары» деп атады. Тек 1980-1990 жылдар аралығында ғана гиперкинезия патологиясында базальды ганглиялардың нақты қатысын анықтау үшін жеткілікті жануарлар моделі мен адамдарға жасалған клиникалық сынақтар пайда болды. 1998 жылы Вихманн мен Делонг гиперкинезияның базальды ганглиялардың шығысының төмендеуімен байланысты екенін, ал гипокинезияның – базальды ганглиялардың шығысының жоғарылауымен байланысты екенін тұжырымдады. Алайда, бұл жалпылау әлі де зерттеліп жатқан көптеген әртүрлі гиперкинезиялардың күрделі патологияларын ажырату үшін күрделірек модельдерді қажет етеді. II ғасырда Гален треморды «аяқ-қолдың еріксіз, бір-бірінен кезек ауысатын жоғары-төмен қозғалысы» деп анықтады. Гиперкинетикалық қозғалыстарды одан әрі жіктеуді 17-18 ғасырларда Франсискус Сильвий мен Жерард ван Свайтен жүзеге асырды. Паркинсон ауруы оның ерекше гиперкинетикалық треморының жаңа жіктелуі нәтижесінде аталған алғашқы аурулардың бірі болды. Одан кейін аномальды қозғалыстарға байланысты басқа да аурулардың атаулары пайда болды.

Зерттеу бағыттары

Кейбір гиперкинетикалық бұзылыстарда скелеттік бұлшықеттердің қызметін бақылау үшін электромиографиялық зерттеулер жүргізілді. Дистонияның электромиограммасы (ЭМГ) кейде жылдам, ырғақты импульстарды көрсетеді, бірақ мұндай үлгілер көбінесе қасақана туындатылуы мүмкін. Миоклонус ЭМГ-сында әдетте қысқа, кейде ырғақты импульстар немесе тіркеу үлгісінде үзілістер байқалады. Егер импульстар 50 миллисекундқа дейін созылса, ол кортикальды миоклонусқа, ал 200 миллисекундқа дейін созылса, омырша немесе ми сабағының миоклонусына сәйкес келеді. Мұндай импульстар бірнеше бұлшықеттерде бірден, жылдам пайда болуы мүмкін, бірақ оларды анық тіркеу үшін ЭМГ жазбасында жоғары уақыт шешімі қолданылуы керек. Тремор кезінде тіркелген импульстар миоклонустықтарға қарағанда ұзаққа созылады, бірақ кейбір түрлері миоклонус диапазонында ұзақтығы болуы мүмкін. Болашақ зерттеулерде тиктер, атетоз, стереотиптер және хорея үшін ЭМГ зерттеулері қажет, себебі осы қозғалыстарға қатысты жазбалар өте аз. Дегенмен, хореяның ЭМГ-сы ұзақтығы, уақыты және амплитудасы бойынша әртүрлі импульстарды қамтуы мүмкін, ал тиктер мен стереотиптер ерікті қозғалыстардың үлгілерін көрсетуі ықтимал. Жалпы алғанда, гиперкинезияны емдеуге қатысты соңғы зерттеулер аурудың патогенезін түзетуге талпынудың орнына, көріністерді жеңілдетуге бағытталған. Сондықтан, қазіргі және болашақ зерттеулерде аурудың патологиясын анықтау үшін мұқият бақыланатын, ұзақ мерзімді, байқауға негізделген зерттеулер тиімді болуы мүмкін. Терапияның тиімділігі бірнеше зерттеуде расталатын болса, ол пайдалы, бірақ клиник дәрігер пациенттер үшін ең жақсы емдеуді жеке жағдайлар бойынша бағалауы мүмкін. Осы неврология және медицина салаларының өзара байланысы осы салада маңызды прогреске әкелуі мүмкін.