Кіріспе
1994–1996 жылдар аралығындағы Канада мен Испания арасындағы дау
Түрбот соғысы (Испанияда Guerra del Fletán деп аталады) – Канада мен Испания (Еуропалық Одақпен) және олардың жақтастары арасындағы халықаралық балық аулау дауы және қан төгілмеген қақтығыс. 1995 жылдың 9 наурызында Канаданың балықшылық патрульдік кемесі «Кейп Роджер» экипажы Канаданың шығыс жағалауының халықаралық суларында Галисиядан келген испан балық аулау траулері «Эстаи» кемесіне, оның бауын қақпалап үш рет 50 калибрлі пулеметтен оқ атқаннан кейін өтті. Олар траулер экипажын қамауға алып, «Эстаи» кемесін Канада портына жеткізуге мәжбүрледі. Канада Еуропалық Одақтың фабрикалық кемелері Солтүстік-Батыс Атлантика балық шаруашылығы ұйымы (NAFO) реттейтін аймақта, Ньюфаундлендтің Гранд Бэнкс аймағында, Канада жариялаған эксклюзивті экономикалық аймағынан (ЭЭА) тыс жерде Гренландия палтусын (Гренландия түрботы деп те аталады) заңсыз көп аулап отыр деп мәлімдеді.
Өмірбаян
Аумақтық теңіздер уақыт өте келе өзгерді, бастапқыда "зеңбірек оғынан" аумақтық теңізбен басталды, содан кейін ұзақ жылдар бойы стандарттық өлшемге дейін кеңейтілді. Ұлттарды қоршаған сулардың экономикалық бақылауы 1982 жылы БҰҰ-ның Теңіз құқығы жөніндегі үшінші конвенциясына арналған конференцияда келісілді және 1994 жылдың 14 қарашасында халықаралық деңгейде мойындалды. Өзін-өзі басқаратын колония және доминион ретінде Ньюфаундлендтің сыртқы саясаты, Канада сияқты, 1931 жылға дейін Вестминстер статусына дейін британ үкіметімен белгіленді. Алайда, 1934 жылы Ньюфаундленд үкіметі Лондон тағайындаған комиссияның басқаруына өтуге дауыс берді, бұл жағдай 1949 жылға дейін, Ньюфаундленд Канада конфедерациясына кіргенге дейін сақталды. Конфедерациядан кейін Канада Ньюфаундленд комиссия басшылығымен жасасқан көптеген сыртқы саясат келісімдерін мойындады. 1950-1970 жылдары отандық және шетелдік балық аулау флоты индустрияланды, Ньюфаундленд порттарынан шыққан алып мұздатқыш траулерлер пайда болды. Шетелдік флоттар Ньюфаундлендте орналасқан және ашық теңізде балық аулауға құқылы болды, ал отандық флоттар аумақтық теңізде де, ашық теңізде де балық аулауға мүмкіндік алды. Әлемнің көптеген елдері, соның ішінде АҚШ 200 теңіз милялық ЭЭЗ жариялады. Канада да 1977 жылы осылай істеді. ЭЭЗ шекаралары сыртқы саясат мәселесіне айналды, өйткені Канада мен АҚШ арасында Мэн шығанағында, Диксон бұғазында, Хуан-де-Фука боғазында және Бофорт теңізінде, сондай-ақ Канада мен Франция арасында Сент-Пьер және Микелон жағдайында таластар туды. 1973 және 1982 жылдар аралығында Біріккен Ұлттар Ұйымы мен оның мүше мемлекеттері Теңіз құқығы жөніндегі үшінші конвенцияны келісті, оның бір бөлігі елдерге ЭЭЗ жариялауға рұқсат беру болды. 1982 жылға дейін халықаралық құқыққа енгізілмегенімен, 1977 жылы үшінші конференцияның теңіз шекарасы мен экономикалық бақылауға қатысты келіссөздерінің бөлімдері аяқталғаннан кейін ЭЭЗ жариялау мүмкіндігі іс жүзінде шындыққа айналды. 1970 жылдары Канаданың шығысындағы басқа провинциялардың суларындағы өнеркәсіптік кемелердің шамадан тыс балық аулауы айқын болды, бірақ әрбір кезекті федералды үкімет бұл мәселені елемеуге тырысты және тіпті жағалаудағы және ашық теңіздегі отандық кемелерге балық аулауға лицензия беру арқылы оған ықпал етті. Канада 1977 жылы 200 теңіз милялық ЭЭЗ жариялағаннан кейін, Шығыс Канададағы балықшылар шет елдік флоттармен бәсекелеспей, шектеусіз балық аулауға мүмкіндік алды. Канада үкіметі отандық балық аулау флотын және жергілікті өнеркәсіпті ұлғайту үшін субсидиялар берді. Сонымен қатар, жыл сайынғы рұқсат етілген жалпы ау (TAC) деңгейі өте жоғары болды, балық аулаудан болатын өлім-жітім саны осы қордың ең жоғары тұрақты өнімділігінен екі есеге жоғары болды. Тез арадағы әсер Ньюфаундлендте, содан кейін Атлантика жағалауындағы Новая Шотландияда сезілді. 1977 жылы ЭЭЗ жарияланғаннан кейін, Канада, АҚШ және Батыс және Шығыс Еуропадағы мүше мемлекеттердің қорғау күшін үйлестіру үшін ұйымдастырылған Солтүстік-Батыс Атлантика Балық шаруашылығы ұйымы да тыйым салу туралы мәлімдеді, бірақ ол тиімді болу үшін тым кеш болды. Балық аулау рекордтық мөлшерде басталғанға дейін бес-он жыл болды, бірақ ол бір түннің ішінде жоғалып кетті, сондықтан ол жойылып бара жатқан түрлерді қорғау үшін қарастырылды. Жаңафаундленд жағалауындағы экономикалық әсер бұрын-соңды болмаған. Өте көп балық аулауға рұқсат беру саясатының ауылдық Ньюфаундленд тұрғындарына тигізетін әсерін азайту үшін федералды үкімет "Атлантикалық жер асты балық стратегиясы" (TAGS) деп аталатын тез арада көмек бағдарламасын құрды. Бұл бағдарлама қысқа және орта мерзімді қаржылық қолдауды және ұзақ мерзімді жұмысқа қайта даярлауды қамтамасыз етті. TAGS-ке қарамастан, Ньюфаундленд пен жағалаудағы Новая Шотландия қауымдастықтары Канадада 1930 жылдардағы далалық шаң-тозаңнан кейін көрінбеген аут-миграцияны бастан кешіре бастады. Федералды саясаткерлерге деген ашу-ызасы айқын көрінді. Жаңа премьер-министр Ким Кэмпбеллдің жалпыға бірдей қабылдануынан кейін, жаңа премьер-министр Жан Кристианның либералдары сайлаушылардың қаһарына ұшырайды, өйткені олардың бүкіл тіршілік ету жолдары онжылдықтар бойы федералды қараусыздық пен дұрыс басқарудың нәтижесінде жойылған, ал олардың қауымдастықтары, мүліктері, таза байлығы және өмір сүру салты тез төмендеп кетті. Балық аулауға тыйым салынғаннан бері федералды саясаткерлер мен ғалымдар балық аулаудың орнына, ең болмағанда, зардап шеккен аймақтарға экономикалық серпіліс әкелер жаңа түрді табуға тырысты. Жер асты балық шаруашылығы балықтың көп жылдарына қарағанда әлдеқайда аз болды, бірақ бір жарқын тұсы болды, ол Гренланд шабағы, Канадада турбот деп белгілі. Еуропалық Одақта оның дәм талғанып қабылданбағандықтан турботқа деген сұраныс азайды. Канада турботтың өсіп келе жатқан құнын мойындаған жалғыз ел емес, 200 теңіз милялық ЭЭЗ-дің сыртында жұмыс істейтін шетелдік балық аулау флоты да Солтүстік балықтың тыйым салуына жауап ретінде осы түрді көбірек іздеуге кірісті. Алайда, турбот 1994 жылдың күзіне дейін NAFO-да квоталық реттеуге алынған балық болған жоқ, ол аулау лимитін белгіледі. Оған дейін испандық кемелер Гранд Банкстің Мұрын және Құйрығында турбот балық аулауын зерттеді. Канадалықтар турбот олардың ЭЭЗ-дің сыртындағы терең суларға көшкенін және олардың ЭЭЗ-індегі тарихи балық аулауларына негіделген квоталарға ие болуы керек деп мәлімдеді. Екінші жағынан, испандықтар мен португалдықтар бұл зерттелмеген қор екенін мәлімдеді. Олар алғашқыда осы қорларды зерттегендіктен, Испания мен Португалия Гранд Банкстің Мұрын және Құйрығындағы турбот балық аулауына олардың тарихи аулауларына негіделген тарихи құқықтары бар деп сенді. Жылдық жалпы аулау көлемі 1990 жылы 27 000 тоннадан 1994 жылы 62 000 тоннаға дейін тұрақты түрде өсті, осы кезде испандық және португалдық кемелер басқа қорлар жабылып қалғаннан кейін осы балық аулауын зерттеуге кірісті. Олардың аулау тарихына сүйене отырып, екі ел турботтың жалпы квотасының 75% құрайтынын талап етті. Турбот мәселесі 1994 жылдың 19 қыркүйегінен 23-іне дейін Новая Шотландияның Дартмут қаласында өткен NAFO жылдық отырысында қарастырылды. Ғалымдардың кеңесіне күдікпен қараған Еуропалық Одақ 40 000 тонналық TAC ұсынды, ал Канада 15 000 тоннаны ұсынды. Отырыс ақырында 27 000 тоннаға келісті. Келісім соңғы күніне дейін қол жеткізілмегендіктен, квоталарды келісуші тараптар арасында бөлуді белгілеу үшін 1995 жылдың 30 қаңтарынан 1 ақпанына дейін Брюссельде арнайы отырыс жоспарланды. Еуропалық Одақ желтоқсан айындағы Балық шаруашылығы кеңесінің отырысында Испания мен Португалияның қарсылығына қарамастан, жалпы аулау лимитін бекітті, олар Еуропалық Одақ ғылыми дәлелдер 40 000 тонналық TAC-қа мүмкіндік беретініне сендіргендіктен, 30 000 тонналық автономды квота белгілеуі керек деп мәлімдеді, тіпті NAFO ғылыми кеңесі нақты цифр ұсынбаған. Канада және NAFO 200 теңіз милялық ЭЭЗ шегін бұзып, Канада суларында заңсыз балық аулаған 50-ге жуық кеменің бұзушылықтарын қадағалап, заңсыз жабдықтарды пайдалануды және Канада суларының сыртында шамадан тыс балық аулауды тіркеді. Турботтың 1992 жылы Солтүстік балық сияқты құлау қаупі бар деген алаңдаушылық Канадада күшейді. 1994 жылдың қазанында Балық шаруашылығы және мұхит министрі Брайан Тобин испандық және португалдық елшілерге хабарласып, елдерінің кемелері NAFO техникалық ережелерін сақтауын қамтамасыз ету үшін NAFO ережелерін сақтауын талап етті. Жақсарту болған жоқ. 1993 жылы NAFO кеңесі жаңа тексеру шараларын, мысалы, кемелердегі бақылаушыларды, NAFO реттелген суларында балық аулауға қатысқан кемелердің 10% -ында және кемелерді бақылау жүйесін (VMS) енгізу және сынау туралы шешім қабылдады. Еуропалық Комиссия 1993 жылы өкілеттіктерін және инспекторларының өкілеттіктерін кеңейтуге тырысты, бірақ Еуропалық Одақ кеңесі бас тартты. Алайда...
Халықаралық әсері
Нью-Йорк конференциясында 1995 жылдың желтоқсанында «Көшпелі балық қорлары туралы келісімге» қол қойылды, ол 1982 жылғы 10 желтоқсандағы Біріккен Ұлттар Ұйымының Теңіз құқығы жөніндегі конвенциясының көшпелі және кең аумақты көшіп жүретін балық қорларын сақтау және басқару ережелерін іске асырды. Тобин бұл келісімді Канаданың Еуропамен болған қақтығысының нәтижесі деп бағалады, ол ел ішінде қолдау тапты. Алдағы жылдары Канадада жағдай одан әрі қиын болды. Екінші жағынан, Канаданың Шығыс жағалауындағы канадалық балықшылар, Канаданың балық қорларын шамадан тыс пайдаланудан қорғауға тырысқанын қуантып, бірақ балық шаруашылығындағы жұмыс орындарының жойылғанын көріп қынжылды. Алыс суларда жүзетін флоттар Канаданың треска балығының қорын құртты деп есептеді және шығындардың бір бөлігін төлеуді басқаларға талап етті. Бұл Канаданың тұмсық балық аулаудың тереңдік шектеулері жөніндегі шешімін дауысқа салуға ұсынғанда басталды, бірақ ол алғаш рет жеңіліске ұшырады. Бұл Канадада үлкен алаңдаушылық тудырды, нәтижесінде NAFO шартын өзгерту қажет болды. Ұлыбританияның премьер-министрі Джон Мейджор Испанияға қарсы сөйлегенімен ЕО-дағы өзінің беделін тәуекелге салды. Осыдан кейін британдық балық аулау кемелерінің бірқатары Канаданың туын көтеріп, оған қолдау көрсетуді бастады. Бұл қақтығысты Еуропа суларына әкелді, Корнуоллдан шыққан «Ньюлин» балық аулау кемесі Канаданың туын көтеріп, француз кемесімен тұтқындалды, олар оны канадалық кеме деп сап еді. Бұл британдықтар мен ирландтықтарды енжар қолдаудан толыққанды қолдауға итермеледі. Бір түндік уақытта британдық және ирландтық кемелердің барлығынан Канаданың тулары желбіреп тұрды. Еуроодақтың қалған бөлігі Франция мен Испанияның жағына қосылды, бірақ британдықтарға, ирландтарға немесе канадалықтарға қарсы кез келген әрекетке барудан тартынды. «Ньюлин» тұтқындалғаннан кейін Исландия 1970 жылдардағы британдықтармен болған ұқсас дауға байланысты Ұлыбританияға қарсы Еуроодақтың жағына қосылды. Әскери жұмылдыру болмады, бірақ Исландия Ұлыбритания мен Ирландияға саяси қысым көрсетті. Британдық және ирландтық үкіметтері бұл әрекеттерге немқұрайлылық танытып, Тобин мен басқа канадалықтарды қолдауын жалғастырды. Ақырында «Ньюлин» кемесі ешқандай оқиғасыз британдықтарға қайтарылды.