Швед тілінің грамматикасы

Кіріспе

Швед тілі көне норвег тілінен тараған. Көне норвег тілімен салыстырғанда швед грамматикасында инфлекцияға қатысты ерекшеліктер азырақ. Қазіргі швед тілінде екі род бар және етістіктер енді тұлға немесе санға қарай жіктелмейді. Оның есімдері көне норвег тілінде грамматикалық жақ пен толықтыруды білдірген атау және айыптау септіктер арасындағы морфологиялық айырмашылықты жоғалтқан, оның орнына сөздердің ретімен белгіленеді. Швед тілінде есімдер, сын есімдер және етістіктерде белгілі бір инфлекция қолданылады. Бұл, әдетте, V2 сөздер тізбегімен субъект-етістік-объект (SVO) тілі болып табылады.

Көптік санның түрлері

Зат есімдер көптік түрін әртүрлі жолдармен жасайды. Швейд есімдерін көптік белгісіз формаларына сүйене отырып, бес топқа жіктеу қалыпты: -or, -ar, -(e)r, -n және жалғаусыз. Бірінші топтағы есімдердің бәрі ортақ туысқа (тарихи тұрғыдан әйел) жатады. Олардың көпшілігі жекешеде -a мен аяқталады және оны көпшеде -or-ға ауыстырады. Мысалы: en ("қыз"), flickor ("қыздар"). Бірінші топтағы кейбір есімдер дауыссыз әріппен аяқталады, мысалы: en ("толқын"), vågor ("толқындар"); en ("гүл"), rosor ("гүлдер"). Екінші топтағы есімдер де ортақ туысқа (тарихи тұрғыдан еркек) жатады, егер ett ("саусақ"), fingrar ("саусақтар") есімдерін қоспасақ. Олардың бәрі көпшеде -ar жалғауымен аяқталады. Мысалдар: en ("қол"), armar ("қолдар"); en ("ит"), hundar ("иттер"); en ("көл"), sjöar ("көлдер"); en ("бала"), pojkar ("балалар"); en ("ауру"), sjukdomar ("аурулар"); en ("бейтаныс"), främlingar ("бейтаныстар"). Кейбір екінші топтағы есімдердің көпшелік формалары тура емес, мысалы: en ("кеш"), aftnar ("кештер"); en ("жаз"), somrar ("жаздар"); en немесе ett ("ана"), mödrar ("аналар"). Үшінші топта ортақ және бейтарап туыстағы есімдер кездеседі. Осы топтағы есімдердің көпшелік жалғауы -er, ал кейбір дауысты әріппен аяқталатын есімдерде -r болады. Мысалы: en ("парк"), parker ("парктер"); ett ("музей"), museer ("музейлер", сондай-ақ -um латын жұрнағын жоғалтады); en ("аяқ киім"), skor ("аяқ киімдер"); en ("жау"), fiender ("жаулар"). Кейбір үшінші топтағы есімдер көпшеліктегі ассимиляция салдарынан түбір дауыстыларын өзгертеді немесе қысқартады: en ("қол"), händer ("қолдар"); ett ("ел"), länder ("елдер"); en ("кітап"), böcker ("кітаптар"); en ("жаңғақ"), nötter ("жаңғақтар"). Төртінші топтағы барлық есімдер бейтарап туысқа жатады және жекешеде дауысты әріппен аяқталады. Олардың көпшелік жалғауы -n. Мысалы: ett ("ара"), bin ("аралар"); ett ("алма"), äpplen ("алмалар"). Осы топтағы екі есімнің көпшелік формасы тура емес: ett ("көз"), ögon ("көздер"); ett ("құлақ"), öron ("құлақтар"). Бесінші топтағы есімдерде көпшелік жалғауы болмайды және олар ортақ немесе бейтарап туысқа жатуы мүмкін. Мысалдар: ett ("бала"), barn ("балалар"); ett ("жануар"), djur ("жануарлар"); en ("мұғалім"), lärare ("мұғалімдер"). Кейбір бесінші топтағы есімдер көпшелікте ассимиляцияны көрсетеді: en ("ешкі"), möss ("ешкілер"); en ("қаз"), gäss ("қаздар"); en ("адам"), män ("адамдар").

Nouns form the plural in a variety of ways. It is customary to classify Swedish nouns into five declensions based on their plural indefinite endings: or, ar, (e)r, n, and no ending. Nouns of the first declension are all of the common gender (historically feminine). The majority of these nouns end in a in the singular and replace it with or in the plural. For example: en ("a girl"), flickor ("girls"). A few nouns of the first declension end in a consonant, such as: en ("a wave"), vågor ("waves"); en ("a rose"), rosor ("roses"). Nouns of the second declension are also of the common gender (historically masculine), with the exception of ett ("a finger"), fingrar ("fingers"). They all have the plural ending ar. Examples include: en ("an arm"), armar ("arms"); en ("a dog"), hundar ("dogs"); en ("a lake"), sjöar ("lakes"); en ("a boy"), pojkar ("boys"); en ("an illness"), sjukdomar ("illnesses"); en ("a stranger"), främlingar ("strangers"). A few second declension nouns have irregular plural forms, for instance: en ("an evening"), aftnar ("evenings"); en ("a summer"), somrar ("summers"); en or en ("a mother"), mödrar ("mothers"). The third declension includes both common and neuter nouns. The plural ending for nouns of this declension is er or, for some nouns ending in a vowel, r. For example: en ("a park"), parker ("parks"); ett ("a museum"), museer ("museums", also loses the Latinate suffix um); en ("a shoe"), skor ("shoes"); en ("an enemy"), fiender ("enemies"). Some third declension nouns modify or shorten their stem vowels due to umlaut in the plural: en ("a hand"), händer ("hands"); ett ("a country"), länder ("countries"); en ("a book"), böcker ("books"); en ("a nut"), nötter ("nuts"). All nouns in the fourth declension are of the neuter gender and end in a vowel in the singular. Their plural ending is n. For example: ett ("a bee"), bin ("bees"); ett ("an apple"), äpplen ("apples"). Two nouns in this declension have irregular plural forms: ett ("an eye"), ögon ("eyes"); ett ("an ear"), öron ("ears"). Fifth declension nouns have no plural ending and they can be of common or neuter gender. Examples of these include: ett ("a child"), barn ("children"); ett ("an animal"), djur ("animals"); en ("a teacher"), lärare ("teachers"). Some fifth declension nouns show umlaut in the plural: en ("a mouse"), möss ("mice"); en ("a goose"), gäss ("geese"); en ("a man"), män ("men").

Мақалалар мен нақты нысандар

Швед тіліндегі нақтылы мағынаны білдіретін артикль көбінесе бас есімге қосылатын жұрнақ арқылы, ал нақтылы мағынаны білдірмейтін артикль есімнің алдында тұратын жеке сөз болып табылады. Осы артикльдердің құрылымы скандинавия тілдеріне тән. Артикльдер зат есімнің жынысына және санына қарай өзгеріп отырады. Нақтылы мағынаны білдірмейтін артикль тек жекеше түрінде қолданылады, жалпы есімдер үшін “en” (мысалы, “en flaska” – “бір бөтелке”), ал бейтарап есімдер үшін “ett” (мысалы, “ett brev” – “бір хат”) қолданылады. Жекеше түріндегі нақтылы мағынаны білдіретін артикль жалпы есімдер үшін әдетте “en” немесе “n” жұрнақтарымен (мысалы, “flaskan” – “бөтелке”), ал бейтарап есімдер үшін “et” немесе “t” (мысалы, “brevet” – “хат”) жұрнақтарымен білдіріледі. Көптеген диалекттерде нақтылы бейтарап жұрнақтың соңғы “t” әрпі айтылмайды. Көпше түріндегі нақтылы мағынаны білдіретін артикль алғашқы үш жіктеме үшін “na”, төртіншісі үшін “a”, ал бесіншісі үшін “en” қолданылады: мысалы, “flaskorna” (“бөтелкелер”), “bina” (“арылар”), “breven” (“хаттар”). Есімнің алдына нақтылы артикльмен бірге сипаттаушы немесе сан есім қосылғанда, сипаттаушының алдына қосымша нақтылы артикль қойылады. Бұл қосымша артикль бейтарап есімдер үшін “det”, жалпы есімдер үшін “den”, ал көпше есімдер үшін “de” болып табылады, мысалы, “den nya flaskan” (“жаңа бөтелке”), “det nya brevet” (“жаңа хат”), “de fem flaskorna” (“бес бөтелке”). “Осы” және “сол” деген мағынаны білдіру үшін “den här” (“мұндағы”) немесе “det där” (“сондағы”) сөздерінің айналасына нақтылы артикльді орналастыру арқылы қолданылатын ұқсас құрылым демонстративтік артикль ретінде пайдаланылады, мысалы, “den här flaskan” (“осы бөтелке”), “det där brevet” (“сол хат”). Бес жіктеме класын көпше түріндегі белгісіз аяқталуларына сәйкес “-or”, “-ar”, “-er”, “-n” және “null” деп атауға болады. Әр есімнің сегіз түрі бар: жекеше/көпше, нақтылы/нақтылы емес және жағдайы жоқ/иелік жағдайы. Жағдайы жоқ форма кейде номинатив деп аталады, тіпті ол грамматикалық толықтырғыштар мен субъектілер үшін де қолданылады.

Ұрық етісі

Генетив әрқашан сөздің негізгі түріне "s" қосылу арқылы жасалады. Екінші, үшінші және бесінші жіктегі сөздер негізгі түрінде /s/ дыбысымен (⟨s⟩, ⟨x⟩ немесе ⟨z⟩ әріптерімен жазылған) аяқталуы мүмкін. Мұндай сөздер генетивте қосымша "s" талап етпейді: "hus" ("үй") сөзінің анықталмаған генетиві – "hus". Дегенмен, көрінбейтін генетивтік жұрнақ жазуда апострофпен белгіленуі мүмкін: hus’. Кейбір ғалымдар кейбір формалардағы морфема шекараларын әртүрлі талдауы мүмкін. Бүгінде кейбір ғалымдар швед тіліндегі генетивті жеке жағдай ретінде қарастырмайды, себебі "s" әдетте есімдік тіркестің соңғы сөзіне қойылады, тіпті ол сөз бас сөз болмаса да, ағылшын тіліндегідей (мысалы, mannen som står där bortas hatt, "онда тұрған адамның шляпасы"). Бұл "s"-ті қосымша емес, клитика ретінде қолдану дәстүрлі түрде дұрыс емес деп есептелген, бірақ қазір бұл қолданыс басым, ал бас сөздінң соңына "s" қою ескірген болып саналады. Швед тілінің кеңесі белгілі, тұрақты тіркестердің соңына аяқ қоюға рұқсат береді (мысалы, Konungen av Danmarks bröstkarameller, "Дания королінің жөтелге арналған дражелері"); ал қалған жағдайларда мұндай құрылымды мүлдем болдырмау үшін қайта жазу ұсынылады.

Көрсеткіш, сұраныс және салыстырмалы сын есімдер

den, det här, de här: бұл, бұл (белгілі бір нысанды анықтайды). Сөзбе-сөз "осы жерде". den, det där, de där: сол, солар (белгілі бір нысанды анықтай алады). Сөзбе-сөз "сол жерде". , , ,: осы/бұл (белгісіз нысанды анықтайды). : ретінде, сол, осы, кім (қатаң айтқанда, бағынышты сөз тіркесі, som швед тілінде мүмкіндігінше барлық мақсаттағы салыстырмалы сөз тіркесі ретінде қолданылады). : кім, кімдер (сұраулы). , vilket, vilka: қайсы, не, кім, кімдер, сол. : не. : кімдікі (сұраулы). : кімдікі (назары бойынша). : қашан. : содан кейін, қашан (нақты). , ,:name=1b мұнда, онда, қайда (сондай-ақ көптеген тіркестерді құрайды, мысалы, "қайдан" және "соның"). , ,:name=1b осы жерге, сол жерге, қайда (ағылшын тіліндегідей архаикалық емес). vem som, vilket som helst, vad som helst, när som helst, var som helst: кім болса да, қайсысы болса да, не болса да, қашан болса да, қайда болса да және т.б. , , ,:name=1b сондықтан, содан, қайдан, себебі (қысқартулар hän және sen жиі кездеседі; олардың барлығы седаннан басқа біршама архаикалық және ресми дыбысталады). , något, några, көбінесе қысқартылып, әрқашан , ,:name=2b біреу/қандайда болса да, бірнеше; біреу/қандайда болса да, біреу/қандайда болса да, бірдеңе/қандайда болса да (айтпақшы, кейбіреулер мен теріс немесе сұрақ контексті кез келген арасындағы айырмашылық швециялықтар үшін ағылшын тілін үйренудің біршама қиындықтары бар). , inget, inga:name=2b жоқ, ешқайсысы; ешкім, ешкім, ештеңе. , annat, andra: басқа, өзге. , , ,: бірде-бір жерде/қандайда да бір жерде, еш жерде, басқа жерде, барлық жерде; (көбінесе ресми түрде , , , ). , ,: қалай болса да/қандайда да болса, басқаша, басқаша. , ,: бірдеңе/қандайда да бірдеңе, ештеңе, бәрі.

Сифаттар

Швед тіліндегі сын есімдер есімнің жынысы, саны және анықтығы бойынша өзгеріске түседі.

Салыстырмалы және суперлятивтер

Салыстырмалы және суперлятивтік формалары -are және -ast аяқталатын сипаттағы сөздер, олар көпшілікті құрайды, ереже бойынша, нақтылы суперлятивтерде барлық тұлғалар үшін -e жұрнағын қолданады: den billigaste bilen ("ең арзан көлік"). -e жұрнағының тағы бір мысалы - көпше түрлер және -ad аяқталатын сипаттағы сөздердің жіктеулі формалары: en målad bil ("боялған көлік") және målade bilar ("боялған көліктер") және den målade bilen ("боялған көлік").