Кіріспе

1994 жылғы 6 сәуір күні кешке президенттер Ювеналь Хабиаримана мен Сиприен Нтарямираның қазасы Руанда геноцидінің тікелей себебі болды, оның салдарынан шамамен 800 000 тутси және аз сандағы орташа хутулар қаны төгілді. Олардың қазасынан кейінгі алғашқы күндер геноцидтің бағытын анықтаған бірқатар маңызды оқиғаларға толы болды. Олар: қатал Аказу тобының басшылығымен құрылған уақытша үкіметтің билікті ұстауы; оппозициялық хуту саясаткерлерін жою; ел бойынша геноцидті жүзеге асыру жоспарларын іске асыру; және Біріккен Ұлттар Ұйымының бейбітшілік сақшыларын өлтіру, бұл халықаралық қауымдастықтың араласудан бас тартуына себеп болды.

Премьер-министр Увилингиймана мен қарапайым хутуларды өлтіру

6 сәуірден 7 сәуірге қараған түні Багосора басшылығымен Руанда қарулы күштері ЮНАМИР қолбасшысы генерал Ромео Даллермен қызу пікір алмасты. ЮНАМИР Руанда премьер-министрінің әскери және құқықтық қолдауы ретінде, басқа бейбітшілік сақтау міндеттерімен қатар, қызмет етті. Руанда премьер-министрі Агата Увилигиймана келесі күні таңертең радио арқылы ел азаматтарына үндеу жасап, тыныштық шақыруды жоспарлаған. Генерал Даллаир оны радиостанцияға сүйемелдеп апару үшін бес ганалық және он бельгиялық бейбітшілік сақтаушысынан құралған қарулы күзет жіберді. Бірақ президенттік гвардия сол күні таңертең мемлекеттік радиостанцияны басып алып, Увилигиймана ханымның сөйлеуін өткізуге мүмкіндік болмады. Кейін сол күні президенттік гвардия оны және 10 бельгиялық ЮНАМИР бейбітшілік сақтаушысын өлтірді. Сағат 21:00-де Даллаир бельгиялықтардың қаза болғанын және ганалықтардың хуту күштерімен қауіпсіз жерге жеткізілгенін білді. Аруша келісімдерін қолдаған көптеген белгілі, орташа хутулар кейіннен өлтірілді. Келісімдерге сәйкес, Кең негізді өтпелі үкіметтің премьер-министрі Фаустин Твагирамунгуға қастандық жасауға тырысылды, бірақ ЮНАМИР күш-жігерінің арқасында ол сәтсіз аяқталды.

Бельгиялық бейбітшілікті сақтаушылардың өлімі

Президенттік күзетшілер елдің премьер-министрі Увилингиймана ханымды қорғап жүрген БҰҰ-ның бейбітшілік сақтау күштерінің 15 әскерін ұстады. Олардың бесеуі Гана сарбаздары еді және олар дереу босатылды. Қалған он әскер – Паракоммандо бригадасынан келген бельгиялықтар, олар атылып, мачетемен кесілді. Майор Бернар Нтуяхага 2007 жылы бельгиялықтарды өлтіргені үшін сотталды. Багосора және оның жақтастары генерал Даллереге бельгиялықтардың дереу елді тастап кетуіне кеңес берді, себебі радио оларды президенттік ұшаққа жасалған шабуылдың кінәлілері деп айыптады. Бұл айыптамалар топтың бақылаусыз ашуын тудырды. Алдында, 1994 жылдың қаңтар айында генерал Даллереге "Жан Пьер" есімді дереккөз бельгиялықтарға шабуыл жасау жоспары бар екенін хабарлады, мақсаты – оларды UNAMIR-ден кетуге мәжбүр ету, себебі олар осы күштердің ең ірі тобын құрады.

Бельгия мен Франция шетелдік қызметкерлерді эвакуациялайды

Франция мен Бельгия екі бөлек, әскери көмек көрсетілген эвакуациялық операцияларды жүзеге асырды, олардың іс-қимылдары халықаралық қауымдастықтың рөлі туралы мақалада егжей-тегжейлі сипатталған. Франция сонымен қатар жоғары лауазымды тұлғаларды, Хабиаримана режимінің қызметкерлерінің отбасыларын және президенттік балалар үйінің балаларын эвакуациялады. Бұл эвакуациялар кейіннен екі үлкен дауға себеп болды. Біріншісі – геноцидті батыс әскерлерінің араласуымен бастапқыда тоқтатуға бола ма еді деген мәселе. Ол кезде Бурундиде, Кигалиден оңтүстікке қарай 200 шақырым жерде американдық әскерлер орналасқан. Батыс әскерлерінің ірі топтары да ұшақпен Руандаға бірнеше сағаттық қашықтықта болды. Әскерлердің пікірінше, бұл әскерлер Кигалиді қайта бақылауға алып, жабдықтарының жетіспеушілігіне байланысты қиын жағдайда қалған UNAMIR-ді тиімді қолдауға қабілетті болған. Екінші дау-дамай қауіпті тұтсиларды эвакуациялаудан толық бас тартумен байланысты болды. Туыстарды эвакуациялаған жалғыз батыс елі Бельгия болды; бұл келіссөздер немесе жасырыну арқылы эвакуацияланған топтардың құрамына кіруге үміткер болған өте аз тұтсилер еді.

Уақытша үкіметтің құрамы

Жаңа үкімет премьер-министр Увилингиймана ханымның қанымен құрылды. Оның премьер-министрі Руанда үшін Халықаралық қылмыстық трибунал алғаш рет айыптаған адамы болды: Жан Камбанда, ол кінәсін мойындады. Біріккен Ұлттар Ұйымының 14.4-тен 14.8-ге дейінгі тарауларын оқыңыз. Бұл үкімет геноцидті басқарды деп сипатталды. ICTR оның көптеген мүшелерін соттады немесе соттау процесі жүріп жатыр. Полковник Багосора, президенттік күзетшілерге басшылық еткен, және FAR штаб басшысы, азаматтық үкімет құруды қалаған арасында билік үшін күрес болған сияқты. Осылайша, бұл үкімет жағдайлардың келісімінің нәтижесі болды, ал Багосора әскери үкіметтен бас тартып, Біріккен Ұлттар Ұйымымен келген келісім бойынша «хуту күшінің тәжірибелі мүшелерінен құрылған азаматтық үкімет құрды, олар тутсилерді жоюға бағытталған».

РГФ мен РПФ арасында қайтадан азаматтық соғыс басталды .

1993 жылы Аруша бейбіт келісімдері Кигалиде Руанда патриоттық майданы (РПФ) мен Руанда үкіметтік күштерінің (РГФ) секторларын құрды, екеуінің арасында әскерсіз аймақ қалды. Әр тараптың қарусыздануға жұмыс істеуі, кең ауқымды өтпелі үкімет (ББТГ) құрылғаннан кейін демократия мен соңғы азамат соғыстарынан кейін жазылуға жағдай жасау қажет болды. РГФ Президенттік гвардиямен және жандарммен (Руанданың ұлттық полиция күштері) тығыз байланыста болды және Руанда президенті Хабиариманаға (хуту) адал болды. Басқа хуту экстремистік топтары өздерін РГФ-пен біріктірді (соның ішінде MRND, президенттің өзінің хуту экстремистік саяси партиясы). Керісінше, РГФ және оған жақын топтар РПФ-ты Руанданы тек тутси мүдделерін ескере отырып басып алмаққа тырысып, хутуларды отарлау дәуіріндегі тутсилердің үстемдігіне қайтаруға ұмтылып жатқандықтарын санады. Ортада бейбітшілікті нығайтуға тырысқан басыларлықтар тұрды. 1994 жылдың 6 сәуірінде азамат соғысы басталды, одан кейін геноцид болды. Сол күні кешке Руанда президенті генерал-майор Ювеналь Хабиаримананың ұшағы Кигали әуежайының үстінде атып түсірілді. Бортта Бурунди президенті Сиприен Нтарямира және армия штабының бастығы Деогратиас Нсабимана да болды. Тірі қалғандар жоқ. РГФ дереу кісі өлтіруге РПФ-ты кінәлады, сол түні нәзік бейбіт келісімдер бұзылды. Президенттік гвардия бірден Аруша келісімдері мен ББТГ-мен байланысты барлық басыларлық хутуларды және тутсилерді өлтіруге жоспарланған миссияға кірісті. Олар ұшақ апатынан кейін дереу миссияны бастады, уақытты өткізбеді. 7 сәуірде таң атқанда елде қан төгіліс басталды. Ұшақ апатынан кейін ЮНАМИР қала бойынша сиреп тарады, олардың мандаты күмәнді болды. Шабуылға ұшырағандарды қорғауға олардың жеткілікті күші болмады, Біріккен Ұлттар Ұйымы оларға өзіне шабуыл жасалмаса, атуға тыйым салды. БҰҰ аймақтарында қорғаныс іздеген азаматтар азық-түлік, су немесе электр қуатын таба алмады, соңғы екеуі президент Хабиаримананың өлтірілуінен кейін тез тоқтатылды. ЮНАМИР азаматтарға қалай қарау керектігі және қаншалықты қорғауға болатыны туралы аз нұсқау алды. Бұған үкіметтік қызметкерлердің және бұрынғы билікте болғандардың ондаған саны қосылды, олар өздерінің қауіпті жағдайда екенін бірден түсінді. ЮНАМИР-ге қорғаныс сұраған қоңыраулар ЮНАМИР-дің жауап беруінен жылдам түсті, ал Кигали арқылы адамдарды құтқару өте қауіпті ғана емес, көп жағдайда мүмкін емес болды. Көліктердің, қауіпсіз байланыс құралдарының, жанармайдың және әскерлердің жетіспеушілігі құтқару жұмыстарын қиындатты. 7 сәуірде Увилингиймана ханым, уақытша үкімет премьер-министрі және ББТГ құруға белсенді жұмыс істеген адам, халыққа үнсіздікке шақыру үшін сөз сөйлеуі керек болды. Радио Руанда үкімет бақылайтын таңдалған радиостанция болды, бірақ оған кіруге рұқсат берілмеді және көп ұзамай ол өлтірілді. Агата ханымның өлтірілуімен және үкімет радиостанциясына тыйым салумен азаматтарды тыныштандыратын ешкім болмады. Тәуелсіз RTLM радиостанциясы радио толқындарын жалған ақпарат пен жеккөрушілікпен толтырды. RTLM дереу бельгиялық бейбітшілік сақтаушыларды және РПФ-ты президенттің ұшағының апатына кінәлады, халықты көтеріліп, бейбітшілік сақтаушыларды және барлық тутси "тарақандарын" өлтіруге шақырды. Елде терең тамыр жайған қорқыныш пен жеккөрушілік мол жылдамдықпен тарады, бұл ЮНАМИР-ді RGF-ге хабар таратуды тоқтату туралы өтініштерге қарамастан, хабар таратуды тоқтатуға мүмкіндік бермеді. Руандалық патриоттық фронт (РПФ) Кигалиде жол тосқауылдарын орнатып, тутсилер мен басыларлық хутуларды өлтіру процесін бастаған Президенттік гвардиямен (жандармдармен және Интерхамве – "бірге шабуыл жасағандар" киньяруанда тілінде) күресе алатын жалғыз күш болды. Интерхамве жергілікті тұрғындардан құралған, тутсилерге қарсы өшпенділікке толы болған және жергілікті қауымдастықтармен тығыз байланыстары мен РГФ-пен одақтастығы үшін оларды бақылау қиын болды. ЮНАМИР-дің қолы байланған еді. Сондықтан РПФ-тың басқа мүмкіндіктері болмағандықтан, РГФ-ке қарсы ірі шабуылдар жасады, ал РГФ де жауап берді. РГФ басшылығы кісі өлтіруге қатысқан "құрылыстармен" ешқандай байланысы жоқ екенін жоққа шығарды, бірақ РГФ басшысы полковник Теонесте Багосора кейіннен геноцидтің негізгі ұйымдастырушысы деп айыпталды. Дипломатиялық байланыстар үзілгеннен кейін, қырғынды тоқтатудың жалғыз жолы – РГФ-пен күресу және хуту экстремистік топтарынан билікті тартып алу болды. РПФ-та да қан төгілді; бейкүнә азаматтарды өлтіргені үшін кінәлі деп саналған немесе белгілі болған кейбір хуту экстремистері РПФ-тың қолынан қаза тапты, бірақ бұл 800 000 тутсилердің өлтірілуіне қарағанда әлдеқайда аз болды. 6 сәуірдің кешінде басталған шайқас тағы жүз күнге созылды, нәтижесінде жүздеген мың адам қаза тапты, жоғалып кетті және қоныс аударды.