Кіріспе

Германияның одақтастарға берілу құжаты – Германияның қалған қарулы күштерінің одақтастарға толық бас июын қамтамасыз еткен және Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғысты аяқтаған заңдық құжат. Қол қою рәсімі 1945 жылғы 8 мамырда CET бойынша сағат 22:43-те өтті, ал бас ию сол күні сағат 23:01-де күшіне енді. Осыған дейін, Германия Франциядағы Реймсте одақтастармен тағы бір берілу құжатына қол қойған еді, бірақ Кеңес Одағы оны күшін жою үшін мойындамады, сондықтан тағы бір құжатқа қол қою қажет болды. Сонымен қатар, қол қойғаннан кейін дереу неміс әскерлеріне батыста отты тоқтату, ал шығыста әрекеттерді жалғастыру бұйрығы берілді. Фленсбург үкіметі басқарған Германия одақтастардың жаңа құжатқа қол қою туралы ұсынысын қабылдады. Құжатқа Германиядағы Кеңес әскери басқармасының (Карльсхорст, Берлин) орналасқан жерінде неміс "Oberkommando der Wehrmacht" (ОКВ) өкілдері, британдықтармен өкілдік еткен одақтас экспедициялық күштері және Кеңес Қызыл Армиясының Жоғарғы Бас қолбасшылығы өкілдері қол қойды, ал куәгер ретінде француз және американ өкілдері де қатысты. Осы жолы қол қою рәсіміне Германияның ең жоғары өкілі, фельдмаршал Вильгельм Кейтель қатысты. Германияның осы берілу құжаты нацистік Германияның де-факто құлауына әкелді. Нацистік Германияның құлауының нәтижесінде одақтастар Германияны де-факто басып алды, бұл 1945 жылғы 5 маусымда Берлин декларациясы арқылы одақтастардың төрт елі (Франция, КСРО, Ұлыбритания және АҚШ) жаңа Германияның ортақ өкілі ретінде растады. Берілу құжатының үш тілдік нұсқасы болды: ағылшын, орыс және неміс тілдерінде, сондай-ақ құжатта ағылшын және орыс тілдері ғана ресми деп жарияланды.

Өмірбаян

1945 жылы 30 сәуірде Германияның мемлекет басшысы Адольф Гитлер Рейхс-канцлериясының астындағы өзінің фюрербункерінде өзіне қол жұмсады. Ол өсиетнама жасап, сонда Германияның келесі мемлекет басшысы ретінде адмирал Карл Дёницті тағайындады, оған Рейхспрезидент атағы берілді. Екі күннен кейін Берлиннің құлауы және Эльбадағы Торгау қаласында американдық және кеңестік күштердің бірігуі салдарынан, әлі де неміс әскери бақылауындағы Германия аумағы екіге бөлінді. Сонымен қатар, 1945 жылдың наурыз айында одақтастардың қарқынды ілгерілеуі және Гитлердің соңғы демге дейін тұрып, күресу туралы талаптары, аман қалған неміс әскерлерінің көп бөлігін оқшауланған аймақтарда және жаулап алынған территорияларда, нацистік Германияның шекарасынан тыс қалдырды. Дёниц Дания шекарасындағы Фленсбургте үкімет құруға тырысты. 1945 жылдың 2 мамырында Вильгельм Кейтель басқаратын "Оберкомандо дер Вермахт" (OKW) (ағылш. "Қарулы күштердің жоғарғы бас штабы") оған қосылды, бұл штаб бұрын Потсдамның жанындағы Крампницке, ал Берлин шайқасы кезінде Рейнсбергке көшірілген болатын. Дёниц өзінің үкіметін "саяси емес" деп көрсетуге тырысты. Алайда, нацизмді жоққа шығару болған жоқ, нацистік партияға тыйым салынбады, жетекші нацистер ұсталған жоқ және нацизмнің символдары өз орнында қалды. Осы кемшіліктерге байланысты, кеңестік және американдық тараптар Дёницті немесе Фленсбург үкіметін неміс мемлекетін ұсынуға қабілетті деп танымады. Гитлердің қайтысынан кейін неміс әскерлері Атлантикадағы Ла-Рошель, Сент-Назер, Лориент, Дюнкерк және Ла-Манш аралдарында; Грекиядағы Крит, Родос және Додеканез аралдарында; Норвегияның көп бөлігінде; Данияда; Солтүстік-батыс Нидерландыда; Солтүстік Хорватияда; Солтүстік Италияда; Австрияда; Богемия және Моравияда; Латвиядағы Курланд түбегінде; Польшадағы Хель түбегінде және Германияда Гамбургке қарай британдық және канадалық күштерге қарсы; Мекленбургте, Померанияда және қоршаудағы Бреслау қаласында кеңестік күштерге қарсы; және Оңтүстік Баварияда Берхтесгаденге қарай американдық және француз күштеріне қарсы тұрды.

Ұстап беру құжаты

1944 жылы Еуропалық консультативтік комиссия (ЕАК) арқылы жұмыс істейтін Кеңес Одағы, АҚШ және Ұлыбритания өкілдері Германияда нацистік биліктің әскери немесе азаматтық билік органдарымен құлатылуы мүмкін болған жағдайда, ал нацистік үкімет кейін қарулы келісімге қол жеткізуге тырысқанда қолданылатын келісілген берілу құжатын дайындауға ұмтылды. 1944 жылдың 3 қаңтарына дейін ЕАК-тағы қауіпсіздік жөніндегі жұмыс комитеті:

Комитет сонымен қатар берілу құжатына неміс жоғарғы қолбасшылығының өкілдері қол қоюын ұсынды. Бұл ұсыныстың себебі – Германиядағы экстремистердің 1918 жылғы 11 қарашадағы қарулы келісімге тек азаматтық тұлғалар қол қойғандықтан, армияның жоғарғы қолбасшылығы жеңіліске жауапты емес деп мәлімдеуіне жол беру емес. Комиссияның болжамымен барлығы келіспеді. ЕАК-тағы британдық өкіл, елші Уильям Странг, 1-ші барон Странг былай мәлімдеді:

Қазіргі уақытта Германиямен жаушылықты тоқтатудың қандай жағдайларда болатынын болжау мүмкін емес. Сондықтан, қандай процедура ең қолайлы екенін біз айта алмаймыз: толық және егжей-тегжейлі қарулы келісім бе, әлде жалпы өкілеттіктер беретін қысқа мерзімді келісім бе, немесе тіпті қарулы келісім болмай, жау командирлерінің жергілікті капитуляциялары сериясы бола ма. Германияның берілу шарттары алғаш рет 1944 жылдың 14 қаңтарында өткен бірінші ЕАК отырысында талқыланды. 1944 жылдың 28 шілдесінде үш бөліктен тұратын мәтінге келісім жасалды және үш одақтас держава оны қабылдады. Бірінші бөлімнің қысқаша кіріспесі: «Германия үкіметі мен Германияның жоғарғы қолбасшылығы Германияның қарулы күштерінің құрлықта, теңізде және әуеде толық жеңілгенін мойындап, Германияның шартсыз берілуін жариялайды». Екінші бөлім, 1–5-баптар, Германияның жоғарғы қолбасшылығының құрлықтағы, теңіздегі және әуедегі барлық күштерін әскери тапсыруға, олардың қаруларын тапсыруға, 1937 жылдың 31 желтоқсанындағы шекаралары бойынша Германия шекарасынан тыс жерлерден эвакуациялауға және соғыс тұтқындары ретінде тұтқынға алу жауапкершілігіне қатысты. Үшінші бөлім, 6–12-баптар, Германия үкіметінің одақтас өкілдеріне өзінің барлық билігі мен өкілеттігін тапсыруға, тұтқындар мен мәжбүрлі жұмысшыларды босатуға және елге қайтаруға, радио хабарларын таратуды тоқтатуға, барлау және ақпарат беруге, қару-жарақ пен инфрақұрылымды сақтауға, нацистік басшыларды соғыс қылмыстары үшін сотқа беруге және одақтас өкілдерінің «Германияның толық жеңілісінен туындайтын қосымша саяси, әкімшілік, экономикалық, қаржылық, әскери және басқа да талаптарды» қамтитын жарияланымдар, бұйрықтар, жарлықтар мен нұсқаулар шығаруға құқығы бар. Үшінші бөлімдегі маңызды бап – 12-бап, онда Германия үкіметі мен Германияның жоғарғы қолбасшылығы одақтас өкілдерінің барлық жарлықтарына, бұйрықтарына, жарлықтарына және нұсқауларына толық сәйкес келуге міндетті. Одақтастар бұл шараны зиянды өтеу және өтеу төлеуге шексіз мүмкіндік беретінін түсінді. 13 және 14-баптарда берілу күні және түпкілікті мәтіндердің тілдері нақтыланды. Сондай-ақ, Ялтада 1944 жылдың шілдесінде берілу туралы мәтінге «12а» қосымша тармағы қосылатыны туралы келісімге келді. Онда одақтас мемлекеттердің өкілдері «жақын уақыттағы бейбітшілік пен қауіпсіздік үшін қажет деп санайтын Германияны толықтай қарусыздауға, әскерден босатуға және бөлшектеуге қатысты шаралар қабылдайды» делінген. Алайда, Француз Республикасының Уақытша Үкіметі Ялта келісімінің тарапы болмады және оны мойындаудан бас тартты, бұл дипломатиялық мәселе тудырды, өйткені ЕАК мәтініне қосымша шартты ресми түрде енгізу француз тарапынан кез келген бөлшектеу шешімдерінде тең өкілдік етуді талап етуге әкелуі мүмкін. Бұл мәселе шешілмегендіктен, ЕАК мәтінінің екі нұсқасы болды: біреуі «бөлшектеу туралы ережемен», екіншісі – онсыз. Өзгерістің себептері даулы, бірақ бұл неміс қол қоюшыларының толық мәтіннің ережелерін келісуге қабілеттілігіне қатысты алаңдаушылықты немесе француз тарапына «бөлшектеу туралы ереже» туралы хабарлаудың белгісіздігін көрсетуі мүмкін.

Италия мен Батыс Австриядағы неміс әскерлері

Италиядағы неміс әскери қолбасшылары жарым-жартылай капитуляциялау туралы құпия келіссөздер жүргізіп жатқан; ол 1945 жылғы 29 сәуірде Казертада қол қойылды және 2 мамырда күшіне енуі тиіс болды. ОКВ Оңтүстік аймағының бас қолбасшысы фельдмаршал Альберт Кесселринг бастапқыда капитуляцияны жоққа шығарды; бірақ Гитлердің өлімі расталғаннан кейін, ол оған келісті.

Солтүстік-Батыс Германиядағы, Нидерландыдағы, Даниядағы және Шлезвиг-Гольштейндегі неміс әскерлері

1945 жылғы 4 мамырда неміс әскерлері Дениц үкіметінің бұйрығымен, британдық және канадалық 21-ші армия тобына қарсы тұрып, 5 мамырда күшіне енетін бас берілу туралы актіге Люнебург Хитінде қол қойды.

Германияның оңтүстігіндегі неміс әскерлері

1945 жылғы 5 мамырда Бавария және Оңтүстік-Батыс Германиядағы барлық неміс күштері Мюнхеннің сыртындағы Хаар қаласында американдықтарға капитуляция актісіне қол қойды; ол 6 мамырда күшіне енді. Сонымен қатар, Дёниц Хела түбегінде және Балтық теңізінің жағалауындағы аймақтардан әскерилер мен азаматтарды теңіз арқылы эвакуациялауды жалғастыруға үміттенді. Дёниц пен Кейтель совет күштеріне капитуляциялауға бұйрық беруден бас тартты, себебі олардың болшевизмге қарсылығы ғана емес, сонымен қатар бұйрықтар орындалатынына сенімсіздік білдірді, нәтижесінде, соғысқа қатысуын жалғастыратын әскерлерді тікелей бұйрықтан бас тартуға мәжбүр етуі мүмкін, осылайша оларды соғыс тұтқындары ретінде заңдық қорғаудан айырып алады. Батыстағы осы капитуляциялар батыс одақтастары мен неміс күштері арасындағы жауынгерлік әрекеттерді дерлік барлық майданда тоқтатуға мүмкіндік берді. Алайда, сонымен бірге, Дёниц үкіметінің радио арқылы берілген бұйрықтары Курляндия, Богемия және Мекленбургте совет күштеріне неміс капитуляциясына қарсылық көрсетуді жалғастырды; тіпті Берлин мен Бреслаудағы жүріп жатқан капитуляция келіссөздерін тоқтатуға тырысты. Шығыстағы неміс күштеріне керісінше, батысқа қарай жол ашу үшін соғысуға бұйрық берілді. Егер осылай жалғаса берсе, совет басшылығы батыс одақтастарының жеке бейбіт келісімге келуді көздеп отырғанын күдіктенеді (әрі бұл Дёництің мақсаты еді).

Неміс әскерлері тобы Остмарк

Кеңес Одағының қолға түсуінен қашу үшін генерал Лотар Рендулич басқарған Остмарк армия тобы батысқа жылжыды және 1945 жылдың 7 мамырында Жоғарғы Австрияның Штайр қаласында генерал Уиллард Г. Уайман басқарған американдық 71-ші жаяу әскер дивизиясымен капитуляция туралы құжатқа қол қойды. Ол 1945 жылдың 8 мамырында, 0:01 CET бойынша күшіне енді. Остмарк армия тобының капитуляциясынан кейін, майданда қалған негізгі неміс күштері Хорватиядағы югослав күштерімен шектесетін E армия тобы, Мекленбургтегі кеңес күштерімен шектесетін Висла армия тобының қалдықтары және Шығыс Богемия мен Моравиядағы кеңес күштерімен шектесетін Орталық армия тобы болды, сонымен қатар Прага көтерілісін қатыгездықпен басуға қатысты; сонымен қатар, кейбір күштер аралдар мен бекініс портында қоршалып қалды. Норвегияда генерал Франц Бёме басқаруымен шамамен 400 000 жақсы жабдықталған неміс әскері қалды, ол 6 мамырдың басында Швециядағы неміс министрімен байланысқа шықты, оның күштері үшін бейтарап Швецияны делдал ретінде пайдалана отырып, жартылай капитуляция жасау мүмкіндігін анықтау үшін, бірақ неміс жоғарғы бас қолбасшылығының, яғни ОКВ-нің жалпы капитуляция бұйрығынан басқа ештеңеге келісуге дайын болмады. Осы жартылай капитуляциялардан (және Реймстегі қол қоюдан кейін) Германия одақтас тарапқа капитуляция туралы соңғы құжатқа Берлинде қол қойды.

"Еңбек күні" және "Жеңіс күні"

Реймс қаласындағы қол қою рәсіміне көптеген журналистер қатысты, олардың барлығы капитуляция туралы 36 сағат бойы хабарламауға міндеттелді. Сыйға түсу актісі күшіне енуі үшін екінші рет қол қою қажет екені анық болғандықтан, Эйзенхауэр ақпаратты жария етуді тоқтатуды жалғастыруға келісті; алайда, Париждегі Associated Press ақпарат агенттігінің американдық журналисі Эдвард Кеннеди 7 мамырда бұл шектеуді бұзды, нәтижесінде Германияның капитуляциясы 8 мамырда батыс медиасында басты жаңалыққа айналды. Бастапқы жоспарға сәйкес болу саяси жағынан мүмкін емес екенін түсінген соң, Батыс Одақтастары 8 мамырда «Еуропадағы Жеңіс күнін» атап өтуге келісті, бірақ Батыс көшбасшылары Жеңіс туралы ресми мәлімдемелерді сол кешке дейін жасамайды (Берлиндегі қол қою рәсімі жақын арада өтеді деп күтілді). Кеңес үкіметі Реймстегі қол қоюды мойындамады және жарияламады; Кеңес Одағы 1945 жылғы 9 мамырда «Жеңіс күнін» атап өтті, себебі бұл құжат Кеңес Одағында уақыт бойынша 9 мамыр күні қол қойылды. Бүгінде, уақыт белдеуінің айырмашылығына байланысты, 8 мамыр мен 9 мамыр екі күні де Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуы ретінде тойланады.

Германияның жеңілісіне қатысты мәлімдеме

Неміс бас тарту құжатына қол қойған неміс әскерилері адмирал Дёництің нұсқауларымен ресми түрде әрекет еткенімен, одақтас үкіметтердің ешқайсысы Фленсбург үкіметін заңды түрде азаматтық билікті жүзеге асырып отырған деп мойындамады. Сондықтан одақтастар неміс қол қоюшыларының тек неміс жоғарғы басшылығын ұсынуын талап етті. 1945 жылғы 23 мамырда Фленсбургте Карл Дёницті қоса, бұрынғы нацистердің бір тобы тұтқынға алынып, соғыс тұтқынына айналды, ал адмирал Фридебург өз-өзіне қол жұмсады. Бас тарту құжатының 4-бабына сәйкес, 1945 жылғы 5 маусымдағы Берлин декларациясы нацистердің жеңілісін және нацистердің де-факто құлауын растады, сондай-ақ Германияның одақтастар тарапынан оккупациялануын бекітті.

Дипломатиялық қатынастар және елшіліктер

1944 және 1945 жылдары бұрын бейтарап болған елдер мен бұрынғы Германия одақтастары Одақтастарға қосылып, Германияға – Остік державаға соғыс жариялады. Германияның елшіліктері жабылды, олардың мүліктері мен мұрағаттары Женева конвенцияларының талаптарына сәйкес, тағайындалған қорғаушы мемлекеттердің (әдетте Швейцария немесе Швеция) сеніміне берілді; Берлиндегі Одақтас елдердің бұрынғы елшіліктері үшін де ұқсас шаралар қолданылды. АҚШ Мемлекеттік департаменті соғыстың аяқталуының дипломатиялық салдарына дайындық жүргізіп, келісілген ЕАК капитуляциялық мәтініне сәйкес Германия мемлекетінің шартсыз капитуляциясы туралы ресми мәлімдеме жасалатынын есепке алды. 1945 жылғы сәуір айының соңғы күндерінде Мемлекеттік департамент қорғаушы мемлекеттерге және қалған бейтарап үкіметтерге (мысалы, Ирландияға) Германия капитуляциядан кейін Германия мемлекетінің мәртебесі тек төрт Одақтас державаға тиесілі екенін хабарлады. Олар барлық неміс дипломаттарын дереу елге қайтарып алуға, Германия мемлекетіне тиесілі барлық мүлікті иеленуге, қорғаушы мемлекеттік функцияларды жоюға және барлық мұрағаттар мен құжаттарды Батыс Одақтастардың елшіліктерінің біріне беруді талап етеді. 1945 жылдың 8 мамырында бұл шаралар толық күшіне енді, дегенмен қол қойылған капитуляция құжатындағы неміс тарабы тек Германияның Жоғарғы Бас Қолбасшылығы (“Oberkommando der Wehrmacht” ОКВ) болды; Батыс Одақтастар Германияның жұмыс істейтін мемлекеттік құрылымының бұрыннан тоқтағанын және осыған байланысты неміс әскерінің капитуляциясы нацистік Германияның толық жойылуына әкелді деп мәлімдеді. Қорғаушы мемлекеттер Одақтастардың талаптарын толық орындағандықтан, Германия мемлекеті 1945 жылдың 8 мамырында дипломатиялық тұлға ретінде тоқтады, 1949 жылдың 23 мамырында Батыс Германия құрылғанға дейін: Бұл неміс рейхының құлауын (1871-1945 жж.) білдіреді, ол нацистік Германияны да қамтыды, соның салдарынан Германия сол кезде шетелдік күштер басып алған аймаққа айналды (жапон империясы, Остік державаның соңғы белсенді қатысушысы, Германияның капитуляция туралы шешіміне наразылық білдіріп, Жапониядағы барлық неміс мүлігін бір жақты тәртіппен тартып алды).

Берлин декларациясы (5 маусым 1945)

Дегенмен, 1945 жылғы 8 мамырдағы капитуляция құжатына неміс әскери өкілдері ғана қол қойғандықтан, Германияның толық шартты берілуіне қатысты азаматтық ережелер нақты ресми негізсіз қалды. Осының салдарынан, Германияның шартты берілуі туралы ЕАК мәтіні, жаңадан мәлімдеме ретінде жазылып, кеңейтілген түсіндірмелі кіріспемен толықтырылды. Бұл мәлімдеме төрт одақтас держава тарапынан Германияның жеңілісіне қатысты бір жақты түрде қабылданды. Онда одақтастардың Германия толық жеңілгендіктен үкіметі немесе орталық билігі жоқ деген позициясы нақты көрсетілді (одақтастар нацистік Фленсбург үкіметін мойындамады) және Германиядағы бос азаматтық билік одақтас үкіметтердің атынан төрт одақтас өкілді билік (Совет Социалистік Республикалар Одағы, Америка Құрама Штаттары, Ұлыбритания мен Солтүстік Ирландияның Біріккен Корольдігі және Француз Республикасы) тарапынан толығымен қабылданды. Бұл билік кейіннен Одақтас Бақылау Кеңесі (ОБК) ретінде құрылды. Алайда, Сталин бұрын Германияны бөлу принципін қолдағаннан бас тартып, 1945 жылғы 8 мамырда Кеңес халқына жеңіс туралы жариялаған кезде мұндай саясаттан ресми бас тартты. Сондықтан Берлин декларациясының мәтінінде "бөлу туралы бап" болған жоқ.