Кіріспе
Біріккен Ұлттар Ұйымының адам құқықтары жөніндегі сарапшысы. Арнайы баяндамашы (немесе тәуелсіз сарапшы) – Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) адам құқықтары жөніндегі тақырыптық немесе нақты елге қатысты мәселелер бойынша есеп беруге немесе кеңес беруге шақырған тәуелсіз сарапшыларға берілетін атау. Арнайы мандатына байланысты, БҰҰ-ның бес аймақтық тобынан – Африка, Азия, Латын Америкасы және Кариб аймағы, Шығыс Еуропа және Батыс тобы – әрқайсынан тәуелсіз сарапшыдан құралған жұмыс топтары да болуы мүмкін. Олардың қызметі Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі Кеңесінің "арнайы процедуралар" аясында жүзеге асырылады.
Special rapporteur (or independent expert) is the title given to independent human rights experts whose expertise is called upon by the United Nations (UN) to report or advise on human rights from a thematic or country specific perspective. Depending on the specific mandate, there can also be working groups composed of an independent expert from each of the five UN regional groupings: Africa, Asia, Latin America and the Caribbean, Eastern Europe, and the Western group. Their work falls within the scope of "special procedure" mechanisms under the United Nations Human Rights Council,
Тағайындаушы орган
БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесі тағайындаған бұл мандат иелері үкіметтерге тәуелсіз жұмыс істейді және осылайша егемен мемлекеттер мен демократиялық сайланған үкіметтердің саясатын бақылауда маңызды рөл атқарады. Мұндай алғашқы тағайындама 1980 жылы Адам құқықтары жөніндегі комиссияның 20 (XXXVI) қарарына жауап ретінде құрылған, мәжбүрлі немесе еріксіз жоғалулар жөніндегі жұмыс тобы болды. Соттан тыс, жедел немесе еріксіз өлім жазаларын бақылауға жауапты алғашқы арнайы баяндамашы 1982 жылы Адам құқықтары жөніндегі комиссияның 1982/35 қарары бекітілгеннен кейін жұмысын бастады. Баяндамашылар Біріккен Ұлттар Ұйымынан өз жұмысы үшін ешқандай қаржылық сыйақы алмайды, бірақ Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссары кеңсесінен персоналдық және логистикалық қолдау алады, сондай-ақ көбінесе қайырымдылық қорлар мен корпорациялар тарапынан қолдау көреді. Жыл сайын баяндамашылар Женевада жылдық жиынға жиналады, онда олар ортақ қызығушылық тудыратын мәселелерді талқылайды, жұмыстарын үйлестіреді және мемлекеттер мен азаматтық қоғам ұйымдары сияқты түрлі мүдделі тараптармен кездеседі.
Рөл
Арнайы баяндамашылар көбінесе адам құқықтары бұзылған деген күдіктерді зерттеу үшін елдерге фактілерді анықтау миссияларын жүргізеді. Олар тек шақыруға келіскен елдерге ғана бара алады. Фактілерді анықтау миссияларынан басқа, баяндамашылар адам құқықтары бұзылған деп мәлімдеген адамдардан келіп түскен шағымдарды үнемі бағалап, растайды. Шағымның негізді екені расталғаннан кейін, бұзушылық жасады деп айыпталатын үкіметке шұғыл хат немесе үндеу жіберіледі. Егер шағым түспесе, баяндамашылар өз бастамасымен жеке тұлғалар мен адамдар тобының құқықтарын қорғауға араласа алады. Тақырыптық арнайы баяндамашылар әдетте үш жылға тағайындалады, одан кейін олардың мандаты тағы үш жылға ұзартылуы мүмкін. Елдік арнайы баяндамашылар бір жылға тағайындалады, олардың өкілеттіктері әр жыл сайын жаңаруы мүмкін.
Қабылдау
2006 жылдың маусым айында БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комиссиясының орнын алған Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі кеңесі барлық арнайы баяндамашылардың мандаттарын бір жылға ұзартты, осылайша олардың мандаттарын қарап өтуге және олардың рөлін күшейту жолдарын іздеуге мүмкіндік алды. Дегенмен, арнайы баяндамашыны мақұлдамаған елдерге тағайындалған арнайы баяндамашылардың мәртебесі күмәндандырылды және Куба мен Беларусь үшін арнайы баяндамашылардың мандаттары жаңартылмады. Арнайы баяндамашылар мен кеңес арасындағы басқа да дауларға арнайы баяндамашылардың бұқаралық ақпарат құралдарына үн қатуына бастапқыда тыйым салған мінез-құлық кодексін енгізу кірді. Бірақ келісімге қол жеткізілді және қазір арнайы баяндамашылар үшін мінез-құлық кодексі бар. Мұндай қолдаудың нәтижесін объективті түрде дәлелдеудің қиын екенін ескеру қажет. Алайда, Ашық қоғам қоры 2017 жылы Әйелдер әлеміндегі көшбасшылық орталығына берген гранты арқылы арнайы баяндамашыға әсер етуді көздегенін ашық мойындайды. Арнайы баяндамашылардың өзінің айтуынша, бұл жағдайға БҰҰ-ның Адам құқықтары жөніндегі Жоғары комиссарының кеңсесінің (УАҚКК) қаражаттарының жеткіліксіздігі себеп болып отыр. Кейбір мандаттардың қаржыландырылуындағы айырмашылық олардың арасындағы теңсіздікті күшейтеді: кейбіреулері операциялық шығындарды төлеуге күресіп жатса, ал енді біреулері өз жұмысын ілгерілету үшін бүкіл әлемде конференциялар өткізе алады.