Кіріспе

Жалға алушы мүліктік дамуды жүзеге асыратын жерге төленетін жалдау ақысы. Заң термині ретінде, жер жалдау ақысы – жалға алу шартында көзделген талап бойынша, жалға алынған мүліктің иесі еркін иеленушіге немесе жоғары тұрған жалға алушыға төлейтін тұрақты төлемдерді білдіреді. Осыған орай, жер жалдау ақысы, еркін иеленудегі жер учаскесі ұзақ мерзімге жалға берілген жағдайда туындайды. Жер жалдау ақысы жер иесіне табыс әкеледі. Экономикада жер жалдау ақысы – экономикалық рентаның бір түрі болып табылады, ол жер учаскесіне құқық иеленудің ерекшелігі нәтижесінде титул иелеріне тиетін барлық құнды білдіреді.

Тарих

Рим заңдарында жер рентасы (солярий) – жер бетін пайдалану құқығын жалға алған адам төлейтін жылдық жалдама ақысы немесе құрылыс үшін жерді мәңгілік жалға алу. Ертедегі Норман Англиясында пәтер иелері жерді басқаларға жалға бере алатын, соның арқасында жер иелерінің қосалқы пәтер иесінен салық алуға құқығы болмады. 1290 жылы король Эдуард I «Кья Эмпторес» заңын қабылдады, ол пәтер иелеріне жерлерін басқаларға қосалқы жалға беруге тыйым салды. Бұл пәтер иесінің толық құқығы сатып алушыға немесе сыйға алған адамға ауысатын, ал ол жалдама ақысы төлейтін алмастыру жүйесін құрды. Бұл жүйе кейін Англияның ортақ құқығына енді және құқықтық жүйесі Англиядан бастау алған көптеген елдер тарапынан қабылданды. Классикалық экономистер мен георгистер еңбек есімдігінен түсетін табыстан ерекшеленетін экономикалық рента деп аталатын қосымша табысты зерттеу және анықтау үшін жер рентасын өлшейді.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда жерді ұзақ мерзімге жалға алу шарты бойынша төленетін жалдама ақысы бар тұрғын үйлердің жалға алушыларының құқықтары 1967 жылғы Жалға алу реформасы заңы (үйлер үшін) және 1993 жылғы Жалға алу реформасы, Тұрғын үй және Қала құрылысы заңы (пәтерлер үшін) арқылы реттеледі.

Англия мен Уэльс

Ағылшын заңдарында "жер рентасы" термині бір кезде жер рентасы төленетін үйлер мен жерлерге, сондай-ақ рентаның өзіне жиі қолданылған. Лорд Элдон 1815 жылы термин қолданылған контекст оның мағынасын едәуір өзгерте алатынын атап өткен. Қазіргі кезде жер рентасының қабылданған мағынасы – ғимарат салу арқылы жақсарту мақсатында жерді жалға беру үшін төленетін рента, яғни тек жер үшін ғана алынатын төлем, онда салынатын ғимараттар ескерілмейді. Сондықтан ол ашық нарықтағы ғимараттардың жалға алу бағасынан әдетте төмен болады және ұзақ мерзімге жалға беріледі – кемінде 21 жыл, бірақ көбінесе 99 жыл, 125 жыл немесе тіпті 999 жыл. 2002 жылғы "Коммонхолдинг және лизингтік реформа туралы" заң мен оған қоса берілген ережелер қазір жер рентасын жинау үшін қажетті хабарлама нысанын реттейді. Бұрын кейбір жер иелері жалға алушыларға шатастыратын немесе адал емес төлем талаптарын жіберуші еді. Жалдау шартының талаптарына сәйкес, жерді немесе мүлікті толық иеленуші (жердің немесе мүліктің толық құқығына ие болған адам) жалға алушыға белгілі бір мерзімге мүлікті пайдалануға рұқсат береді. Бұл мерзім 21 жылдан 999 жылға дейін созылуы мүмкін, және осы кезеңде жалға алушы жер рентасын толық иеленушіге төлейді. Толық иеленушілер мүлікті негізінен бастапқы жалға алушының жалға алу құқығы үшін төлеген бастапқы төлемге байланысты жалға алады; бірақ сонымен қатар жер рентасы (көбінесе символдық сома) ұзақ мерзімге төленеді, бұл кейбір инвесторлар үшін тартымды және тұрақты табыс көзі болуы мүмкін. Жалға алушы жалдау шартын бұзғандықтан, қызмет көрсету ақысын, жер рентасын немесе басқару ақысын төлемеген жағдайда, жер иесінің соңғы шарасы – жалға алу шартын бұзу және үйді немесе пәтерді қайтарып алу болып табылады. Мұны істеу үшін жер иесі 1925 жылғы Мүлік туралы заңтың 146-бабына сәйкес жарамды хабарлама – иелену туралы хабарлама жолдауы керек. Алайда, жер иесі қызмет көрсету ақысы, басқару ақысы немесе жер рентасы сомасы (немесе олардың барлығы) 350 фунт стерлингтен аспаса немесе үш жылдан астам уақыт бойы төленбеген сомадан тұрса, 146-бап бойынша хабарлама жолдамайды. Жер рентасын сату алдында заң бойынша, сауда-саттыққа қатысушылар ұзақ мерзімді жалға алушыларға V бөлім хабарламаларын жолдауы тиіс. Бұл оларға жауап беру үшін екі айлық мерзім береді. Осы мерзім өткеннен кейін, сауда-саттық 12 ай ішінде хабарламада көрсетілген бағамен немесе одан жоғары бағамен жүзеге асырылуы мүмкін. Мұндай хабарламалардың қажеті жоқ жалғыз жағдай – пәтерлердің 50 пайызы сатылмастан бұрын жерді сатып алу-сату шарты жасасу. Бұл соманы беруге және жерді жалға алу құқығын алуға мүмкіндік береді, тіпті барлық пәтерлер сатылғаннан кейін де жеке хабарламаларсыз. Дегенмен, жалға алушыға еркін меншік құқығына қатысты келісімшартты зерделеу қажет. 2003 жылға дейін Жер тіркелімі жер рентасын тіркеген, және рента олардың веб-сайтындағы меншік тізілімінен анық көрінетін. 2003 жылдың 13 қазанынан бастап Жер тіркелімі мұны істемейді, сондықтан жүктеп алынған жалға алу шартын мұқият зерттеу қажет.

Жер жалдау туралы даулы жағдай

Бұрын жер жалдау ақысы көбінесе жылына 100 фунт стерлинг шамасында болған, тіпті жер иелері төлем талап етпеуі де жиі кездесетін. Бірақ 2010 жылдары құрылысшылар мен девелоперлер жаңа үйлерге берілетін жалға алу шартына жылына 1000 фунт стерлингке дейін жететін жер жалдау ақысын қосып, оны 5 немесе 10 жыл сайын екі есеге арттыру шартын енгізді. Бұл несие берушілер мен бағалаушылардың ипотека беруден бас тартуына, нәтижесінде мүліктің нарықтық бағадан төмен сатылуына әкелуі мүмкін. Жалға алушылар екі жылдан кейін 99 жылдан кем қалған мерзімге жалға алу шартын ұзартуға және жер жалдау ақысын «перішке», яғни дерлік нөлге дейін төмендетуге құқылы. Бірақ девелоперлер 150 жылдан астам мерзімге берілетін қымбат жалға алу шарты арқылы бұл құқықтың жүзеге асуына кедергі келтіреді. Бұл жер жалдау ақысы мен мерзімге негізделген бағалауды жалға алушылар үшін қол жетімсіз етеді, ал еркін меншік құқығын дамыту аяқталмас бұрын пайдаланушы офшорлық компанияларға сатуға мүмкіндік береді. Англия мен Уэльстегі «жер жалдау салдарынан туған дау» туралы ақпарат баспасөзде кеңінен жарияланды. 2016 жылы депутат Питер Боттомли артық жер жалдау ақысын «заңмен рұхсат етілген қарақшылық» деп сипаттады. Депутаттың сұрақтарына жауап ретінде, қоғамдық басшы Саджид Джавид: «Біз оның айтқан зұлымдықтарының тоқтатылуын қамтамасыз етуіміз керек және бар күшімізді саламыз. Біз көптеген мүдделі тараптармен жұмыс істейміз және одан да көп нәрсе жасай алатынымызды көреміз» деді. 2018 жылдың маусым айында Ұлыбритания үкіметі жалға алу жүйесін реформалау жоспарын жариялады, соның шеңберінде жаңа ұзақ мерзімді жалға алу шартында жер жалдау ақысы нөлдік болады. Бұл уәде 2022 жылғы Жалға алу реформасы (Жер жалдау) заңы арқылы орындалды, ол жаңа жалға алу шарты бойынша жылына бір «перік» (бір қатқыл) ақыдан артық жер жалдауды тиымдады.

Солтүстік Ирландия

Солтүстік Ирландияда жер жалдау ақысын тоқтату 2001 жылғы Жер жалдау ақысы туралы заңмен реттеледі.

Ирландия Республикасы

Ирландия Республикасында жер жалдау ақысы қалалық өмірдің дәстүрлі бір бөлігі болған. Көбінесе жалға беру реформасына қатысты заңдар ауыл шаруашылығы жерлері үшін қабылданса (айрланд жер заңдарын қараңыз), қала тұрғындары / жалға алушыларға жер иелерінен жер жалдау ақысын "сатып алуға" мүмкіндік берілді, осылайша ұзақ мерзімді жалға алуды толыққанды меншікке айналдыруға болады, соңғы рет 1978 және 2005 жылдарғы заңдармен. Ерекше айта кетерлігі, 1974 жылы Лорд Луканның күмәнді түрде жоғалуынан кейін Каслбар қаласындағы, Мейо округіндегі жер жалдау ақысы төленбейді.

Нидерланды

Нидерландыда жерді жалға алу (erfpachten) кең таралған. Алайда, Нидерландының көптеген муниципалитеттері (Роттердам, Ден Бош, Эйндховен, Харлем және Маастрихт сияқты) қазіргі уақытта бұл жүйеден бас тартып, үй иелеріне өздерінің жер телімдерін сатып алу құқығын ұсынады. Дегенмен, Амстердам сияқты бірқатар муниципалитеттер жерді жалға алу келісімдерін сақтап қалды, себебі ол кең ауқымды қайта құруды жеңілдетеді, жерге құмарлықты болдырмайды және жер құнының өсуінен бүкіл қоғамдық қауым пайда көреді. 2016 жылғы 1 шілдеде Амстердам тұрақты жерді жалға алу опциясын, сондай-ақ уақытша және үздіксіз жерді жалға алу опцияларын енгізді. Үй иелері 2020 жылғы 8 қаңтарға дейін жерді жалға алу шартын мәңгілікке ауыстыру үшін артықшылықты шарттармен өтініш беруге құқылы болды, яғни ол инфляцияға индекстеледі және әр мерзімнің соңында болжамсыз өспейді. Димен, Хендрик Идо Амбахт, Утрехт және Влаардинген (2013 жылғы жаңа ережелер) жер рентасын сақтап отыр. Гаага 2008 жылғы 1 сәуірде жаңа жалға алу және меншік жүйесін енгізді. Үй иелері өздерінің жерін сату арқылы, құрылыс жүргізілген жердің құнының 5%-ын немесе 55%-ын төлеп, мәңгілік жалға алу құқығын меншікке айналдыра алады. Ірі кеңселер мен 100 метрден асатын өнеркәсіптік ғимараттар және әлі пайдаланылмаған жерлер үшін жерді жалға алу шарты күшінде қалады. Гронинген провинциясында мәңгілік жалға алу құқығы – beklemrecht (басымдық құқығы) түрі сақталған.

Заң және ипотека

Нидерландыда жерді жалға беру Нидерланд Азаматтық кодексінің 5-кітабының 7-тарауымен реттеледі. Көп жағдайда ұзақ мерзімді жалға алынған мүліктер индекстелген несиеге айналып, салық жеңілдіктерін қамтамасыз етеді. 2010 жылдан бері банктер тұрғын үйді жалға алуға ипотека беру кезінде қатаң талаптар қоюда. 2013 жылдың 1 қаңтарынан бастап жаңа мерзімсіз жалға алу шарты ғана ипотека алуға құқылы. Бұл шарттар Нидерланд Банктер қауымдастығының «Жалға алу құқықтарын қаржыландыру жөніндегі банк директивасына» сәйкес келуі керек. 30 немесе 49 жыл сияқты белгілі мерзімге жасалған шарттар қабылданбайды, ал 2013 жылдың 1 қаңтарына дейін жасалған қолданыстағы белгілі мерзімге жасалған шарттар Нидерланд Банктер қауымдастығының құқықтық талаптарына сай келсе, ипотекалық қаржыландыруға құқылы. Банктер мұндай шешімге жер иесінің күрт өсіруі мүмкін деген қорқыныштан келді, бұл жалға алушылардың төлем жасауда қиындыққа тап болуына әкелуі мүмкін. Жалға алынған үйін сатқысы келетін иелері осы шектеумен көбірек кездеседі. Көп жағдайда үйді сату мүмкін болмайды, себебі жаңа сатып алушылар қаржыландыру ала алмайды.

Америка Құрама Штаттары

"Жер рентасы" термині көптеген АҚШ штаттарында толық меншік құқығымен берілген грант арқылы құрылған, жердің ақшалай құнына сәйкес белгілі бір рентаны өзіне және өзінен кейінгі ұрпақтарына қалдыратын жер иелігі түріне қолданылады.

Мэриленд штаты

Мэриленд штаты негізінен Балтимор аймағында жерді жалға алу ережелерін сақтайды. Бұл тәжірибе XVII ғасырға дейін барып жетеді, онда кіші иелер мен шаруалар феодалдық иелерге егін мен мал төлеп, олардың жерін жалға алған. Жерді жалға алу арқылы үй иелері ғимараттың өзіне ғана ие болады, бірақ жерді иесінен жалға алу үшін шағын сома төлеуі керек. 2000-2005 жылдар аралығында Балтимор қаласында бұл жағдай шамамен 4000 рет тіркелді. Сонымен қатар, жерді жалға алу ақысы бар мүліктер, жерді жалға алу ақысы жоқ ұқсас мүліктерге қарағанда шамамен 10 000 долларға арзан бағаланады. Сондай-ақ, заң жобасы жер иелеріне қарыз болған үй иелерінен үйді алып қоюға тыйым салады. Бұл заң жобасы заң шығарушы органмен қабылданды. 2008 жылы Мэриленд штатында осындай жағдайлардың шамамен 85 000-ы тіркелді. 2011 жылы Мэриленд апелляциялық соты, штаттың жоғарғы соты, заңның жалға алушылардың мүлік құқықтарын жоюға бағытталған бөлігін конституцияға қайшы деп таныды. 2007 жылдың 22 қаңтарынан бастап жаңа жерді жалға алу шарттары жасауға болмайды, ал жерді жалға алу иелері жалға ақысын алу немесе төленбеген ақы үшін кепілдік беру үшін өздерінің шарттарын Мемлекеттік бағалау департаментіне тіркеуі керек (бірақ тіркемеу мүліктік құқықтың жойылуына әкелмейді).

Нью-Йорк

Нью-Йорк қаласында жалға алынған жерлерде жүзден астам кондоминиум және кооператив ғимараттары бар. Трамп Плаза 1983 жылдан 2015 жылға дейін жалға алынған, содан кейін кооператив кеңесі оны 190 миллион долларға сатып алды. 2005 жылы кооперативке айналған «Станхоуп» ғимаратының жалға алу шарты 150 жылға бекітілген. Көптеген жалға алу шарттары 1960 және 1970 жылдарға дейін жасалған, бұл қала әлемдегі ең қымбат жылжымайтын мүлік нарықтарының біріне айналуына дейін болды. Нью-Йорк қаласындағы жылжымайтын мүлік брокерінің мәліметінше, жерді жалға алған ғимараттардағы пәтерлердің бағасы меншігіндегі ғимараттардағы ұқсас пәтерлерге қарағанда «25-тен 40 пайызға дейін» арзан, бірақ олардың «қабылданатын тәуекелі» оларды сатуға немесе қаржыландыруға қиындық тудыруы мүмкін. Айлық төлемдерге жерді жалға алу төлемдері кіреді, сондықтан олар меншікті ғимараттағы төлемдерден әлдеқайда жоғары, және жылжымайтын мүлік нарығында сұраныс өскен кезде жердің құны қайта бағаланса, күрт және күтпеген өсім болуы мүмкін. Теориялық тұрғыдан алғанда, жерді жалға алу мерзімінің аяқталуы акционерлерді/иелерін жалға алушыларға айналдырып, олардың инвестицияларын құнсыз етуі мүмкін. (Жер рентасын төлеуге міндетті тарап – міндетті тұлға, ал оны алуға құқылы тарап – алушы). Жер рентасының сомасын тараптардың бірі бес жылда бір рет өзгерте алады, бірақ тараптар басқаша келіспесе, мұндай өзгеріс мөлшері өткен үш жылдағы Тұтыну бағасы индексіндегі (немесе заңмен белгіленген басқа стандарттағы) пайыздық өзгерістен аспауы тиіс. Жер рентасы жылжымайтын мүлікке қатысты кепілдік құқығын құрайды. Жерді жалға алу шартының шарттары заңмен белгіленген нысан бойынша жасалған жерді беру туралы актіге немесе басқа да құжатқа енгізілуі мүмкін.