Кіріспе

Актерлердің сахнадағы нақты орналасуы

Театр өнерінде, актерлердің сахнадағы дәл орналасуы – қойылымды (театр, балет, кино немесе опера) жеңілдету үшін жасалады. Тарихи тұрғыдан алғанда, батыс театрында сахналау/бөгеуге қойылатын талаптар уақыт өте келе көп өзгерді. 19-шы ғасырда "реализмге" бет бұру басталғанға дейін, көптеген сахналық қойылымдар "табло" тәсілін қолданды, кейіпкерлер сахнаға кірген не шыққан кезде нақты бір сурет қалыптастырылып, басты рөлдегі актерлердің ең жақсы жағынан көрінуіне кепілдік берілді. Соңғы кезде басты рөлдегі актерлерді жақсы көрсету ережесі өзгермесе де, мәдени талаптардың өзгеруі бөгеу/сахналауды күрделендірді. Бөгеудің маңызды болуының эстетикалық себептері де бар. Сахнадағы орналасуды мұқият пайдалану арқылы режиссер немесе актер сахнаның мағынасын анықтап не өзгерте алады. Бөгеуді минимализм және натурализм сияқты түрлі эстетикалық принциптер қалыптастырады.

Этимология

"Блокинг" және "блоктау" терминдері 1961 жылдан бері сахна және театр салаларында қолданылып келеді. Бұл терминнің шығу тегі 19 ғасырдағы театр режиссерлерінің, мысалы, сэр У. С. Гилберттің тәжірибесіне байланысты. Ол әр актерді білдіретін блоктарды пайдаланып, көлемдік сахнада қойылымды жоспарлаған. Гилберттің осы тәжірибесі Майк Лидің 1999 жылғы "Topsy Turvy" фильмінде бейнеленген.

Театр мен кинодағы блоктау

Қазіргі театрларда режиссер әдетте репетиция кезінде актерлердің қозғалысын анықтайды, оларға дұрыс драмалық эффект алу үшін қайда тұруға және қалай қозғалуға тиіс екенін түсіндіреді, көрермендерге көру бұрышын қамтамасыз етеді және сахнаның жарық дизайнымен үйлестіреді. Әдетте, пьесадағы әрбір сахна жеке бірлік ретінде "қою" (blocking) болып дайындалады, содан кейін режиссер келесі сахнаға көшеді. Бір сахнадағы актерлердің орналасуы келесі сахналардағы мүмкіндіктерге әсер етеді, егер сахналар арасында декорация ауыстырылмаса. Қою репетициясы кезінде режиссердің көмекшісі, сахна жетекшісі немесе режиссер актерлердің сахнадағы орналасуын және қозғалысын жазып алады. Сахна жетекшісі үшін актерлердің орналасуын еске түсіру өте маңызды, себебі режиссер әрбір қойылымда қатыспайды, ал сахна жетекшісінің міндеті актерлердің белгіленген қоюын әр кешкі қойылымда дәл орындауын қадағалау болып табылады. Кинода бұл термин кейде кадрдағы актерлердің орналасуын сипаттау үшін қолданылады. Бұл жағдайда, камераның қозғалысын да қою процесінің бір бөлігі ретінде қарастыру қажет (кинематографияға қараңыз).

Сахналық нұсқаулық

Сахнаның өзі актерлердің орналасуын жеңілдету үшін белгілі аймақтармен жабдықталған. Көрермендерден ең алыс, сахнаның артқы жағы – жоғарғы сахна деп аталады. Ал көрермендерге ең жақын, сахнаның алдыңғы жағы – төменгі сахна деп аталады. Бұл терминдер бұрынғыда кең таралған, көрермендерге қарай еңкейтілген сахналардың болуынан туындаған. Ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде, әдетте, сахнаның сол және оң жағы – актерлердің көрерменге қарап тұрғандағы сол және оң жақтарын білдіреді. Кейде «prompt» және «bastard/opposite prompt» сөздері де синоним ретінде қолданылады. (Сондай-ақ, «Prompt бұрышы» деген мақаланы қараңыз). Көрермендердің сол және оң жақтары «үйдің сол жағы» және «үйдің оң жағы» деп аталады. Фильм немесе бейне түсірілімінде осыған ұқсас терминдер – экранның сол/оң жағы және камераның сол/оң жағы болып табылады. «Қиылысу» – қозғалуды білдіреді. Режиссер актерді сахнаның оң жағында тұрғызып, сөзін айтқанда төменгі сахнаның сол жағына қиылысуға нұсқауы мүмкін.

Француз тілі

Француз тілінде үйдің оң жағы côté cour (аула жағы), ал үйдің сол жағы côté jardin (бақ жағы) деп аталады. Бұл терминнің тарихы Comédie Française театрына дейін жетеді, онда 1770 жылдан бастап труппа бұрынғы Тюйлери сарайындағы Тюйлери театрында өнер көрсетті: бұл жерде бір жағынан Лувр ауласы, екінші жағынан Тюйлери бақшасы орналасқан. Осыған дейін үйдің оң жағы "côté de la reine" (патшайым жағы), ал сол жағы "côté du roi" (патша жағы) деп аталған, себебі патшайым мен патшаның галереялары сол жерлерде орналасқан. Бұл атау Француз революциясынан кейін қолданыстан шығарылды.

Кантон операсы

Кантон операсында сахнаның оң жағын yi bin (киім жағы), ал сахнаның сол жағын zaap bin (құрал-жабдық жағы) деп атайды.

Басқа тілдер

Неміс, итальян және араб тілдерінде сол және оң жақ әрқашан көрермендердің көзқарасына сәйкес келеді.