Кіріспе

Қазіргі философияда, түсіндіріле алмайтын факт – тереңірек, "негізгі" факт арқылы түсіндірілмейтін факт. Бір нәрсені түсіндірудің екі басты жолы бар: оның қандай себептермен болғанын айту немесе оны "негізгі" деңгейде сипаттау. Мысалы, компьютер экранында көрсетілген мысықты экрандағы металл бөліктеріндегі белгілі бір кернеулер арқылы "негізінен" түсіндіруге болады, ал бұл өз кезегінде белгілі бір тәртіппен қозғалатын субатомдық бөлшектер арқылы "негізінен" түсіндірілуі мүмкін. Егер әлемді осылай түсіндіріп, одан әрі "терең" түсіндірме беруге болмайтын жағдайға жетсек, онда біз онтологиялық тұрғыдан түсіндіре алмайтын, яғни түсіндіруге келмейтін фактілерге тап болатын едік. Демек, кейбір нәрселер жай ғана болады. Түсіндіріле алмайтын фактілердің бар екенін жоққа шығару – барлық нәрсені түсіндіруге болады дегенді білдіреді ("Барлық нәрсені түсіндіруге болады" кейде жеткілікті себеп принципі деп аталады).

Жай / ғылыми факт

Генри Пуанкаре нақты фактілер мен олардың ғылыми сипаттамаларын ажыратып, ғылыми сипаттамалардың конвенциялық сипаты әрқашан сөз болатын нақты фактімен шектелетінін көрсетті. Пьер Дюгем бірдей нақты фактіні сипаттау үшін бірнеше ғылыми сипаттама болуы мүмкін, сондай-ақ бірдей ғылыми сипаттамамен көптеген нақты фактілер болуы мүмкін екенін айтты.

Анскомб

Г.Э.М. Анскомб фактілердің басқа фактілерге қатысты қалай түйінсіз бола алатыны туралы жазды. Қарапайым тілмен айтқанда, кейбір фактілер басқа фактілерге келтірілмейді, яғни, егер фактілердің белгілі бір жиынтығы рас болса, ол оған қатысты түйінсіз фактіні міндетті түрде білдірмейді. Ол мысал ретінде дүкеншіге картоп үшін қарыз болған адамды келтіреді. Мұндай жағдайда, мысалы, клиент картоп сұрады, дүкенші онымен қамтамасыз етті және т.б. сияқты фактілер жиынтығы клиенттің дүкеншіге ақша беруін міндетті түрде білдірмейді. Амал не, бұл фильм түсірілімінде актерлік ретінде орын алған болуы мүмкін, онда клиент ешнәрсеге қарыз болмас еді. Бір адам институционалдық контекст ескерілсе, түйінсіз фактілерді құраушы фактілерге келтіруге болады деп ұсынуы мүмкін. Яғни, нарық институты сияқты контексте клиент картоп тапсырыс берсе, ол дүкеншіге көрсетілген қызмет құнына тең өтемақы төлеуге міндетті болады. Анскомб белгілі бір сипаттаманың түсінікті болуы үшін институционалдық контекст қажет екенін мойындайды, бірақ бұл институционалдық контексте рас болатын фактілер жиынтығы оған қатысты түйінсіз фактіні міндетті түрде білдірмейді. Мысалы, егер мысал "қарыз" сипаттамасы үшін қажетті институционалдық контексте қарастырылса, клиент киноөндірісінің мысалымен көрсетілгендей, дүкеншіге қарыз болмауы мүмкін. Осы түбіртексіздік, шын мәнінде, фактіні басқа фактілерге қатысты түйінсіз етеді. Осыған байланысты Анскомб, қалыпты жағдайларда мұндай фактінің шындығын мойындайды. Яғни, егер клиент картоп және т.б. сұраған болса, қалыпты жағдайда клиент дүкеншіге ақша төлеуге міндетті болады. Дегенмен, мұндай міндеттілік белгілі бір жағдайларда шындыққа сай келетін фактілер жиынтығына байланысты болғандықтан, міндетті факт осы фактілерге қатысты түбіртексіз болып қалады, жай ғана осындай жағдайда қорытындылау секірісі фактілердің өзінде емес, жағдайлар деңгейінде болады. Соңында, егер басқа фактілерге қатысты түйінсіз факті рас болса, онда оған қатысты фактілердің жиынтығы да рас болады, мысалы, егер клиент дүкеншіге ақша берер болса, онда дүкенші оны картоппен қамтамасыз еткен. Өйткені, егер олай болмағанда, клиент оларға ақша бере алмас еді. Осылайша, басқа фактілерге қатысты берілген факті үшін, оларға қатысты фактілер де болса, олардың жиынтығы сақталады. Анскомб кейбір фактілерге қатысты түйінсіз болатын фактілердің толық ауқымын толық білу мүмкін емес екенін айтады. Ауқымды тиісті, парадигмалық мысалдармен шамамен белгілеуге болады, бірақ мұндай фактілердің толық ауқымын білу мүмкін емес, өйткені теориялық тұрғыдан әрқашан ауқымды өзгертетін жаңа арнайы контекстті қарастыруға болады.

Сеарл

Джон Сёрл Анскомбтың "негізгі фактілер" тұжырымын өзі "негізгі физикалық фактілер" деп атаған нәрсеге дамытты – мысалы, Эверест тауында қардың болуы сияқты. Бұл, адам келісіміне байланысты болатын әлеуметтік немесе институционалдық фактілерге қарсы қойылды. Осылайша, ол ақшаны институционалдық факті деп санады, бірақ ол қағаз кесегіне немесе тек электрондық тіркелгіге ғана тірелгендігін айтты. Сёрл әлеуметтік фактілердің кең таралғандығы олардың әлеуметтік құрылымын және негізгі фактіге деген сенімді жасыра алады деп ойлады: мысалы, біз бала кезімізден бастап (оның сөзімен) "жасыл және сұр дақтары бар целлюлоза талшықтарын немесе эмальмен жабылған, суға толы темір ойықтарды [долларлық банкноттар ретінде] және толы ванналарды" көруге үйретілеміз.

Қарсылық

Кейде жеткілікті себеп принципінің түсіндірілуіне сәйкес, түпкілікті, себепсіз фактілер болмайды.

Винтиадис

2018 жылы Элли Винтиадис түпкілікті фактілер туралы мақалалар жинағын редакциялады. Бұл – түпкіліктілік туралы алғашқы жүйелі зерттеу, және онда көптеген философтар мен ғалымдардың түпнұсқа мақалалары бар. Жинақ әлеуметтік фактілерге қарағанда физикалық, пайда болатын және модальдық түпкілікті фактілерге назар аударады. Винтиадис дұрыс түсінілген натуралистік көзқарас онтологиялық түпкілікті фактілердің бар екенін және, мүмкін, пайда болатын түпкілікті фактілердің бар екенін қабылдауымызды талап етеді деп айтады. Түпкілікті фактілердің түсіндірмесі жоқ фактілер ретінде берілген бастапқы анықтамасынан өзгеше, Эрик Барнс (1994) эпистемологиялық түпкілікті фактілер мен онтологиялық түпкілікті фактілер арасында айырмашылық жасайды. Біріншілері – бізге түсініктемесі жоқ, біз үшін түпкілікті (мысалы, Винтиадис газдардың Бойль-Шарль заңымен сипатталғандай мінез-құлқының газдардың кинетикалық теориясымен түсіндірілгенге дейін эпистемологиялық түпкілікті факт болғанын келтіреді). Екіншілері, онтологиялық түпкілікті фактілер – әлемнің қалай құрылғандығына байланысты түсіндірмесі жоқ фактілер (мысалы, физиканың негізгі заңдары). Біз қандай фактілерді онтологиялық түпкілікті деп қабылдаймыз, ол біз қандай түсіндіру теориясын қабылдағанымызға байланысты (мысалы, негізгі бөлшектердің қасиеттері түсіндірудің мереологиялық көзқарасы бойынша түпкілікті фактілер болады, бірақ негізгі заң түсіндірудің заңдық моделі бойынша түпкілікті болады).

Жәндік қажеттіліктер

Джон Хейл бруталды фактілердің тек ғана мүмкіншілік фактілер болуы мүмкін екенін айтады, себебі әйтпесе, басқаша болуы мүмкін емес нәрсеге түсіндірме іздеудің мәні қалмайды. Джозеф Левин осымен келіседі, өйткені оның пікірінше түсіндірме – әртүрлі мүмкіндіктерді жою дегеніміз. Бірақ барлығы да келіспейді, себебі кейбір философтар кейбір нәрселердің неге қажетті екенін сұраудың табиғи екенін жақтайды. Мысалы, философ Джеймс Ван Клив бруталды қажеттіліктерді жобау мүмкін емес деп есептейді.

Шексіздік

Түсіндірмелік шексіздік тұжырымы бойынша, түсіндірмелер тізбегі шексіз жалғаса береді және түпкілікті түсіндірме жоқ. Осылайша, бұл түсіндірмелік бастапқы фактілердің болуына қарсылық білдірудің тағы бір жолы, сондай-ақ, егер бастапқылық онтологиялық тәуелсіздік ретінде түсіндірілсе, метафизикалық бастапқы фактілерге де қарсылық. Неліктен еш нәрседен бірдеңе бар деген сұраққа жауап іздегендердің арасында, шексіз регрессия мүмкіндігі ұсынылған. Егер бір нәрсе ешнәрседен пайда бола алмаса және бұл тұжырым бір нәрседен мүлдем бөлек болса, онда бұрынғы салдарды тудырған нәрсе әрқашан болған болуы керек, ал бұл себептік тізбе (детерминистік немесе ықтималдық) уақыттың басынан бері шексізке дейін созылады.

Мысалдар

Бертран Расселл: "Мен ғалам жай ғана бар және басқаша ештеңе жоқ деп айтар едім", - деді. Шон Кэрролл да осыған ұқсас пікір білдірді: "Кез келген нәрсенің болуын, емес болуын түсіндіруге жасалған әрекет ақырында қарапайым фактілер жиынтығына тірелуі керек; ғалам түпкі себепсіз немесе түсіндірмесіз жай ғана бар."