Кіріспе

Шөп түрлері Хорасан бидайы немесе шығыс бидайы (Triticum turgidum ssp. turanicum, сондай-ақ Triticum turanicum деп те аталады) – төрт диплоидты бидай түрі.

Өмір түрі

Хорасан бидайы – бір жылдық, өзінен-өзі топырақтан қоректенетін, дәндері үшін өсірілетін астық. Ол қарапайым бидайға өте ұқсас, бірақ дәндері қазіргі бидай дәнінен екі есе ірі, мың дәнінің салмағы белгілі бір деңгейге жетеді. Оның дәндері қазіргі бидайдан көбірек белок, май, аминқышқылы, дәрумендер мен минералдарға ие. Дәнінің түсі ақсамсақ және оның шыныдай жылтырлығы жоғары.

Ұрнатқышты

Хорасан бидайының нақты орташа өнімділігі – . Құрғақ жылдары Хорасан бидайы кейде қатты бидайдан да көп өнім береді. Бірақ, қалыпты немесе жаңбырлы жылдары ол қатты бидайға қарағанда шамамен 1/3-ке аз өнімді болады.

Тарату

Дүние жүзінде тек өндірілетін Хорасан бидайы әлемдік азық-түлік жүйесінде маңызды рөл атқармайды. Бұл тар нарықты бағындыру арқылы Хорасан бидайы нашар агрономиялық ерекшеліктерін өтемелендіреді.

Өнімді пайдалану

Хорасан бидайы қазіргі бидай сияқты қолданылады. Оның дәндерін бүтіндей жеуге болады немесе ұнға айналдыруға болады. Оны нан, нан қоспалары, таңғы ас астықтары, печенье, вафли, кеспе, булгур, қамба жасау өнімдері, макарон, сусындар, сыра және жеңіл тағамдарда табуға болады. Хорасан бидайының қоректік қасиеттерінен бөлек, оның жұмсақ текстурасы және жаңғақты, майлы дәмімен де ерекшеленеді, бұл жоғары ұн шығымын көрсетеді.

Климат пен топыраққа қойылатын талаптар

Сондықтан, Хорасан бидайы үшін ең қолайлы климаттық жағдайлар – жаздың басында салқын түндер (вернализация қараңыз), жылдық жауын-шашын мөлшері 500–1000 мм аралығында болуы, және дәнді пісіру үшін күннөлді, жылы жаз. Бұл жағдайлар осы аймақтың туатын жері – қатты бидайдың жағдайларына өте ұқсас. Бірақ, Хорасан бидайының селекциясы бойынша жұмыстар өте аз болғандықтан (төмендегі тарауды қараңыз), оның басқа климаттық жағдайларға бейімделуі әлі де шектеулі. Хорасан бидайының ерекше қасиеті – құрғақшылыққа төзімділігі, ол тіпті қатты бидайдан да жоғары. Маусым соңында жауын-шашынның артық болуы әдетте аурулардың күрт өсуіне алып келеді (төмендегі бөлімді қараңыз). Хорасан бидайы үшін қолданылатын топырақтар қатты бидай үшін де сәйкес келеді: белгілі бір мөлшерде су жинақтай алатын, терең және құнарлы қара балшық топырақтар, сонымен қатар вертизольдер деп те аталады.

Өсіру

Өсіру тәсілдері басқа бидай түрлеріне, әсіресе қатты бидайға ұқсас. Хорасан бидайының көп бөлігі органикалық түрде өндірілетіндіктен, қоректік заттармен (әсіресе азотпен) қамтамасыз ету тиісті егін алмастыру арқылы жүзеге асырылуы керек, мысалы, бұрынғы жайылымдық бұршақ тұқымдас өсімдіктер. Жоғары саңырауқұлаққа осалдығына байланысты егін алмастыру өте маңызды, әсіресе органикалық өндіріс жағдайында. Айналым талаптары шамамен қатты бидайдың талаптарына ұқсас. Нақты өндіріс жағдайына байланысты, жүгеріден немесе басқа дәнді дақылдардан кейін Хорасанды өндіруден аулақ болу керек. Типикалық берік айналымдарда келесі дақылдар болуы мүмкін: канола, күнбағыс, бұршақ тұқымдас дақылдар, сорго және жайылымдық бұршақ тұқымдас дақылдар.

Өсімдіктерді өсірудің аспектілері

Өсімдіктерді селекциялаудың дәстүрлі мақсаты – егістің агрономиялық немесе тағамдық қасиеттерін жақсарту. Типтік мақсаттар – өнімділікті арттыру, аурулар мен жәндіктерге төзімділікті азайту, біртекті пісіп-жетілу (жинауды оңтайландыру үшін) және қоршаған ортаның стресстік факторларына – яғни құрғақшылық, қышқыл топырақ, жоғары немесе суық температура сияқты жағдайларға төзімділікті арттыру. Бүгінде белгілі бидай түрлерінің көпшілігі полиплоидты. Қарапайым нан бидайы гексаплоидты болса, Хорасан бидайы тетраплоидты. Осы тетраплоидты Хорасан бидайымен одан әрі селекция жұмыстарын жүргізу үшін қолданылатын генетикалық қор *Triticum turgidum*-ның тетраплоидты түршелерімен – қатты бидай (subsp. durum), поляк (subsp. polonicum), парсы (subsp. carthlicum), екідәнді бидай (subsp. dicoccum) және Poulard (subsp. turgidum) бидайымен шектеулі. Әсіресе, кең таралған саңырауқұлақтарға (мысалы, Fusarium бас шіруіне) қарсы төзімділікті дамыту үшін бұл геномдық қор қызығушылық тудырады. Бұл жағдайдағы қиындық – бидайдың көптеген тетраплоидты түршелерінің (қатты бидайдан басқа) экономикалық маңыздылығы төмен болуы, бұл инвестицияларды шектейді, әсіресе өте маңызды қарапайым нан бидайымен салыстырғанда.