Кіріспе
Венгриялық еврейлік бағыттары – Неологтар (neológ irányzat, "Неологтар фракциясы") – венгр еврейлерінің арасындағы екі ірі қауымдық ұйымның бірі. Әлеуметтік тұрғыдан либералдық және модернистік Неологтар 19 ғасырдағы эмансипация дәуірінен бастап венгр қоғамына бірігуге көбірек ұмтылған. Бұл олардың басты ерекшелігі болды және олар көбінесе қалалық, ассимиляцияланған орта және жоғарғы тапқа жататын яһудилердің өкілдігін қамтамасыз етті. Діни тұрғыдан Неолог раввинаты Захария Франкельдің Оң Тарихи Мектебінің ықпалында болды, одан консервативті иудаизм де пайда болды. Алайда, ресми раввиндік басшылықтың ассимиляциялық қауымдық институттар мен қауым мүшелеріне ықпалы шектеулі болды. Олардың дәстүрлі және консервативті ортодоксалды яһудилермен арадағы айырмашылық 1868–1869 жылғы Венгр еврейлер конгресінен кейін ресми түрде бекітілді, соның нәтижесінде олар де-факто жеке дін болып табылады. Неологтар 1920 жылғы Трианон шарты бойынша берілген аумақтарда ұйымдық тәуелсіздігін сақтап қалды және қазірге дейін Венгрия еврейлері арасындағы ең ірі топ болып табылады.
Neologs (neológ irányzat, "Neolog faction") are one of the two large communal organizations among Hungarian Jewry. Socially, the liberal and modernist Neologs had been more inclined toward integration into Hungarian society since the Era of Emancipation in the 19th century. This was their main feature, and they were largely the representative body of urban, assimilated middle and upper class Jews. Religiously, the Neolog rabbinate was influenced primarily by Zecharias Frankel's Positive Historical School, from which Conservative Judaism evolved as well, although the formal rabbinical leadership had little sway over the largely assimilationist communal establishment and congregants. Their rift with the traditionalist and conservative Orthodox Jews was institutionalized following the 1868–1869 Hungarian Jewish Congress, and they became a de facto separate denomination. The Neologs remained organizationally independent in those territories ceded under the terms of the 1920 Treaty of Trianon, and are still the largest group among Hungary's Jews.
Өмірбаян
XIX ғасырдың басында, ағартушылық (хаскала) ықпалымен яһуди дінін реформалауға жасалған алғашқы тыраштар Венгрия Корольдігінде аз әсер етті. Арадтық раввин Аарон Хорин діни өзгерістерді алғашқы қолдаушыларының бірі болды; 1803 жылы жарық көрген "Эмек ха Шаве" кітабынан бастап, ол Практикалық Кабала мен "Нұр кітабын" жоққа шығарды, Талмуд принциптеріне сәйкес яһуди дінін жаңғырту бойынша нұсқаулар жазды және Алейну дұғасындағы түкіру сияқты ырым-жырымдық немесе көне элементтер деп есептеген нәрселерді жоюға тырысты. 1818 жылы Хорин Гамбург ғибадатханасын қолдаған азаз раввиндердің бірі болды. Ол Пресбург раввині Моше Софер басқарған венгр православиесінің наразылығын тудырды және өз елінде аз ғана ізбасарлары болды. Корольдіктегі яһудилердің ауылдық сипаты мен әлеуметтік оқшаулануы оның бұл әрекетіне ынталандырмады. 1825 жылы венгр реформасы дәуірінің басталуымен, әсіресе 1840 жылы яһудилердің қоныстануына қатысты барлық шектеулер алынып тасталғаннан кейін, Корольдіктің яһудилері қарқынды урбанизация мен аккультурацияға ұшырады және көптеген адамдар ассимиляцияға бет бұрды. Идиш тілінен неміс тіліне, кейіннен мажар тіліне бірте-бірте тілдік ауысу орын алды. Бір буын бұрын неміс яһудилерін олардың синагогтарында эстетикалық өзгерістер жасауға итермелеген қысымдар көріне бастады. Сонымен қатар, Лайос Коссут сияқты жергілікті либералдар эмансипация тек яһудилер оларды қоғамнан бөліп тұрған әдет-ғұрыптардан бас тартқан жағдайда ғана беріледі деп талап етті, осылайша толық интеграцияға қол жеткізе алады. Германиядағыдай, Венгриядағы орташа және радикалды діни реформаторлар бұл талапқа қарсы шығып, азаматтық құқықтардың шартсыз болуы керек екенін және олар жасаған өзгерістердің өзі үшін жасалғанын мәлімдеді. Дегенмен, білім деңгейі мен аккультурация және өзгерістерге қолдау көрсету арасында айқын байланыс болды. Сол кезде ассимиляцияланған яһудилер дәстүрлі діни ережелерді, мысалы, сенбі күнін сақтау және яһуди тағамын жеуді ұстануды тоқтатқан. Ребека Клейн Пежшованың сөзіне göre, неологтық яһудилік "реформа дәуірінде тамырланған мажарлық әлеуметтік ассимиляциялық үміттерді қанағаттандыру құралы ретінде дамыды". Ол басқа елдерде неологтық яһудилікке балама жоқ екенін атап өтті.
Әсерлер
1827 жылы Пест еврей қауымының жас дінбасы Габриэль Уллман Венадағы Штатттемплдің ғұрыптарын орындайтын дұғалық топ құрды. Бұл стильді Исаак Ноа Маннхаймер мұқият жасады, Шүлхан Арух ережелерін бұзбай, эстетикалық өзгерістер енгізу мақсатында. Бима шіркеулердегідей залдың алдыңғы бөлігіне қойылды, ал үйлену шаңырағы аспан астында емес, іште орнатылды. Дұғаларға ерлер хоры ырғақ қосты, ал раббин өз уағыздарын соқа киіп, қарапайым тілде жеткізді. 1830 жылы Пест тобы толыққанды синагогаға айналды, содан кейін жаңа ғұрып басқа ірі қалаларға тарады. Майкл Сильбердің сөзіне қарағанда, Веналық ғұрып Венгрияда "неология" деп аталатын діни ағымның негізгі факторы болды.
Діни қақтығыс
1848 жылғы революция кезінде радикалды неміс раввині Самуэль Холдхаймның шәкірті Эде Хорн Пест реформа қауымдастығын басқарды, онда ол сүндеттеуді жойып, демалыс күнін жексенбіге көшірді. Лёв пен Швабб оны қатты айыптап, биліктен қауымдастықты жабуды талап етті. Қазір Дэвид Айнхорн басқарған қауымдастықты, Хорн елден қашып кеткеннен кейін Айнхорн алмастырды, сондай-ақ революция кезінде пайда болған ұқсас топтарды да жабуды талап етті. 1851 жылы жеңімпаз австриялықтар еврей басшыларынан өзін-өзі басқару жолдарын ұсынуды өтінді. Билік Хорнның қатаң шараларын қолдамады, бірақ православиеліктерге де қызығушылық танытпады. Ақырында, Лёв төрағалық еткен комитет жалпы конституцияны әзірледі, онда раввиндерді даярлау үшін жалғыз сертификатталған институт ретінде семинария құру міндеттелді, Песте жүзеге асырылған эстетикалық өзгерістерді бүкіл елде қолдануға тырысты және қауымдастықтарда мемлекеттік білім беру үшін мектептер құруға бағытталды. Комитет қауымдастықты "хасидтік сектаға ұқсас" деп анықтады және үкімет оны таратып жіберді. Якоб Кац конституцияны "неологтық үрдістің" маңызды куәлігі ретінде қарастырды: ол діни заңдардың демалыс күні мен мерекелерге, неке мен ажырасуға, тамақтану ережелеріне және т.б. қатысты кез-келген өзгерістерге қарсы болса да, оларды заңдық немесе әлеуметтік жолдармен жүзеге асыру үшін кез-келген мәжбүрлеуді қолданудан бас тартты. Православты білдіретін раввин Мейр Эйзенштедтер мемлекеттік білім беруге қарсы болды және еврей балаларының жекеше оқытуын жалғастыруды қалады. Сондай-ақ, ол үкіметтен консервативті раввиндерді ғана тағайындауға кепілдік беруді және оларға "ирескеу элементтермен" жұмыс істеу үшін билік беруді сұрады. Австриялықтар қауымдастықты жапты, бірақ православиеліктердің қатаң қарсылық білдірген конституцияны қолданудан бас тартты. Көптеген қауымдастықтарда неміс тіліндегі мектептер желісі құрылды, ал ол 1860 жылы венгр тіліне ауысты, бұл яһудилердің мәдениеттілігін арттырды. 1868-1871 жылдардағы ресми схизма кезінде жастардың көпшілігі осы мектептерді бітірген. Мәдениет саласында неолог элементтері мадьярлық мәдениетті қабылдауға бейім болды, ал Корольдіктің солтүстік-батысындағы православиелік Оберландерлер неміс мәдениетіне көбірек бейім болды. Солтүстік-шығыстағы антерландтық еврейлер одан да консервативті және мәдениетті емес, олар идиш тілінде сөйлеген. Алайда, 1867 жылғы Аустрия-Венгрия келісімінен кейін православиелік басшылар мажарлық ұлтшылдықты қолдағанын тез жариялады; ғасырдың басына қарай мажарлық яһудилердің көпшілігі, қандай да бір атрибутикаға қарамастан, өздерін "Исраилдік сенімдегі мажарлар" деп санайды. 1851 жылы Лёв пен оның тобының алдында жаңа қиындық пайда болды. Қазіргі православие негізін қалаушы Азриел Хилдесхаймер Пруссиядан Айзенштадт раввині болып қызмет етуге келді, өзімен бірге философиясын әкелді. Неологтар Мұса Софердің шәкірттерінің "Ескі православиесін" білімді яһудилердің адалдығына күшті бәсекелесе ретінде қабылдамаса да, Хилдесхаймер басқаша көзқарас білдірді. Неолог басылымдары, әсіресе Лёвтің Бен Чананьясы, "Нео-православие обасына" қарсы тұрақты тирадалар жариялап, Айзенштадт раввинін тек қана қазіргі заманның жағымсыз бет-бейнесін ұсынғаны үшін айыптап отырды. Оның дүниелік білім беретін мектебі "өзге атаумен польшалық ешива" деп айыпталды. Неологтар мен Хилдешаймерлер көп жағдайда көпшілік арасында дау-дамайға түседі, ең маңыздысы 1863 жылы Генрих Грейцке жеке Мәсіхтің дәстүрлі түсінігін жоққа шығарғаны үшін сотқа бергеннен кейін болды. Бұл оқиға Германиядағы қазіргі православие мен Захария Франкельдің оң тарихи мектебі арасындағы ажырым кеңейген уақытта болды. Көптеген адамдар оны әлі де одақтас деп санаса да, оның 1859 жылғы "Дарче ха Мишна" ("Мишнаның жолдары") трактатын Самсон Рафаэль Хирш қатты айыптапты. Хилдесхаймер қоғамдық пікірдің екі топтың арасында сақталу мәселесінде айырмашылықты байқамауына алаңдай отырып, догматикалық алшақтық бар екенін дәлелдеу үшін Грейц даусын қолданды. Ол жүздеген раввиндерге тарихшыға қарсы өтінішхатқа қол қоюға мәжбүр етті, оны Мәймонидтің 13 негізгі сенімінің бірін бұзғаны үшін, Мәсіхке сену және Киелі кітаптың тұтастығына күмән тудырғаны үшін айыптады. Неологтар, керісінше, Грейцтің жағында тұрып, бұл оқиғаның Хилдесхаймердің Киелі кітап зерттеулерін жоққа шығарып жатқанын дәлелдегенін айтты. 1860-шы жылдары көптеген қоғамда консервативті және либералды элементтер арасындағы тұрақты қақтығыс кең тараған. 1860 жылдары тәуелсіздікке қол жеткізген Леопольд Лёв Гейгердің ұстанымына жақындап, тіпті конгреске бойкот жасай бастады, православиеліктерге симпатия танытты. Ол Бюроның жетекші құрамынан шеттеді. Дэвид Филипсон, 1907 жылы жазылған реформа қозғалысының тарихында, венгр яһудилеріндегі әртүрлі фракциялар туралы: "діни тұрғыдан олар іс жүзінде бірдей деңгейде. Германияда ұғынылған және Америка Құрама Штаттарында іске асырылған діни реформа белгісіз." 1911 жылғы Америка раввиндерінің орталық конференциясының жылдық баяндамасы көңілі толмады: "Сегедин және Будапешт реформа храмдарында аралас хорлар, отбасылық орындықтар, бас жалаңдап намаз оқу және ұлдар мен қыздарды бекіту жоқ. Намаздың мазмұнына келер болсақ, ол православиеліктердегідей." Тедор Герцльдің бекітілуі 1873 жылы болғанда, оның отбасы оны Дохани көшесіндегі синагогта емес, үйде өткізуге мәжбүр болды. Келесі онжылдықтарда Гейгер ұсынған кейбір ритуалдық өзгерістерді басқарған жалғыз венгр раввині Эде Нойман болды, ол 1883 жылдан 1918 жылға дейін Надьканизда қызмет етті. 1930 жылдардың басында Песттік қарапайым адам Эрнё Наменьи радикалды жаңаруларға тағы бір әрекет жасады, ол "Ишая діни қауымдастығын" (Ézsaiás Vallásos Társaság) құрды. Олар 1848 жылғы Айнхорн тобынан шабыттанған қызметтерді жеке үйлерде өткізді, онда венгр тіліндегі дұғалар болды. Жергілікті қауымдастық оларға ресми түрде ұйымдасуға рұқсат бермеді. 1932 жылы Лили Монтагу Дүниежүзілік прогрессивті яһудилік одасының атынан Будапештке келгенде, ол бірнеше жетекшілермен кездесті, бірақ ешбір неолог раввині қатыспады, өйткені Рафаэль Патай жазғандай, "олардың барлығы консервативті және сондықтан либералды немесе реформалық яһудилікке қарсы болды". 1877 жылы Будапешт еврейлік зерттеулер университеті Бреслау үлгісімен құрылды. Конгресс қауымдастықтарында қызмет еткен раввиндердің көпшілігі семинария түлектері болды. Оның алғашқы жылдарындағы негізгі тұлғалары ғалымдар Моисей Лёб Блох, Давид Кауфманн және Вильгельм Бахер болды. Неолог раввиндерінің жылдар бойындағы діни ұстанымдарын зерттеген Юда Швейцер олардың пікірлерін сирек білдіргенін қорытындылады. Қауымдастықтар синагог органдарын, демалыс күнінде еврей емес адамдармен ойнатылатын және аралас хорларды енгізсе де, дәстүрлі литургия сақталды; тек бірнеше қауымдастықтар ғана Кол Нидре немесе Ав Харахамимді жойды. Неолог раввиндері 1896 жылы Венгрияда азаматтық одақтар рұқсат етілгеннен кейін, олардың заңдастырылуына қарсы болды және олар дәстүрлі стандарттар бойынша неке мен ажырасуды өткізді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде үкімет жануарлардың құқықтарына сүйене отырып, ритуалдық союға тыйым салғанда, неолог раввинат осы процесте электр тогын пайдалануға рұқсат бермеді, мұндай емдеуден сойылған жануардың кошер емес екенін мәлімдеді. Швейцер неолог раввиндерінің көзқарасы өте орташа болғанын, бірақ Бюро қауымдастықтарының тұрғындарына, олар толық ассимиляцияға және ең болмағанда діни жеңілдікке бейім болғанын айтты. Неологтардың көрнекті раввиндерінің қатарында Леопольдтің ұлы Сегедтің Иммануэль Лёві де болды, ол венгр парламентінің жоғарғы палатасында тұрақты орын берілген жалғыз екі раввиндердің бірі болды, православиелік Коппель Рейхпен бірге. 1896 жылы Неолог Бюроға 539 қауымдастық мүше болды, олардың 179-ы аналық қауымдастықтар, ал қалғаны кішірек болды...