Кіріспе

Англо-американдық кино өндіруші және дистрибьюторы Чарльз Урбан (15 сәуір 1867 – 29 тамыз 1942) – неміс-американдық кино өндіруші және дистрибьюторы, Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі британдық киноның ең маңызды тұлғаларының бірі. Ол деректі фильмдердің, білім беру, насихаттау және ғылыми фильмдердің пионері болды, сондай-ақ әлемдегі алғашқы табысты түсті кино жүйесін жасады.

Ерте өмір

Урбан Карл Урбан Огайо штатының Цинциннати қаласында, Джозеф Урбанның (бавариялық Ронсбергтен) және Анна Софи (құрметті есімі Глатц) Шығыс Пруссияның Кенигсбергтен туған екінші баласы ретінде дүниеге келді. Он екі жасында бейсбол оқиғасы салдарынан сол көзінің көру қабілетін жоғалтты. 1882 жылы мектепті бітіргеннен кейін есімін Чарльз деп өзгертті, содан кейін Огайо штатында кітап сатушы болып жұмыс істеді, ал кейін Мичиган штатының Детройт қаласында кеңсе тауарлары дүкенін басқарды. Оның алғашқы некесі 1888 жылы Джулия Ламеро Эйверимен болды (бұл неке 1908 жылы ажырасып кетті).

Мансап

Урбан алғаш рет 1895 жылы Мичиган штатының Детройт қаласында кинескопты көрсеткен кезде киноиндустриясына қадам басты. 1897 жылдың тамызында Ұлыбританияға көшіп, «Уорвик трейдинг компаниясының» басқарушы директоры болды, онда ол деректі фильмдерге, соның ішінде Англо-бур соғысының жаңалықтарына маманданған. 1903 жылдың шілдесінде ол «Чарльз Урбан трейдинг компаниясын» құрды және 1908 жылы Лондонның Уордур көшесіне көшті, бұл британдық киноиндустриясының отаны болған алғашқы кинобизнес еді. 89–91 Уордур көшесіндегі ғимаратқа әлі күнге дейін «Урбанора Хаус» деген ат берілген. 1903 жылдың тамызында ол Лондонның «Альгамбра» театрында Ф. Мартин Дункан түсірген микрокинофильмдерді ұсынған «Көрінбейтін әлем» киношоуын ұйымдастырды. Ғылыми фильмдер бұрынғыда театр көрермендеріне ойын-сауық ретінде көрсетілмеген, бірақ бұл шоу үлкен жетістікке ие болды, әсіресе Стилтон ірімшесінің үстінде қозғалған ірімшік кенелерін бейнелейтін «Cheese Mites» фильмі. «Көрінбейтін әлем» «Альгамбрада» тоғыз ай бойы үздіксіз көрсетіліп, ғылыми және білім беру фильмдерінің ойын-сауық құндылығына Урбанның сенімін нығайтты. «Чарльз Урбан трейдинг компаниясында» Урбан көптеген деректі фильмдер түсірді, олардың ішінде саяхат фильмдері, соғыс репортаждары, зерттеу фильмдері, спорттық фильмдер, жарнамалық фильмдер және табиғат тарихы фильмдері бар. Оның үшін жұмыс істеген кинорежиссерлер қатарында Джек Эйвери, Джозеф Розенталь, Чарльз Райдер Нобл, Гарольд Миз Ломас, альпинист Франк Ормистон Смит, Джордж Роджерс, Дж. Грегори Мантл және натуралист Ф. Перси Смит болды. Смит Урбанның ең сәтті фильмдерінің бірі – «Тепе-теңдіктегі көк бөтелке» (1908) фильмін жасады, онда шыбық аяқтарымен шарап тығыны сияқты заттарды теңестіреді. 1904 жылы Урбан «Тірі Лондон» деп аталатын 2500 футтық деректі фильм түсірді. Фильмде лондондықтардың әдеттегі күніндегі күнделікті іс-әрекеттері көрсетілген. Ол сонымен қатар көркем фильмдер де түсірді, олардың ең танымал мысалдары Уолтер Р. Буттың «Дирижабль құлатқышы» (1909) және «Әуе суасты кемесі» (1910) сияқты ғылыми-фантастикалық фильмдері. Оның басқа да бизнес мүдделерінің арасында 1906 жылы құрылған, негізінен көркем фильмдерді жеткізу үшін арналған париждік «Эклипс» атты француздық өндіріс компаниясы болды. Оның осы компаниямен байланысы 1909 жылға дейін сақталды. Ол 1907 жылы «Кинето Лимитед» компаниясын құрды, ол негізінен ғылыми және деректі фильмдерді өндірумен айналысты.

Кинемаколор

1906 жылы оның серіктесі Джордж Альберт Смит (1864–1959) екі түсті (қызыл-жасыл) аддитивті қозғалыс суреті жүйесін жасады, ол 1908 жылы бірнеше рет көрсетілді. Алғаш рет 1909 жылы жұртшылыққа ұсынылып, Kinemacolor деп аталды. Бұл 1914 жылға дейін дүние жүзінде үлкен сәттілікке ие болды. Оны Urban's Natural Color Kinematograph Company коммерциялық тұрғыдан пайдаланды. Urban's болашақ екінші әйелі Ада Алина Джонс (1910 жылы үйленді) Смиттен патенттік құқықтарды сатып алып, компанияның директоры болды. Kinemacolor-дың ең танымал фильмі – 2,5 сағаттық «Біздің патшамыз бен патшайымымыз Үндістан арқылы» (1912) эпикалық фильмі, сондай-ақ «Делидегі Дурбар» деп те аталады, ол 1911 жылғы желтоқсанда Георг V-тің тәж кию рәсімін бейнелейтін Дели Дурбарын көрсетеді. Kinemacolor компаниялары Францияда, АҚШ-та, Германияда, Швейцарияда, Бразилияда, Голландияда (Бельгия және Люксембургпен бірге), Италияда, Канадада және Жапонияда құрылды. Олардың ішіндегі ең ірісі – Американың Kinemacolor компаниясы, оның ең әйгілі туындысы – шықпаған «The Clansman» фильмі, бұл Томас Диксонның кейін Д.У. Гриффит «Ұлттың тууы» деп түсірген әңгімесінің түсті нұсқасы. Urban бұл фильмге немесе американдық құқықтарды Kinemacolor Company of America-ға сатқаннан кейін Американың Kinemacolor компаниясына ешқандай қатысы болмады. Urban's британдық компаниясы Хоув және Ниццадағы студияларда Kinemacolor көркем фильмдерін өндірді, олардың ішінде «Наполеонның бұйрығымен» (1910), «Батыстың тағдыры» (1911), «Санта-Клаус» (1912) және толық метражды «The World, the Flesh and the Devil» (1914) фильмдері бар. Urban's Kinemacolor бизнесі 1914 жылы Уильям Фриз Гриннің, бәсекелес түсті жүйе – Biocolour өндірушісінің, Kinemacolor патентінің жарамдылығына күдік келтіргенінен кейін аяқталды. Urban алғашқы сотта жеңіп шықса да, апелляциялық сот шешімін жойды. Лорд Бакли былай деп жазды:

«Менің ойымша, патент жарамсыз, өйткені ол патент иесінің айтқан нәтижесіне қол жеткізбейді. Мәселені былай қорытындылауға болады: патент иесі оның әдісі табиғи түстерді немесе оған жақын түстерді қайта жасайды дейді. Көк түс – түс. Ол былай дейді: үш түсті көк түсті жою керек; спектрдің көк бөлігін қолданбау керек – көк немесе көкке ұқсас түс қайта жасайтын болады. Бірақ ол жасай алмайды. Сондықтан патент жарамсыз». Kinemacolor жұмыс істей беруге мүмкіндігі болғанымен, ол енді эксклюзивті болмады және коммерциялық құндылығының көп бөлігін жоғалтты. Urban 1915 жылы соңғы Kinemacolor фильмін жасады, ал Kinemacolor көрсетілген соңғы фильм, балама нұсқасы 1917 жылы Жапонияда түсірілген «Saiyûki zokuhen» болды. Серіктесі Генри У. Джоймен бірге Urban түсті кинематография саласындағы зерттеулерін жалғастырып, 1916 жылғы қарашада Нью-Йоркте жұртшылыққа ұсынылған Kinemacolor-дың жақсартылған нұсқасы – Kinekrom-ды жасады. Бұл әдіс Urban өзінің үлкен Kinemacolor фильмінің қорына қол жеткізуді жалғастыру үшін жасалған. Алайда, Kinemacolor-ға деген қызығушылық азайды және көрсетілімдердің саны шектеулі болды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Урбан Веллингтон Хаус және басқа да британдық пропагандалық ұйымдарда жұмыс істеді. Ол Веллингтон Хаус үшін «Британия дайын» (1915) деректі фильмін жасады, онда Скапа-Флоудағы британдық флоттың Кинемаколор кадрлары болды. Урбан бұл фильмді және басқа британдық пропагандалық туындыларды Америкада насихаттау үшін шақырылды, бірақ ол АҚШ дистрибьюторларының күшті қарсылығына тап болды, олар кез келген соғыс пропагандасына қарсы болды. Ол Уильям Робинсонның «Британия қалай дайындалды» деп қайта аталған фильмнің таралуын қолдау үшін құрған «Патриотикалық кинокорпорациясында» жұмыс істеді, бірақ ол Уильям Рэндольф Херсттің «Халықаралық жаңалықтар қызметімен» келісім жасауға тырысқанда британдық пропагандистермен қиындыққа ұшырады, оны британдықтар немісшіл және британдыққа қарсы деп қарады. Басқа компания, «Ресми үкіметтік фильмдер» көбірек сенсациялық жарнама арқылы жақсы таратуға қол жеткізді, бірақ 1917 жылдың сәуірінде Америка соғысқа кіргеннен кейін Урбанның жұмысы жеңілдеді. Ол классикалық деректі фильм «Сомма шайқасы» (1916) монтаждады, оның нәтижесінде фильмді қысқа эпизодтар сериясы емес, толық метражды түрінде шығару туралы шешім қабылдады. Урбан соғыстың соңына дейін Америкада британдық деректі фильмдерді монтаждау және насихаттауды жалғастырды, сондай-ақ үкіметтік киножурнал «Ресми соғыс шолуын» өңдеді. 1917 жылы ол «Американың Кинето компаниясы» деген жаңа бизнес құрды. Ол 1942 жылы Брайтон қаласында 75 жасында көз жұмды, бұл оның өмірі салыстырмалы түрде ұмытылған күйде аяқталды.