Кіріспе

Тамақ пісірумен байланысты кәсіп. Аспаз – тамақ өнеркәсібінде, әсіресе мейрамханалар сияқты орындарда жеуге дайындалатын тағамдарды әзірлейтін кәсіби маман. Аспаз кейде шеф деп те аталады, бірақ тамақ дайындау саласында бұл есімдер толыққанды алмастырылмайды. Аспаздың міндеттеріне тағам дайындау, тағамдық станцияларды басқару, ас үйді тазалау және шеф-аспаздарға көмектесу кіреді. Мейрамханалар аспаздарға олардың бекітілген станцияларына сәйкес лауазым береді. Мысалы, гриль аспазы, қуыру аспазы, дастарқан аспазы және соус аспазы.

Тарих

776 ж.б.д. Елис қаласынан шыққан Коребус ежелгі Олимпиада ойындарында жүгіру жарысын ұтып алып, сонымен қатар аспаз болған. 9-15 ғасырлардағы Солтүстік Францияда аспаздық – қауымда танымал кәсіп болды. Аспаздар өздері білікті қолөнершілер ретінде мойындалған. Таиллевен ортағасырлық Францияның классикалық рецепттері жинағы – "Le Viandier" еңбегінде шеберлік дәрежесіне жеткенге дейін шәкірт және саяхатшы ретінде әртүрлі сатылардан өткенін жазды. Шебер немесе кезек білімді бір ұрпақтан екінші ұрпаққа жеткізді. Жорж Огюст Эскофье (1846–1935) ас үй бригадасындағы аспазды Кузинье деп сипаттады. Олар шефтер сияқты иерархияның жоғарғы буынларына көмектеседі және нақты тағамдарды дайындайды.

Минг Қытай

Мин әулеті (1368-1644) кезінде аспаздық кәсіп көбінесе қоғамның жоғарғы топтарына қызмет ететін, саудагерлерге, шенеуніктерге және жер иелеріне тамақ дайындаумен айналысатын мамандық болды. Мин әулеті кезінде Қытайдағы тағамдық өнердің дамуы, жүгері, картоп және бұрыш сияқты "Жаңа әлемнен" келген жаңа өнімдердің арқасында, Мин Қытайында жаңа және сапалы тағамдарға қол жеткізуге мүмкіндік берді. Аспаздарға ұсынылатын тағамдардың әртүрлілігі тіпті тағам дайындау жөніндегі нұсқаулықтар мен рецепттер жинақтарының пайда болуына әкелді.

Аспазшының жұмыспен қамтылуы

Қытай халқының жоғары санатқа жататын және оны сатып алу мүмкіндігі бар азаматтарына тамақ дайындап, пісіретін аспаздар, қонақүйлер мен мейрамханалар арқылы, тіпті көшелерде сатушы болып жұмыс істейтін, соның арқасында тұтынушыларға түрлі таңдау мүмкіндіктерін ұсынатын. Бұл кітаптар мен нұсқаулықтар жеке денсаулықты жақсарту мақсатында жарық көрді және көбінесе тағамның денсаулыққа тигізетін пайдасы мен "яңшэн" (养生) – "өмірді күтіп бағу" туралы мәліметтерді қамтыды. Жанг Дай рецепттермен қатар, тамақ пен денсаулық арасындағы байланыс, сондай-ақ әлеуметтік жағдай мен тамақ таңдауы арасындағы байланыс туралы да жазды. 2016 жылы аспаз мамандығы бойынша жұмыс орындарының саны 2 403 000-ға жетті. Бұл көрсеткіш тамақ дайындаушылар, нан пісірушілер және аспазшылармен (барлығының 2016 жылдан 2026 жылға дейін кем дегенде 8 пайызға өсуі күтілуде) салыстырғанда баяу өседі деп болжанып отыр. Сонымен қатар, аспаздардың жылдық табысы шамамен 22 850 долларды құрайды, яғни сағатына 10,99 доллар. 2017 жылдың қазан айына дейін Канадада аспаздардың орташа табысы жылына шамамен 33 400 канад доллары болды. 2018 жылы Австралиядағы аспаздар әр сағат жұмысы үшін шамамен 20,48 австралиялық доллар табады.

Америка Құрама Штаттары

Аспазшы болу үшін міндетті түрде орындалуы тиіс қатаң талаптар жоқ. Аспаздық бағдарламаларды ұсынатын оқу орындары бар, мысалы, кәсіптік аспаздық мектептер. Оқу бағдарламасында тамақ қауіпсіздігі, санитария, қонақжайлылық және жоғары деңгейдегі аспаздық шеберлік сияқты пәндер міндетті түрде оқытылады. Оқу мерзімі екі жылдан төрт жылға дейін созылуы мүмкін. Сонымен қатар, кейбір аспазшылар кәсіби аспаздық институттар немесе кәсіби одақтар ұйымдастырған аспаздық шеберлік курстарында білім алады. Шеберлік курстары әдетте бір жылға созылады және тәжірибелік жұмыспен қатар теориялық білімді де қамтиды. Егер аспаз жоғары деңгейдегі қызметке өсуді қаласа, кемінде екі жылдық жұмыс тәжірибесі мен ас үй дағдыларын меңгергенін растайтын аспаздық сертификат алуы мүмкін.

Ұлыбритания

Ағылшын тілінен және математикадан GCSE емтихандарын тапсыру аспазшы болуға ниеттенген адамдарға көмектеседі. Дегенмен, кез келген аспаздық оқу орнында немесе курста тәжірибе жинау немесе білім алу одан да құндырақ. Әртүрлі аймақтардағы бірнеше колледждер оқыту және дамыту бағдарламаларын ұсынады. Олардың ішінде Уэльс, Англия және Солтүстік Ирландия бар. Мысал ретінде, «Кәсіби аспаздыққа кіріспе» бойынша диплом, «Жалпы аспаздық» бойынша сертификат және «Тамақ өндірісі мен пісіру» бойынша диплом алуға болады.

Денсаулыққа қатысты мәселелер

Асханада жұмыс істеу денсаулыққа қатысты түрлі мәселелер тудырады. Шикі етпен жұмыс істейтін аспаздар тағам арқылы жұғатын ауруларға ұшырауы мүмкін. Сонымен қатар, аспазшылар ағартқыш, әйнек тазалағыш сияқты химиялық заттарды жұмсау және олармен тікелей жанасу қаупі бар. Екі қосымша қауіп – өткір заттарды пайдаланудан немесе ыстық беттерге тиюден жарақат алу мүмкіндігі. Денсаулыққа қауіп төндіретін тағы бір жайт – сырғалған, ылғал еденге байланысты аспаздардың құлап кетуі. Кәсіби асханаларда тамақ дайындау физикалық және психологиялық тұрғыдан стрессті болуы мүмкін, көбінесе ыстық, ылғалды, шулы, қауіпті және хаостық ортада жылдам және қайталамалы қозғалыстарды талап етеді, сондай-ақ беймәлім жұмыс кестесі, бөлінген сменалар және "клопендер" (қызметкер бір күні жабылу сменасын орындап, келесі күні ашылу сменасын орындауы) да осыған себеп болуы мүмкін. Стресс салдарынан аспаздар көбінесе никотин, алкоголь және басқа да психоактивтік заттарды қолданып, жағдаймен күреседі.

Таяу Шығыс

Таяу Шығыстағы кәсіби аспаздардың басым бөлігі ер адамдар. Діни шектеулер (кіші христиандық топтарды қоспағанда) аспаздардың шошқа етін тамаққа пайдалануын шектейді, ал қозы мен тауық – стандартты ет түрлері. Ет нан немесе күрішпен беріледі. Джилл Эверсоль Ноланның сөзіне сүйенсек, Таяу Шығыс халқының көп бөлігі лактозаға төзімсіздікке шалдыққан, сондықтан тамақта сүт өнімдері жиі қолданылмайды. Мал көбінесе жүк тасу үшін қолданылады және тек басқа мақсаты болмаған жағдайда ғана тамақ ретінде пайдаланылады. Тіпті солай болған күнде де, сиыр етін тамақ ретінде пайдалану қиын, ол кептірілген, шикі немесе пісірілген күйінде үлкен кесектермен ұсынылады. Ал баклажанды көшеден оңай сатып алуға болады және Таяу Шығыс аспаздары одан 40-қа жуық тағам дайындайды, тек негізгі ингредиентті пайдаланады. Аспаздар көбінесе базарларда саудаласып, ингредиенттерін көше базарларынан сатып алады, ал жүгері тортильяларын қолмен жасайды (бұл уақытты көп алады) немесе тортильериялардан сатып алады. Мексикалық ас француз басқыншыларының әсеріне ішкіріп, екі стильді де тағамдарына енгізеді. Крептер, Мексикада "крепас" деп аталады, француз басқыншыларымен әкелінген және түрлі тағамдарда кеңінен қолданылады.