Кіріспе

Гиуто монахтарының мантра айтулары туралы альбом. Тибет музыкасы Тибеттің және онымен шектес Гималай аймағының мәдени мұрасын көрсетеді, сонымен қатар Непал, Бутан, Үндістан және басқа да елдерде кездесетін тибет этностық топтарында да таралған. Тибеттің діни музыкасы тибет буддизмінің мәдениетке тигізген терең әсерін көрсетеді. Батыста "тибет музыкасы" деп сатылатын, "дыбыс шығаратын тостаған" музыкасы 1970-ші жылдардағы АҚШ-та пайда болған.

Тарих

Батыс зерттеушілерінің Тибет музыкасы тарихына қатысты жұмыстары көбінесе діни емес, діни музыкаға көбірек назар аударған. Тибет діни музыкасына Батыс Азия музыкасының, оның ішінде мұсылмандыққа дейінгі Парсының (немесе тіпті Византияның) күшті әсер еткені болжамдалады. Сонымен қатар, ландшафт – әсіресе үңгірлердің дыбыс беру қасиеттері, олардың табиғи соққылы дыбысталатын тастары Тибет буддалық әндеріндегі (сондай-ақ, болжам бойынша, тарихқа дейінгі шамандық дұғаларда) гармониялық ән салуға қалыптастыратын әсер еткені айтылады, ол ауыз қуысының шеберлікпен өзгертілуі арқылы туындайды. 12-дан 20 ғасырдың ортасына дейінгі кезеңде Тибетте буддалық үнді дәстүрлері мен мәдениетінің қабылдануы мен дамуы – буддизм Үндістанның көп бөлігінен жоғалған кезде – тибеттіктерге Үндістаннан музыкалық тәжірибелерді сақтап қалуға, оларды жоғалтудан құтқаруға және ерекше жолдармен дамытуға мүмкіндік берді. Лама Мани дәстүрі – ән арқылы буддалық нақылдарды айту – 12 ғасырға дейін барып жетеді. Әндерді көшпелі әңгімешілер орындаған, олар ауылдан ауылға саяхаттап, өздерінің қарапайым тегінен туындаған тәжірибелерін пайдаланып, әртүрлі топтардан адамдармен байланыс орнатқан. Буддалық таңқа суреттері оқиғаны көрнекті бейнелеген және тыңдаушыларға ілімнің мәнін түсінуге көмектескен. Тибеттің "көше әндері" – бұрын газеттер мен басқа да бұқаралық ақпарат құралдары болмаған елде саяси және басқа да пікір білдіру құралы ретінде кең таралған дәстүрлі өнер түрі болды. Олар саяси және әлеуметтік түсініктемелер мен сатира ұсынды және ортағасырлық Еуропадағы бардтық дәстүрге немесе соңғы кездегі Батыс Үндістандағы калипсолардың рөліне ұқсас жақсы мысал болып табылады. Тибеттегі ән мәтіндері әдетте 6 буыннан тұратын 4 тармақтан құралғандықтан, оларды кез келген мелодияға оңай бейімдеуге болады. Далай Ламаның Тибеттік өнер институты сияқты ұйымдар діни емес Тибет музыкасын насихаттауда. Бұл ұйым бастапқыда lhamo опера стиліне маманданған, кейін toeshey және nangma сияқты би музыкасының ішінде басқа стильдерге де көшкен. Нангма Тибеттің орталық қаласы Лхасадағы караоке барларында ерекше танымал. Тағы бір халықтық музыка түрі – классикалық гар стилі, ол ритуалдар мен салтанаттарда орындалады. Лу – глоттистік дірілдер мен жоғары ырғақтарға ие әндер. Сонымен қатар, Тибеттің ұлттық батыры Гесар туралы ән салатын эпостық бардтар да бар.

Халықтық және заманауи

Тибеттіктердің өте күшті халық музыкасы мәдениеті бар, сондай-ақ қытай халық музыкасында да жақсы өкілдік етілген. Тибет әншілері әсіресе күшті дауыс мүмкіндіктерімен танымал, көптеген адамдар бұл қасиетті Тибет үстіртінің жоғары биіктігімен байланыстырады. Цетен Долма (才旦卓玛) 1960-шы жылдарда «Шығыс қызыл» атты музыкалық және би кешенімен атаққа ие болды. Келсанг Меток (格桑梅朵) – Тибеттің ән салу дәстүрімен қытай, үнді және батыс поп музыкасының элементтерін үйлестіретін танымал әнші. Пурба Ргьял (Pubajia немесе 蒲巴甲) 2006 жылы «Jiayou Haonaner» қытайдық дарын шоуының жеңімпазы атанды. 2006 жылы ол Шервуд Худың «Гималай шаһзадасы» фильмінде түсті, бұл Шекспирдің «Гамлеті» пьесасының Тибеттегі ежелгі оқиғаларға негізделген және толығымен тибеттік актерлермен түсірілген адаптациясы болды. Циньхай және Сычуань провинцияларында, тибеттік халқы «Амдо» мәдени дәстүрінің бөлігі саналатын жергілікті музыка өте дамыған, көбінесе жергілікті автобустардағы бейнежазбалар арқылы танылады. Amdo жұлдыздарының қатарында Шертен (Шераб Тендзиннің қысқартылған аты) және Ядонг бар, олар екеуі де музыкаларымен Қытай шекарасынан тысқары елдерде де танылды. Батыс музыкасымен алғашқы интеграция 1972 жылы Нэнси Хеннингс және Генри Вольф шығарған «Тибет қоңыраулары» болды. Филип Гластың «Кундун» саундтрегі тибет музыкасын танымал етуге көмектесті. Шетелдік поп музыка стильдері тибет диаспорасында да үлкен әсер етті, онда үнділік ғазал және «фильми» музыкасы кең таралған, ал американдық рок Үндістандағы Rangzen Shonu атты музыкантты дүниеге әкелді. Тибеттің өзіндегі рок-топтардың ішінде екі тілді Vajara (Tian Chu) секстеті ең көне және ең танымал топ болып табылады. 1980-ші жылдардағы кейбір заңдардың жеңілдетілуінен кейін, Ядонг (Тибет), Дадон (қазір АҚШ-та тұрады), Джампа Цзеринг (Тибет), 3 мүшелі AJIA тобы, 4 мүшелі Гао Юань Хун тобы, 5 мүшелі Гао Юань Фэн тобы сияқты тибеттік поп музыкасы кең танылды. Гаоюань Хунг әндеріне тибет тіліндегі рэп элементтерін енгізді. Алан Дава Долма – қытай және жапон музыка индустриясында белсенді жұмыс істейтін тибет ұлтының тұңғыш және қазіргі уақыттағы жалғыз әртісі.

Батыс өкілдіктері

Кейде "тибет әнші тостағандарының" буддалық, шамандық Бон По дәстүріне дейін жететіні айтылса да, ән салу мақсатымен (соққыға арналған қоңыраулар/тостағандардан өзгеше) жасалған және қолданылған тостағандардың қазіргі заманғы және тибеттік емес құбылыс екеніне сенеді. Тибет музыкасының тарихи жазбалары мен есептері ән салатын тостағандар туралы ештеңе айтпайды. Мұндай тостағандар туралы 1903-1904 жылдары келген Персевал Лэндон тибет музыкасы туралы жазбаларында, сондай-ақ басқа саяхатшылар да ештеңе айтқан жоқ. Вольф пен Хеннингстің "Тибет қоңыраулары" атты маңызды жазбаларынан кейін, көбінесе "тибет музыкасы" деп сатылатын американдық ән тостағандарының ерекше стилі пайда болды. Бұл АҚШ-та өте танымал болып қалып келді, көптеген жазбалар 1980 жылдары осы терминдер енгізілгеннен бері әлемдік музыка немесе жаңа дәуір музыкасы ретінде таныстырылуда. Осының салдарынан "тибет әнші тостағандары" Тибеттің айқын бейнелік және музыкалық символына айналды, тіпті АҚШ-та Тибеттің ең көп таралған қазіргі бейнесі американдықтар ойнайтын тостағандар болып қалыптасты.