Кіріспе

Израильдің Галилея аймағында орналасқан бұрынғы палестиналық ауыл және қазіргі археологиялық орын – Сепфорис (/s//ᵻ/'/f//ɔːr//ᵻ//s/ sifORiss; Σέπφωρις), иврит тілінде Ципори (צִפּוֹרִי Ṣīppōrī) және араб тілінде Саффурия (صفورية Ṣaffūriya) деп аталады. Саффурия, сондай-ақ Сафуррия, Сефуррийе деп те транскрипцияланады. Ол теңіз деңгейінен жоғары орналасқан және Бейт-Нетофа аймағына көрініс береді. Бұл орын эллинистік, ежелгі еврей, римдік, византиялық, ерте ислам, крестшілер, мамлюк және Османдық кезеңдердің қалдықтарын қамтитын бай және алуан түрлі тарихи және сәулеттік мұраға ие. Рим дәуірінде ол Диокесарея деп те аталды. Палестина мандаты кезінде Саффурия 1948 жылы тұрғындары шамамен 5000 адамды құрайтын палестиналық араб қаласы болды. Көне дәуірден бері бұл орын Исаның анасы Мәриямның туған жері деп есептеледі, және қасиетті Анна мен Иоахим осы ауылда тұрған деген сенім бар. Бүгінде осы жерде Мәриямның туғанына арналған бесінші ғасырға жататын базилика қазба жұмыстары жүргізілуде. Орынның ерекше құрылыстарының ішінде римдік театр, екі ерте христиан шіркеуі, 18 ғасырда Захир әл-Умардың жартылай қайта жаңартылған крестшілер бекінісі және біздің заманымыздың үшінші мен алтыншы ғасырларына дейінгі 60-тан астам түрлі мозаикалар бар. 132–135 жылдардағы Бар-Кохба көтерілісінен кейін Сепфорис көрші Яһудеядан келген раввиндік отбасылардың қоныстанған Галилея орталықтарының бірі болды. Қаланың солтүстік жағында бірінші ғасырдың бірінші жартысына жататын синагог қалдықтары табылды. 7 ғасырда қала Мұсылман Левантының жаулауы кезінде араб Рашидун әскерлері тарапынан басып алынды. Крест жорықтарына дейін осы аймаққа бірнеше мұсылман династиялары билік етті. 1948 жылғы Араб-Израиль соғысына дейін Саффурия палестиналық араб ауылы болды. 1949 жылы осы орынға жақын жерде Ципори мошавы құрылды. Ол Езрел аңғарының аймақтық кеңесінің құзыретіне кіреді. 1992 жылы бұл аудан Ципори ұлттық паркі деп аталған археологиялық қорық болып жарияланды.

Зипори / Ципори; Сепфорис

Көне грек тілінде қала еврейше атауы Ципориден Сепфорис деп аталған, ол еврейше "құс" деген сөздің түрі – тзипор. Талмудта айтылғандай, бұл атаудың себебі, қала "таудың басында құс сияқты қонған" болуымен байланысты.

Эринополис пен Нерония

Сепфорис өзінің алғашқы монеталарын шамамен 68 жылы, Бірінші еврей соғысы кезінде, Веспасиан әскері аймақты бүлікшілерден қайтарып алғанда шығарды. Монеталардағы жазулар Рим императоры Неронды (54–68 жылдары билеген) және оның генералы Веспасианды құрметтейді, оларда "Веспасиан тұсында, Эйренополь Нерониас Сепфорис" деп жазылған (полис – қала). Панкрасио Сельдран бұл атау таңдауын қаланың үш элемент арасындағы мәдени синтездің нәтижесі деп түсіндіреді: еврей діні, грек философиясымен қарым-қатынас арқылы жұмсатылған және басқа, көбірек фанатизмге бой алған замандас православиелік еврей орындарынан гөрі толеранттырақ, сондай-ақ римдік идеологияға сәйкес келетін прагматизм. Сельдран Сепфорис атауы Антонин Пийдің билігі аяқталуына дейін қайта орнатылғанын атап көрсетеді. Бұл әрекет келіп тұрған рим императорының құрметіне жасалды және оның Зевс Олимпиамен теңестірілуі, Адрианның ең жоғарғы Олимпиада құдайына арналған ғибадатханалар салудағы күш-жігерінде көрініс тапты.

Еврей Киелі кітапта, Мишнада, Талмудта Ханаандықтар мен исраилдіктердің Зипорилері

Еврей Киелі кітабында бұл қала туралы ештеңе айтылмаған, бірақ яһуди дәстүрінде оның Кітрон қаласы екені саналады, ол туралы Жарғылар кітабында (1:30) айтылған. Мишна 'Арахин 9:6 бойынша, Ешуа дәуірінде Сипор қаласының ескі бекінісі қабырғамен қоршалған.

Темір дәуірі табылған

Керамикалық қалдықтардан алынған мәліметтер Сепфорис қаласының Темір дәуірінде, б.з.д. 1000–586 жылдар аралығында мекенделгенін көрсетеді.

Геллен дәуірі; хасмонеялықтар

Нақты қоныстану және құрылыс жұмыстары б.з.д. IV ғасырынан, эллинистік кезеңнен бастап расталатыны белгілі.

Ирод дәуірі, кейіннен Рим және Византия дәуірі

Римнің клиент патшасы Ұлы Ирод б.з.д. 37 жылы парфяндық өкіл Антигон II Маттафийдің гарнизонынан кейін қаланы қайта басып алды. 4 жылы Ирод қайтыс болғаннан кейін, жергілікті қарақшының ұлы Яһуда, Езекия деп аталған бүлікші, Галилеяның әкімшілік орталығы Сепфориске шабуыл жасап, қазынасы мен қару-жарағын тартып алып, өзінің ізбасарларын Ирод билігіне қарсы көтеріліс жасауға қаруландырды. Сириядағы римдік губернатор Варус, Жосеф Флавийдің айтуынша (мүмкін, асыра сілтегендіктен, археологиялық зерттеулер өрттің іздерін растамады), қаланы өртеп, тұрғындарын құлдыққа сатты. Осы кезеңде римдіктер Сепфористі Легиомен және одан оңтүстікке қарай Самарияның Себастиясымен байланыстыратын жолды қазған деп есептеледі. Жаңа тұрғындар Римге адал болды. Морис Кейсидің сөзіне қарағанда, бірінші ғасырдың басында Сепфорис "яһуди қаласы" болғанымен, кейбір тұрғындары грек тілінде сөйлеген. Бірінші ғасырға жататын қорғасын салмақта грек тілінде үш яһуди есімі жазылған. Бірнеше ғалымдар Исаның, Назаретте шебер болып жұмыс істеген кезінде, жұмыс істеу үшін әкесі мен бауырларымен бірге Сепфориске барып-қайтқан болуы мүмкін деген пікір білдіреді. Иерусалимдіктің, діни элитаның ұлы Жосеф Флавий, Галилеяны көтеріліске тарту үшін солтүстікке жіберілді, бірақ толыққанды сәттілікке жете алмады. Ол Сепфористі басып алуға екі рет тырысты, бірақ сәтті болмады: алғашқы рет қатал қарсылықтан, екінші рет қала қорғанысына көмекке келген гарнизоннан жеңіліске ұшырады. Көтеріліс кезінде Сепфористе римдік театр болды, ал кейінгі кезеңдерде моншалар мен адам бейнелері салынған мозаикалық едендер пайда болды. Сепфорис пен Иерусалимді римдік мәдениеттен қашып, одан аулақ болуға тырысқандар мен, белгілі бір шекте сол мәдениеттің элементтерін қабылдауға дайын болғандардың арасындағы мәдени айырмашылықтың символы ретінде қарастыруға болады. Сепфорис тарапынан қабылданбаған Жосеф, қала сыртында лагерь құрып, көтеріліске қызығушылық танытқан Иотапатаға бет бұрды. Көтеріліске қатыспаған қалалар мен ауылдар аман қалды, ал Галилеяда олар көпшілік құрады. Ұлы көтеріліс кезінде қалада соғылған монеталарда "Нерунияс" және "Эйренополис" ("Бейбітшілік қаласы") деген жазулар болды. Көтерілістен кейін монеталарда лавр шоқтары, пальма бұталары, кадуцейлер мен арпаның басқандары бейнеленді, олар яһуди монеталарында да кездеседі. Джордж Фрэнсис Хилл мен Питер Шейфер қала атауының 129/30 жылдары, Бар-Кохба көтерілісінен бұрын, Адрианның кезінде Диокесарияға өзгертілгенін айтады. 220 жылы Тиберияға көшуге дейін, бірнеше яһуди академиялары, ешивот, де сол жерде орналасқан. Галилеяны біздің заманымыздың 2-ші ғасырының соңынан 4-ші ғасырына дейін негізінен яһудилер мекендеген. Үшінші-төртінші ғасырларда Сепфористе жиырма төрт діни топтың бірі, Jedayah, қоныстанған деп есептеледі, оның аты Иерусалим Талмудында (Таанит 4:5) және Кесария жазуында айтылады. Алайда, кейбір ғалымдар Сепфористің үшінші ғасырда "қасиетті олигархия" билігінде болғанына күмән келтіреді, бұл Талмуд деректерінің қате түсіндірілуі болуы мүмкін. Рухани және діни зерттеулер орталығы болғаннан басқа, Сепфорис Галилея арқылы маңызды сауда жолдарына жақын болғандықтан, қарқынды дамыған қалаға айналды. Еллиндік және яһуди мәдениеттері күнделікті өмірде бірігіп кеткен сияқты, бірақ әрбір топ – яһуди, пұтқа табынушы және христиан – өзінің ерекшелігін сақтады. 351–352 жылдардағы Констанций Галлға қарсы яһуди көтерілісінің салдарынан, көтерілістің ошағы болған Диокесария қиратылды. Филосторгий осы оқиға туралы былай деп жазды: "Диокесария (Сепфорис) яһудилері де қаруланып, Римнің қатаң иелігінен арылу үшін Палестина мен оның маңайындағы аймақтарға шабуыл жасады. Антақияда болған император Галл олардың көтерілісін естіп, оларға қарсы әскерін жіберіп, жеңіске жетіп, Диокесарияны қиратты". Диокесария 363 жылғы Галилея жер сілкінісінен де зардап шекті, бірақ көп ұзамай қайта салынды және Галилеядағы үлкен яһуди қауымдастығында әлеуметтік, коммерциялық және рухани маңыздылығын сақтады. Қала христиан епископтығының орталығы болды. Оның алғашқы епископтарының үш есімі белгілі: Дорофей (451 жылы аталған), Марцеллин (518 жылы аталған) және Кириак (536 жылы аталған). Резиденциялық емес епархия ретінде, Annuario Pontificio-да титулярлық кафедралар тізіміне енгізілген. Ирод Антипас билігінен бастап Византия дәуірінің соңына дейін (7-ші ғасыр), қала білім орталығы ретінде гүлденген, шамамен 30 000 тұрғыны бар, этникалық және діни құрамы әртүрлі, бірақ бейбіт өмір сүрген.

Британдық мандат кезеңі

1922 жылы Палестинада Британдық мандат жүргізген халық санауы бойынша Саффурияда 2582 адам тұрды; 2574 мұсылман және 8 христиан, барлығы рим-католик дінін ұстанды. 1931 жылғы санақ бойынша халық саны 3147 адамға жетті; 3136 мұсылман және 11 христиан, барлығы 747 үйде тұрды. 1931 жылдың жазында археолог Лерой Уотерман Саффурияда алғашқы қазба жұмыстарын бастады, бұрынғы шапқыншылар бекінісі орналасқан мектеп алаңының бір бөлігін қазып шығарды. Ал 102 дунам жер құрылыс жұмыстары үшін пайдаланылды. 1948 жылы Саффурия Галилеядағы ең ірі ауыл болды, оның аумағы да, халқы да ең көп еді. 1948 жылдың 1 шілдесінде ауылды Израиль әуе күштері бомбалады. 16 шілдеде Израиль әскерлері Декель операциясы аясында Төменгі Галилеяның қалған бөлігімен бірге ауылды басып алды. Ауыл тұрғындары қарсылық көрсетіп, шабуылда бірнеше бронетехниканы жойды. Қарсылық күшінің әлсіреуінен кейін, 80 адамнан басқа барлық ауыл тұрғындары қашып кетті. Кейбіреулері Ливанға қарай жол тартты, соңында Айн әл-Хильве, Шатила және оған жақын Сабра ауданындағы босқындар лагерьлеріне орналасты. Басқалары Назарет және айналасындағы ауылдарға қашты. Шабуылдан кейін ауыл тұрғындары қайта оралды, бірақ 1948 жылдың қыркүйегінде олар қайтадан жер аударылды. Саффуриядан қуылған ақын Таха Мұхаммед Әлидің шығармалары және олардың 1948 жылға дейінгі Саффурия ландшафтымен байланысы Адина Хоффманның «Менің бақытым бақытқа ұқсамайды» (Yale University Press, 2009) кітабында талданған. Аймақ 1966 жылы Израильде әскери жағдай тоқтатылғанға дейін әскери жағдайдың күшінде болды. Саффурияның көптеген қираған жерлері 1960 жылдардың соңындағы араб ауылдарын тазалау бағдарламасы аясында алынып тасталды. Араб ауылының орнына қарағайлар отырғызылды. 1949 жылдың 20 ақпанында ескі ауылдың оңтүстік-шығысында Израильдің Ципори мошавы құрылды. Саффурия – Палестина ауылдарының бірі, оның құрметіне қайта оралу науқандары ұйымдастырылды, әдетте Накба күнінде, мысалы, Ішкі қоныс аударушылардың құқықтарын қорғау қауымдастығы ұйымдастырған демонстрациялар сияқты.

Римдік және Византиялық қала

Қаланың көп бөлігі қазба жұмыстары арқылы ашылып, негізгі тас төселген көше бойындағы еврей үйлері табылды. Көше тастарына менора суреті және тағы бір ежелгі крестик-нолик ойынына ұқсас бейне қашалған. Сепфорис қаласының әртүрлі жерлерінен сатылы су тарамдары ашылды, және олар еврейлердің ритуалды мою орны – миквалар болған деген болжам бар.

Рим театры

Рим театры төбенің солтүстік беткейінде орналасқан, диаметрі шамамен 45 метр, 4500 орындыққа арналған. Оның көп бөлігі төбеге қазылып салынған, бірақ кейбір бөліктері жеке тас тіреулермен тұрғызылған. Театрдың құрылысында ежелгі зақымдану белгілері бар, бұл 363 жылғы жер сілкінісінен болуы мүмкін.

Нил мозаикасы вилласы

Қазбалардың бір жағында заманауи құрылым тұр, ол V ғасырдағы, үлкен әрі күрделі мозаикалық едені бар қоғамдық ғимараттың қалдықтарына қарайды. Кейбіреулер бұл бөлме суды тойлауға арналған фестивальдік рәсімдер үшін пайдаланылған, мүмкін еденді сумен жабу үшін деп санайды. Еденде су ағызу арналары табылды, ал мозаиканың көп бөлігі Нілдің тасқынын өлшеуге және осы тасқындарды мерекелеуге арналған сияқты. Мозаикада Дионис пен Геркулес арасындағы шарап ішу сайысы бейнеленген. Ең әйгілі сурет – жас әйелдің бейнесі, ол, мүмкін, Венераны көрсетеді, және оған «Галилеяның Мона Лизасы» деген ат берілген. Оның еңкейген және қызғылт бетінен көрініп тұрғандай, мозаиканың кішкентай тесералары көбірек егжей-тегжейлілік пен шынайы көрініс беруге мүмкіндік берді.

Крестоносцы мұнарасы

Рим театрына қарап тұрған төбедегі крестонос бекінісі XII ғасырда бұрынғы Византия құрылысының негізінде салынған. Бұл бекініс – 15м х 15м өлшемді, шамамен 10 метр биіктіктегі үлкен шаршы құрылым. Ғимараттың төменгі бөлігінде әшекейлі өрнектермен безенілген саркофаг сияқты, қайта пайдаланған антикалық материалдар қолданылған. Құрылыстың жоғарғы бөлігі мен кіреберіс есігі 18 ғасырда Захир әл-Умармен салынған. Қайта жаңарту кезінде салынған ерекшеліктерінің бірі – Шефа 'Амрдағы бекіністегі Захир тұсында салынғандарымен ұқсас дөңгелектелген бұрыштар. Ғимараттың жоғарғы бөлігі 1900 жылдардың басында (Осман империясының соңында) Әбділ Хамид II билік кезінде мектеп ретінде пайдаланылып, 1948 жылға дейін сол мақсатта қолданылды.

Қазба тарихы

1990 жылдан бері Зиппоридің кең аумақтары Еврей университетінің Археология институты тапсырысымен жұмыс істейтін археологиялық экспедициясымен қазылып зерттелді. 2012 жылы Израильдің Ежелгі ескерткіштер басқармасы (IAA) тапсырысымен Зидан Омар осы маңды зерттеу жүргізді. 2018 жылдың маусым айында археологтар Ципори ұлттық паркінде византия дәуіріне жататын екі жер асты шарап сығу қондырғысын тапты.