Кіріспе
Солтүстік Кипр Түрік Республикасының тәуелсіздік жариялауы – Кипр Республикасының түрік кипрлік парламенті тарапынан 1983 жылдың 15 қарашасында жарияланған, бір жақты тәуелсіздік жариялау (UDI) болды. 1975 жылы Кипр Түрік Федеративтік Мемлекеті жарияланғанынан кейін сегіз жыл өткен соң, Солтүстік Кипр декларациясы 15 қараша 1983 жылы Солтүстік Никосияда түрік кипрлік көшбасшы және Солтүстік Кипр мемлекетінің президенті Рауф Денкташ тарапынан түрік кипрлік парламентке ұсынылды. Адам құқықтарын және грек кипрлік тұрғындармен бірге бейбіт өмір сүруге деген ниетті баяндайтын мәтін, Солтүстік Кипрдің тәуелсіз және егемен мемлекет екенін жариялаумен аяқталды, сондай-ақ бұл мемлекеттің атауын Солтүстік Кипр Түрік Республикасы (ТКТР) деп атады. Түрік кипрлік парламенті сол күні декларацияны бекіту туралы бірауыздан қаулы қабылдады.
The declaration of Independence of the Turkish Republic of Northern Cyprus was a unilateral declaration of independence (UDI) from the Republic of Cyprus by the Turkish Cypriot parliament on 15 November 1983. Eight years after the Turkish Federated State of Cyprus was proclaimed (in 1975), the declaration of North Cyprus was presented to the Turkish Cypriot parliament in North Nicosia by Turkish Cypriot Leader and Northern Cypriot State President Rauf Denktaş on 15 November 1983. Containing text espousing human rights and a desire to live side by side with the Greek Cypriot population, it ended with a declaration that Northern Cyprus was an independent and sovereign state, naming the entity the Turkish Republic of Northern Cyprus (TRNC). The Turkish Cypriot Parliament passed a unanimous resolution later that day ratifying the declaration.
Өмірбаян
1960 жылға дейін Кипр аралы Ұлыбританияның отарлауы болды, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Осман империясынан алынған. 1959 жылғы Лондон және Цюрих келісімдері тәуелсіз Кипр үшін конституцияны бекітті, ол халықты этникалық негіздегі қауымдастықтарға бөлді, онда Президентті Кипр гректері, ал Вице-президентті Кипр түркілері сайлайтын болды. Сонымен қатар, Кипр гректері мен түрктері өз өкілдерін сайлайтын Өкілдер палатасы деп аталатын ұлттық заң шығару органы, және 10 мүшеден тұратын Министрлер кеңесі құрылды, оның 3 мүшесі Кипр түркілерінен сайланатын еді. 1960 жылы Кипр, Грекия, Түркия және Ұлыбритания қол қойған Кепілдік шарты Кипрдің басқа мемлекетпен саяси немесе экономикалық одақ құруына тыйым салды. Бұл шартта басқа қол қоюшы мемлекеттер Кипрдің тәуелсіздігі мен аумақтық тұтастығына кепілдік беруге міндеттелді, сондай-ақ кепілдік беруші елдерге Кипрдегі қолданыстағы жағдайды сақтау үшін бір жақты әрекет етуге рұқсат берілді. Шарты бойынша Ұлыбритания аралдағы әскери базаларына бақылауды сақтап қалды. 1963 жылы конституциялық құрылым күрт нашарлап, заң шығару органы қауымдық принцип бойынша бөлініп, жұмыс істемей қалды. Кипр гректерінің президенті Макарий III тұйықталуды шешу үшін конституциялық түзетулер ұсынды, бірақ оған Кипр түркілерінің басшылығы мен Түркия үкіметі қарсы шықты. Осыған байланысты түрік кипрлік мүшелер Министрлер кеңесінен, Өкілдер палатасынан және мемлекеттік қызметтен шықты. Президент Макарий Кипрдің бөлінуіне әкелетін кез келген шешімге қарсы болды. 1974 жылдың шілдесінде Грекиядағы әскери диктатура қолдауымен жасалған төңкеріс президент Макарийді құлатып, Никос Самсонды президент етіп тағайындады, олар Грекиямен саяси одақ құру ниеттерін жариялады. Түркия Кепілдік шартындағы бір жақты араласу құқығын пайдалана отырып, 1974 жылдың 20 шілдесінен бастап аралға екі кезеңде басып кірді. 1974 жылдың тамызына қарай аралдың солтүстік бөлігі, соның ішінде астананың солтүстік жартысы – Никосия түрік оккупациясы астына өтті. Біріккен Ұлттар Ұйымының Кипрдегі бейтарап аймағы атыс тоқтату желісі бойымен құрылды. 1 қазан 1974 жылы Түрік кипрлік уақытша әкімшілік құрылды, ал 1975 жылдың 13 ақпанында Түрік федеративтік Кипр мемлекеті жарияланды. Бұл жариялау түрік кипрлік федеративтік мемлекет құруға жасалған алғашқы қадам ретінде қарастырылды, сондай-ақ грек кипрліктердің де жаңа біріккен Кипр аясында өз федеративтік мемлекетін жариялауы күтілді. Алайда бұл жариялауды Кипр Республикасы мен Біріккен Ұлттар Ұйымы қабылдамады, бірақ ол тәуелсіздік жариялау ретінде танылмады. Түрік кипрлік федеративтік мемлекет құру мақсаты сегіз жылдық сәтсіз келіссөздерден кейін тоқтатылып, 1983 жылы тәуелсіздік жариялауға әкелді.
Реакциялар
Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі екі (541 және 550) қарар қабылдап, Түрік Кипрліктерінің тәуелсіздік жариялауын заңсыз деп жариялады және басқа ешқандай тәуелсіз мемлекет осы жариялауды мойындамауын, сондай-ақ оны кері қайтаруын талап етті.
БҰҰ-ға мүше мемлекеттер
Түркия Солтүстік Кипрдің тәуелсіздігін жариялаған күні ресми түрде мойындады және қазіргі таңда БҰҰ-ның мүше мемлекеттері арасында Солтүстік Кипрдің тәуелсіздігін мойындаған жалғыз мемлекет болып табылады. Пәкістан мен Бангладеш бұрын Солтүстік Кипрді мойындаған, бірақ БҰҰ тарапынан айыпталып, мойындауларын кері қайтарды.
Ұлттық деңгейден төмен субъектілер
Әзірбайжанның өзін-өзі басқаратын, эксклав болатын Нахичеван Автономиялық Республикасының Парламенті Түрік Республикасының Солтүстік Кипр Республикасын (ТРСК) тәуелсіз мемлекет деп тану туралы қаулы қабылдады.
Тәуелсіздік туралы декларациялар туралы Халықаралық соттың шешімі
2010 жылдың 22 шілдесінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Халықаралық соты (ICJ) Косово мәселесі бойынша заңдық күші жоқ шешім шығарды, онда "Халықаралық құқық тәуелсіздік жариялауға тыйым салмайды" делінген. Бұл шешім Солтүстік Кипрдің танылуын күшейтуге бағытталған күтілімдерді арттырды. ICJ-ның шешімі Түрік Кипр Республикасына (ТКР) халықаралық деңгейде мойындалуға қосымша мүмкіндіктер ашуы мүмкін деп саналды.
Тиісті сот істері
Халықаралық құқық тәуелсіздік жариялауға тыйым салмайды, ал мемлекеттің танылуы – саяси мәселе. 2013 жылдың 2 шілдесінде Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот (АҚЕҚ) «солтүстік аймақтағы режимді халықаралық деңгейде тану болмаса да, оның іс-қимылдарын іс жүзінде тану практикалық мақсаттар үшін қажет болуы мүмкін. Осылайша, «ТҚР» билігі қабылдаған азаматтық, әкімшілік немесе қылмыстық құқық шаралары, оларды осы аумақта қолдану немесе іске асыру Конвенция мақсаттары үшін ішкі құқық бойынша заңдық негізге ие деп есептелуі мүмкін» деп шешім қабылдады. 2014 жылдың 9 қазанында АҚШ Федералды соты «ТРСК президенті, премьер-министрі, заң шығару және сот жүйесі бар демократиялық республика ретінде қызмет етеді» деп мәлімдеді. 2015 жылдың 2 қыркүйегінде АҚЕҚ «ТҚР-да құрылған сот жүйесі оның қызмет ететін «конституциялық және құқықтық негізіне» сүйене отырып, «заңмен құрылған» деп есептелуі керек, сондай-ақ «ТҚР» соттарының жалпы тәуелсіздігі мен/немесе бейтараптығы жоқ деген айыптаманы қабыламады» деп шешті. 2017 жылдың 3 ақпанында Ұлыбританияның Жоғарғы соты «Ұлыбритания заңнамасында Үкіметтің Солтүстік Кипрді танудан бас тартуға міндеттемесі жоқ. Біріккен Ұлттар Ұйымы Солтүстік Кипрдің құқық қорғау органдарымен өзара әрекеттеседі және аралдың екі бөлігі арасындағы ынтымақтастықты жеңілдетеді» деп мәлімдеді және Ұлыбритания полициясы мен Солтүстік Кипрдегі құқық қорғау органдары арасындағы ынтымақтастықтың заңды екенін көрсетті.