Кіріспе

Piece of Cake – 1983 жылы Дерек Робинсонның жазған романы. Роман Екінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы жылы мен Ұлыбритания шайқасы кезіндегі Корольдік әуе күштерінің қимылдары мен шайқас эскадрильясының бастырған оқиғасын баяндайды. Кейіннен 1988 жылы осы романды негізге алған «Piece of Cake» атты телесериал түсірілді. Көркем шығарма болғанымен, роман тарихи деректерге мүмкіндігінше сәйкес болуға тырысады. Романның маңызды тақырыптары – әуе соғысы тактикасының қалыптасуы, «Хокер Ураган» истребителі, британдық әскери құрылымындағы әлеуметтік жіктелу және соғыс кезінде жаңа ұшқыштарды оқыту мен қабылдаудың қиындықтары. Роман қырқыс пікірталас тудырды, себебі ол Ұлыбритания шайқасында жойылған неміс «Люфтваффе» әуе күштерінің саны туралы британдық тараптың әлдеқайда жоғары бағаланған мәлімдемелерін сынады және Францияның құлауынан кейін Германияның Ұлыбританияға басып кіру мүмкіндігіне әуе шайқасының «әсері болмады» деген теорияны ұсынды. Робинсон өз жұмысын қорғай отырып, «кемшіліктер мен қателер» туралы шындықтың RAF ұшқыштарының батылдығы мен қайсарлығына деген құрметті одан әрі арттыратынын айтты.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

1939 жылдың қыркүйегі, Екінші дүниежүзілік соғыс басталуға айналды: "Хокер Ураган" Mk. I ұшақтарымен жабдықталған, Корольдік әуе күштерінің Ұрыс командованиесінің құрамындағы "Қарға" эскадрильясының жас, тәжірибесіз, қайратты ұшқыштары алдағы соғысты жеңіл қабылдамайды. Ұшқыштарын қатаң жаттықтырып жүрген эскадрилья басшысы Рэмси әрекетке кірісуге асығады. Жатығудан оралғанда ол "Хуррикенін" қақпанға түсіріп алады, ұшақ аударылып, баспалдақ күтпей, кабинадан құлайды, мойны сынды. Оның уақытша орнына жаңа зеландиялық "Фанни" Бартон тағайындалады, оның билігін көптеген ұшқыштар мойындамайды. Келіп жатқан ұшақтар тобын тосқауылдауға бұйрық алған Бартон неміс бомбалаушысы деп ойлаған ұшаққа шабуыл жасап, атып түсіреді, кейін ол британдық "Бленхейм" екенін түсінеді. Ол тергеу комиссиясына жіберіледі, ал эскадрилья басшысы Рекс, жоғарғы топтан шыққан, тыныш және сенімді ұшқыш, команданы қабылдауға келеді. Эскадрилья Франциядағы жаңа әуежайға жіберіледі, онда неміс шабуылын күтеді. Ұшқыштар сәнді шатода тұрып, жайлы өмір сүреді. Қарсылығында, Рекс ұшқыштардан қатаң тәртіпті күтеді және RAF оқулық тактикасын, жақын формацияда ұшу және ауыр "жауынгерлік аймақ" шабуылдарын сақтауды талап етеді. Қыс кірген кезде "Соғыссыз соғыс" басталады. Ұшқыш офицері "Могги" Кэттермол басқа бірнеше ұшқыштарды, әсіресе жас Дикки Старрды және психикалық тұрақсыз "Стики" Стиквеллді қорлайды. Кэттермол өзінің "Хуррикенін" төмен көпірдің астынан өткізіп, Старр мен "Пип" Паттерсонды да солай істеуге итермелейді. Старр тәжірибеге тырысады және қаза табады. Кэттермол өкініш білдірмейді. Жаңа орынбасар келеді, ол Кристофер Харт үшінші, көп ұзамай "CH3" лақап атымен танылады. Испания азамат соғысының қатысушысы, ол RAF-тің қатаң, оқулық тактикасына таң қалмайды, бұл басқа ұшқыштармен келіспеушіліктерге және жаулыққа әкеледі. Бартон да эскадрильяға оралады. "Қарға" алғашқы әуе жеңісіне жетеді, неміс "Дорнье До 17" бомбалаушысын жояды. CH3 бір ғана, бұрын зақымдалған бомбалаушыны түсіру үшін алты ұшқыш қажет екеніне таң қалмайды, бұл, ішінара, көптеген ұшқыштардың нашар оқ ату дағдыларына байланысты. Журналист Джеки Беллами соғысты зұлым жауға қарсы даңқты оқиға ретінде көрсетуге құштар және CH3 цинизмін түсінбейді. Екі ұшқыш, "Флэш" Гордон және "Фитц" Фицджеральд, екі жергілікті мұғаліммен, француз Николь және ағылшын Мэримен роман бастайды. Екі жұп та ақырында үйленеді, бірақ Фицджеральд жыныстық әлсіздікке шалдығады. Кэттермолдың зорлық-зомбылығына шыдамы жетпеген Стиквелл рұқсатсыз ұшуға шығып, Люфтваффе әуежайын бомбалайды, бірақ оның ұшағы зақымдалып, Бельгияға құлайды. Эскадрилья оны құтқарады, бірақ Рекс оқиғаны кешіре алмайды және Стиквелл басқа бөлімге ауыстырылады. CH3 RAF тактикасын ұстанбауына байланысты басқа ұшқыштармен келіспейді. 1940 жылдың 10 мамырында Германия Франция мен Бельгияға шабуыл жасайды. "Қарға" эскадрильясының тактикасы, әсіресе артқы қапталда ұшатын ұшқыштар үшін қауіпті түрде жеткіліксіз болып шықты. Алғашқы күндері үш тәжірибесіз ұшқыш қаза табады, қалған эскадрилья оларды атып түсірген неміс Bf 109 ұшақтарын көрмей қалады. Неміс жер әскерлеріне қарсы бомбалаушы шабуылға еріп бара жатқанда, "Моке" Миллер ауыр жарақат алады, кейін ауруханада қайтыс болады. Қалған ұшқыштар бастапқыда күмәнмен қарап, кейін ескірген тактиканы жек көреді, бірақ Рекс оларды өзгертуден бас тартады. Бірде Рекс бомба жарылысынан қатты жарақат алады, бірақ ол басқа ұшқыштардан жарақаттарын жасырады, ал күшті ауырсынуды басатын дәрілер оны еуфорияға ұшыратып, өзіне тым сенімді етеді. Рекс "Қарға" эскадрильясына әлдеқайда үлкен неміс құрамына шабуыл жасауға бұйрық береді, өзі суға секіріп, бірақ басқа ұшқыш басқаларға ермеуге бұйрық береді, бірнеше ұшқыш Бартонның ұшағын әдейі толып, Рекске еруіне кедергі жасайды. Енді эскадрилья басшысы қызметін атқарып жатқан Бартон өзінің адамдарын, соның ішінде қорқынышты Паттерсон мен циникті CH3-ті жинауға тырысады. Бірақ немістердің Францияға қарай жылдам алға жылжуы, "Қарға" эскадрильясы әлі де толықтай сақталған "Хуррикен" ұшақтарына дейін қысқарды. Босқын ретінде қашып бара жатқан Никольді мотоциклші алып кетеді, бірақ ол апаттан көз жұмады. Мэри Англияға жетуге үлгерді, сондай-ақ "Қарға" эскадрильясының аман қалғандары. Тамыз айында "Қарға" эскадрильясы қайта құрылып, Британия шайқасы ең қарқынды кезеңге енген кезде қайтадан іске қосылды. Бастапқы ұшқыштардан сегіз адам ғана қалды: Бартон, CH3, Кэттермол, Паттерсон, Фицджеральд, Гордон, "Ана" Кокс және ирландтық "Флип" Моран. Оларды алмастырушылар арасында чехиялық "Хадди" Хадучек, поляк "Заб" Забарновский, ағылшын Стил Стеббинг, мақтаншақ "Бинг" Макфарлейн және жас "Ним" Реноф болды. Олар жақын арада неміс Люфтваффесінің шабуылдарына қарсы күшті шайқасқа қатысады, немістер Ла-Манш каналындағы конвойлерге шабуыл жасаудан тоқтап, Англияның оңтүстік-шығысындағы RAF әуежайларына шабуыл жасай бастайды. "Қарға" эскадрильясы жақсы тактика қолданады: жақын қашықтықта оқ ату, жұптарда ұшу, әуеде жүргенде үнемі жоғарыдағы және арттағы аспанды тексеру. Гордон әйелінің өлімінен кейін эксцентрикті және бейшара болып кеткен. Кэттермол Стил Стеббингті қорлау үшін жаңа құрбанды табады. Кэттермол тартыншақ Ренофты қарусыз неміс Heinkel He 59 құтқару ұшағын Ла-Манш каналында жоюға мәжбүрлейді. Моран, енді ұшу командирі, Бартонның билігін қабылдауға ықыласты емес. Ақпараттық офицер "Бас сүйек" Скелтон, Ұрыс командованиесі атып түсірген неміс ұшақтарының санына күмән келтіреді, сондай-ақ Джеки Беллами соғыстың барысы туралы цинизмге толы. Жаңа ұшқыштардың нашар дайындығы және нашар оқ ату дағдылары қатты сезіледі. Скелтон ұшқыштардың жеңіс туралы мәлімдемелерін растаудан бас тартқандықтан жиреншіксіз болады. Шайқас күшейе береді және барлық ұшқыштар шаршап, жүйкесіне зардап шегеді. Моран атып түсірілгенде қоршауға түсіп, өледі. "Бинг" Макфарлейн екі неміс ұшағын жояды және тыйым салынған "Жеңіс доңғалағын" орындайды, бұл оның қаза табауына себеп болады. Кэттермол Стиквеллмен кездеседі, соңғысы екі орынды Defiant эскадрильясында пилот екенін біледі. Стиквелл қарулы ұшуға шығып, қаза табады. Сол күні Фицджеральд, ұшағы зақымдалғаннан кейін тығыз тұманға қабылып, теңізде жоғалып кетеді. Оның әйелі Мэри, жүкті болғандықтан, күйеуінің қайтыс болғанына сенбейді және ұшқыштарды алаңдатып, әуежай периметрінде жүреді. Гордонның эксцентриктігі күшейеді және CH3-ті ашуландырады. Забарновский шайқаста қаза табады және бірнеше жаңа ұшқыштар да жоғалады, кейде бір күнге де шыдамайды. Кэттермол ақаулы "Хуррикеннен" секіріп шығады және оның басқарылмайтын ұшағы қалаға құлап, төрт азаматты өлтіреді. Скелтон Кэттермолдың өкініш білдірмеуіне қорқыныш білдіреді. Стил Стеббинг Кэттермолға әзіл жасап, екеуі ресми бітімге келеді. Кэттермол ашуланып, Мэриді күзетін тоқтатып, әуежайдан кетуге мәжбүрлейді. Қазір 1940 жылдың қыркүйегі, Британия шайқасы өршіп тұр. "Қарға" эскадрильясының аман қалғандары шаршап, шегіне жетті. Хадучек қаза табады, Реноф ауыр күйік шағады. Гордон ауыр жарақат алады және кейін қайтыс болады, оның өлімі туралы хабар шаршаған CH3-ті қатты соққыға ұрықтырады. Джеки Беллами ұшқыштармен Германияның Ұлыбританияға шабуыл жасауы мүмкіндігін талқылайды және ол, Корольдік теңіз күштерінің эскадрильясына қосылған ұшқыш сарбазының сараптық білімімен, немістердің теңіз күшінің жеткіліксіз екенін түсінеді. 7 қыркүйекте Люфтваффе Лондонға қарсы кең ауқымды шабуыл жасайды және барлық қолдағы RAF эскадрильялары, соның ішінде "Қарға" эскадрильясы да әрекетке кіріседі. Стил Стеббинг пен Кэттермол екеуі де қаза табады. Кокс секіріп шығады, Паттерсон жерге қонады, бірақ екеуі де аман қалады. Оқиға Бартон мен CH3-тің...

Дәйексөздер

Барлығы да аздап естен танған, білесіз бе. Егер өлтіру мүмкіндігі болмаса, олар мұндай іске барар ма еді, солай емес пе? Демек, олар толығымен қалыпты емес. Оларды үлгілі азаматтар деуге келмейді. Менің ойымша, вандалдар сияқты. Бұл - әдеттегі ұшқыш мінезі, солай емес пе? Оларға бір нәрсе көрсетіңіз, не болса да, іштей бірінші реакциясы: "Мен оны үш секундтық атумен қалай қиратар едім?" Сиырлардың тобы, екі қабатты автобус, бақшадағы кеш – маңызды емес, оның ойы осы. Бұл таңқаларлық емес. Мен олардың Әскери-әуе күштерінде болуын өте дұрыс деп ойлаймын, әйтпесе олар қазір банктерді жарған болар еді. "Қарулы күштердің барлық мақсатын бір сөзбен айтуға болады – өлтіру. Мен бұл мақсатты – сіздің сөзіңізбен айтқанда – тамаша немесе ұлы деп таппаймын, қанша тырыссам да, мақтан тұта алмаймын. Демек, ризамын, өйткені канализация жүйесін жұмыс істетіп тұратын адамдардың бар екендігіне өзімшіл ризашылық сезімі туады. Бірақ мақтаныш? Жоқ." "Адам ашық ойлауға тырысады. Егер біреу маған адамның басының жарылуындағы сұлулықты көрсетсе, мен оны көруге тырысамын." "Білу керек, көшбасшылық – бұл сенімділік ойыны. Сіз адамдарды сіз кез келген нәрсені жасай аласыз деп сендіруіңіз керек, әйтпесе олар сізге сенімдерін жоғалтады және өлімге құштарлықпен ерудің орнына, мүмкін дәретханаға бару керек пе деп ойлана бастайды." "Менің ойымша, құрметті шешім – жеңіске жету. Мен барлық мүмкін артықшылықтарды пайдаланамын – әділ, әділетсіз немесе тіпті ұятты болса да. Мен әліге дейін жау ұшқышының келісімге келуге дайын екенін көрген емеспін, мен де келіспеймін." "Бес минут Моранға Хадучектің өте жақсы ұшқыш екенін түсінуге жеткілікті болды. Ол "Ураган" ұшағымен әдеттегідей және бірнеше ерекше нәрселерді жасай алады, сонымен қатар Моран қанаттары түсіп кетсе көшірмелегісі келмейтін бірнеше нәрсе." "Егер мен сол ұшақта отырсам, ол сөзсіз апатқа ұшырап, мен де өлуім мүмкін екені анық еді. Бір грамм ғана ерлігі бар адам басқаруда қалып, бейкүнә адамдарды құтқаруға тырысатын еді. Менде бір грамм да ерлік жоқ. Мен үш жарым азаматты құтқару үшін өзімді өлтіруді ниеттемеймін. Бұл соғыс олардың да, менің де соғысым, сондықтан олар да тәуекелге бел буады." "Сіздер жеңіске жету үшін тек жеңіліске ұшырамау керек дегендей сөйлейсіздер. Бұл оңай емес! Соғыста жеңілмеу арқылы жеңіске жете алмайсыз. Адамдарға жеңіс керек, олар өздерін дәлелдеуі керек. Біз Люфтвафені жеңіп, оны жасауға болатынын көрсетуіміз керек."

Тарихи байланыстар

Романда Могги Каттермол кейіпкері қираған неміс бомбалаушысын қуалап бара жатқанда, ол Люфтваффе экипажының бір мүшесінің ұшақтың астындағы эвакуация люгінде мүлдем қалғанын, аяқтары ауада асылып тұрғанын көреді. Кэттермол оны дереу атып өлтіреді. 1941 жылдың желтоқсанында осындай оқиға болды. Biggin Hill Fighter Wing эскадрильясын басқарған, және басқа пилоттың көмегімен Канал үстінде Junkers Ju 88 ұшағын атып түсірген қанатты командир Роберт Стэнфорд Так. Суда жалғыз аман қалған адам байқалды, ол қайықсыз, Голландия жағалауынан шалқары қашықтықта, және оны құтқаруға көмектесетін кемелер көрінбеді. Так неміс ұшқышының жайсыз, азапты өлімге ұшырауынан сақтап қалу үшін суды атып, оны өлтірді. Кейін Так былай деп жазды: "Егер мен сол жағдайда болсам, осылай болуын қалаған болар едім. Бұл дұрыс, жалғыз дұрыс шешім еді. Бірақ мен ешкімге айтпаймын, себебі кейбіреулер түсінбеуі мүмкін". "Флип" Моран кейіпкері атып түсіріліп, өртеніп жатқан кабинада тұтқындалады. Оның денесін алып кетуге келген туыстары мәйітті көруді сұрайды. Келлавей адъютант өлімнің жағдайына байланысты мұның орынсыз екенін түсіндіруге мәжбүр болады. Бұл оқиға Ұлыбритания шайқасында No 66 эскадрильясымен бірге Спитфайр ұшақтарын ұшқан қанатты командир Х.Р. Алленнің өмірдегі тәжірибесімен сабақтас. 1940 жылдың қыркүйегінде оның бір әріптесі ұшағы толық жылдамдықпен тік құлау кезінде қаза тапты. Денесінен аз ғана нәрсе табылды, ал сандықтың ішіне салмақ қосу үшін құм қаптары салынды. Ол былай деп жазды: "Оның ата-анасы қаза туралы хабарды алғаннан кейін, ұлын соңғы рет көруге рұқсат сұрады. Бақытына орай, жерлеу рәсімін ұйымдастырған офицер оларға оны осындай күйде көрудің жағымсыз болатынын әдеппен түсіндірді. Шындығында, олар тек құм қаптарымен қоршалған банканы көретін еді".

Түрлі ақпарат

Кітаптың соңғы беттерінде Гитлердің Ұлыбританияны сәтті басып алу мүмкіндіктері туралы топтық талқылау болады. Ағылшын каналын жасырын түрде кесіп өтудің қиындықтарын қарастырғаннан кейін, олар Корольдік теңіз күштерінің кедергісінен оның мүмкін емес екеніне келеді. Дегенмен, Харт кейіпкері Ұлыбритания шайқасының маңыздылығын атап өтеді, себебі соғыста жеңіске жету үшін RAF тек қана жеңіліске ұшырамауы керек: ол Люфтвафені жеңуге болатынын көрсетуі тиіс. Кітаптан кейін "Жақсы, таза күрес" атты жалғасы жарық көрді, ол Солтүстік Африкада "Кейктің бір бөлігінен" аман қалған кейіпкерлердің оқиғаларын баяндайды. Роалд Дальдің (Чарли және шоколад фабрикасы, Джеймс пен алып шабдалы және т.б. кітаптарының авторы) алғашқы жарияланған туындысы 1942 жылы "Ауыз торт" деп атаған мақаласы болды (басылымда аты өзгертілгенімен). Даль – RAF-тың аса қабілетті ұшқышы және оқиға оның соғыстағы ұшу тәжірибесіне арналған. Бұл мақала кейіннен "Ауыз торт" деп аталған әңгімеге қайта жазылды, ол "Over to You" жинағына енгізілді.