Якоб Исроэль де Хаан: Өмірі мен саяси қызметі

Кіріспе

Голландиялық еврей заңгері және жазушысы (1881–1924)

Якоб Исраэль де Хаан (31 желтоқсан 1881 – 30 маусым 1924) – 1919 жылы Палестинаға көшіп келген голландиялық еврей әдебиетші, заңгер және журналист. Ол онда дінге деген сенімін күшейтіп, Иерусалимдегі харедимнің саяси өкілі болды. Ол 1924 жылы өзінің сионизмге қарсы саяси қызметі үшін «Хагана» сионистік жартылай әскери ұйымы тарапынан өлтірілді.

Ерте өмір

Де Хаан солтүстік Дренте провинциясындағы Смильде ауылында дүниеге келді және Заандамда өсті. Ол он сегіз баланың бірі болған және дәстүрлі еврей білімін алған. 1904 жылы Амстердамда тұрып, ол "Пижпельнтьес" ("De Pijp" желілері) романын жазды, ол Амстердамның "Пижп" жұмысшылар ауданында Арнольд Алетриномен бірге өткен өзінің гомосексуалдық өмірінің ашық емес нұсқасы болып көрінеді. Кітаптағы гомоэротикалық мазмұн 20 ғасырдың басында оқырмандарды таң қалдырды, соның салдарынан ол оқытушылық қызметінен және әлеуметтік-демократиялық саяси айналымдардан шеттетілді. Алетрино мен де Хаанның никелескен әйелі Йоханна ван Марсевин, дауды жасыру үшін кітаптың барлық таралымын сатып алды. 1907 жылы ол еврей емес дәрігер ван Марсевенге үйленді; олар 1919 жылы ажырасып кетті, бірақ ресми түрде ажыраспады.

Ресей еврей тұтқындары үшін жұмыс

1912 жылы де Хаан Ресейге бірнеше сапар жасады және Ресейдегі саяси тұтқындардың жағдайын зерттеу мақсатымен бірқатар түрмелерді аралады.

Діни және антисионистік кезең

Де Хаан 1919 жылы Иерусалимге қоныс аудармай тұрып-ақ, Эрец Израиль және сионизм тақырыбында көп жазды. Ол Палестина үкіметі 1920 жылы құрған жаңа заң мектебінде, Иерусалим заң сабақтарында сабақ берді. Ол Голландияның ең маңызды күнделікті газеттерінің бірі Algemeen Handelsblad ("General Trade Journal") және либералды апталық De Groene Amsterdammer ("The Green Amsterdam Weekly") газеттеріне мақалалар жіберді. Де Хан тез арада дінге көбірек беріліп кетті. Ол сионистердің арабтармен ынтымақтастық жасаудан бас тартуына ашуланды. Алғашында ол діни сионизм мен Мизрахи қозғалысына қосылды, бірақ өте консервативті хареди яһуди қауымының басшысы раввин Йосеф Хайм Сонненфельдпен кездескеннен кейін ол Иерусалимдегі харедилердің саяси өкілі болды. Ол православие қауымы кеңесінің саяси хатшысы болып сайланды. Де Хаан араб ұлтшыл көшбасшыларымен келісімге қол жеткізуге тырысты, Палестинаға шексіз еврей иммиграциясына рұқсат беру үшін, оның орнына еврейлер Балфур декларациясынан бас тартатынын жариялауды ұсынды. Осы уақыт ішінде ол ер адамдармен, соның ішінде шығыс Иерусалимнен келген арабтармен қарым-қатынасын жалғастырды деп күтілуде. 1920 жылдары Палестинадағы құрылған хареди қауымдастығының Еврейлік агенттікте өкілдік алуына зайырлы сионисттік мекеме жол бермеді. Оған жауап ретінде харедимдер Палестинада өз мүдделерін білдіру үшін Иерусалимде Агудат Израиль саяси ұйымының бөлімшесін құрды. Палестинадағы хареди яһудилерінің басшысы, раввин Йосеф Хайм Сонненфельд, харедилерді сыртқы істер министрі ретінде ұйымдастыру және өкілдік ету үшін де Хаанды таңдады. Британдық баспагер Лорд Нортклифф Таяу Шығысқа сапар шегуге дайындалғанда, де Хаан Палестинаға келгенге дейін Палестинаның харедилерінің мәселесін ұсыну үшін Александрияға, Мысырға барды. Нортклифф партиясының журналистері үйде бәрін қуана жариялады. Осы қарым-қатынастың нәтижесінде Де Хаан күнделікті жанжалды көп шығаратын бір пеннилік газет - "Дейли экспресс" тілшісі болып тағайындалды. Голландиялық ортада ол өз халқына сатқындық жасаған, ал енді оның көзқарастары Ұлыбритания мен оның дүниежүзілік империясына тарады. Оның хабары қысқа және Handelsblad-тағы мақалаларымен салыстырғанда аз болғанмен (Daily Express-тегі Таяу Шығыстан келген жаңалықтар Палестинаның күрделі саясатынан гөрі Мысырдағы Патшалар аңғарындағы Тутанхамон қабірінің құпияларына көбірек көңіл бөлді), Палестинадағы және Лондондағы сионисттік билік өте алаңдаулы болды. Бұл жерде өмір сүрген және жұмыс істеген яһудилердің осы сын пікірлері үлкен қауіп төндірді. Жаффа жолындағы Шааре Зедек ауруханасындағы мәжілісханадан шыққан кезде, Авраам Техоми оған жақындап, уақытын сұрады. Техоми оған үш рет атқан соң, қашып кетеді. Де Хаан бірнеше минуттан кейін қайтыс болды. Фактілер жарияланбастан бұрын журналист Лиел Лейбовиц, қастандыққа кімнің бұйрық бергені белгісіз болса да, "Иерусалимдегі жоғары сионисттік басшылардың көпшілігі де Хаанды өлтіру туралы ұсынысты білгеніне және ешкім қарсы болмағандығы күмәнсіз" деп жазды, бұл оның өлтірілуіне қызығушылықты оятты. Накдимон мен Мейзлиш Техомидің жолын таба алды, ол кезде Гонконгта тұратын кәсіпкер еді. Израиль телеарнасы Nakdimon берген сұхбатында Техоми кейіннен Израильдің екінші президенті болған (1952-1963) Ицхак Бен Цвидің өлтіруді бұйырған болуы керектігін айтты: "Мен Хагананың не істеу керек деп шешкенін жасадым. Мен еш өкінбеймін, өйткені ол (Де Хаан) біздің сионизм туралы идеямызды жоюды қалады". Техоми Де Хаанның өлтірілуі оның гомосексуализмімен байланысты деген айыптарды жоққа шығарды: "Мен бұл туралы естімедім де, білмедім де", - деп, "неліктен ол өз үйінде не істейтіні біреудің ісі?" деп қосты. Герт Хекманың айтуынша, сионистер Де Хаан араб жігіттерімен жыныстық қатынаста болғандықтан арабтар өлтірді деген аңыз таратты.

De Haan wrote extensively on the subject of Eretz Israel and Zionism even before he moved there in 1919, when he settled in Jerusalem. He taught at a new law school, the Jerusalem Law Classes, established by the Government of Palestine in 1920, and sent articles to the Algemeen Handelsblad ("General Trade Journal"), one of the most important Dutch daily newspapers, and the De Groene Amsterdammer ("The Green Amsterdam Weekly"), a liberal weekly. De Haan rapidly became more religiously committed. He was angered by Zionist refusals to cooperate with Arabs. At first he aligned himself with religious Zionism and the Mizrachi movement, but after meeting Rabbi Yosef Chaim Sonnenfeld, leader of the ultra conservative Haredi Jewish community, he became the political spokesman of the Haredim in Jerusalem. He was elected political secretary of the Orthodox community council, Vaad Ha'ir. De Haan endeavoured to get an agreement with Arab nationalist leaders to allow unrestricted Jewish immigration into Palestine in exchange for a Jewish declaration forgoing the Balfour Declaration. During this time it is alleged that he continued to have relationships with men, including Arabs from east Jerusalem. The secular Zionist establishment would not allow the established Haredi community in Palestine to be represented in the Jewish Agency in the 1920s In response, the Haredim founded a branch of the Agudath Israel political organisation in Jerusalem to represent their interests in Mandate Palestine. The leader of the Haredi Jews in Palestine at the time, Rabbi Yosef Chaim Sonnenfeld, chose de Haan to organise and represent the Haredi position as their foreign minister, on a diplomatic level equal to that of the secular Zionists. When Lord Northcliffe, a British publisher, was about to visit the Middle East, de Haan went to Alexandria, Egypt to present the case of Palestine's Haredim before he reached Palestine:

Blockquote|He spoke about the tyranny of the official Zionist movement. The journalists of the Northcliffe party gleefully reported all that back home. As a result of this contact, De Haan was appointed correspondent for the Daily Express, a one penny paper that made much of everyday scandals. Already in Dutch circles he was the reputed volksverrader, traitor of his own people, and now his views spread throughout Great Britain and its Global Empire. Although his messages were short and few compared to his articles in the Handelsblad (the news from the Middle East in the Daily Express was more concerned with the mysteries of the tomb of Tutankhamun in the Valley of the Kings in Egypt than with the intricate Palestine politics), the Zionist authorities both in Palestine and London became very worried. There was a great potential danger from these critical reports from a Jew who actually lived and worked right on this hot spot. As he exited the synagogue at the Shaare Zedek Hospital on Jaffa Road, Avraham Tehomi approached him and asked for the time. Tehomi shot him three times and ran away from the scene. De Haan died minutes later. Before the facts were published, journalist Liel Leibovitz wrote that, while the identity of exactly who ordered the assassination was unknown, "there's little doubt that many in the senior Zionist leadership in Jerusalem knew about the proposal to kill de Haan—and that none objected." revived wider interest in his assassination. Nakdimon and Mayzlish were able to trace Tehomi, then a businessman living in Hong Kong. When interviewed for Israeli TV by Nakdimon, Tehomi said that Yitzhak Ben Zvi, who later became the second President of Israel (1952 1963), must have ordered the assassination: "I have done what the Haganah decided had to be done. And nothing was done without the order of Yitzhak Ben Zvi I have no regrets because he (De Haan) wanted to destroy our whole idea of Zionism." Tehomi denied allegations that De Haan's assassination was related to his homosexuality: "I neither heard nor knew about this", adding "why is it someone's business what he does at his home?" According to Gert Hekma, Zionists spread a rumour that De Haan had been killed by Arabs because of his sexual relations with Arab boys.

Соңынан және еске алу

Де-Хан Зәйтүн тауында жерленді. Оның қосылу рәсіміне жүздеген харедимдер, сондай-ақ сионист және британдық өкілдер қатысты. Қосылудан кейін көптеген харедимдер қала орталығына барып, сионистермен қақтығысуға тырысты, бірақ полиция оларды күштеп ұстады. Агудат Исраил штаб-пәтері Палестинаның британдық үкіметінен, Иерусалимдегі француз және испан консулдарынан, сондай-ақ әлемнің түкпір-түкпірінен келген көңіл айту жеделхаттарын алды. Нью-Йоркте ультра-православ яһудилер Де-Ханды мадақтаған және «Торадан ада сионистерді, діндарларды құлдыққа салу үшін зорлық-зомбылықты қолданатындарды» айыптаған идиш тіліндегі жапырақшалар таратты. Британдық билік оны ұстауға көмектесетін ақпарат үшін сыйақы ұсынды, бірақ Техоми ешқашан ұсталмады. Жас пионер Яков Гуссман қастандық жасады деген күдікпен британ полициясымен қысқа мерзімге қамауға алынды, бірақ дәлел жетіспегендіктен босатылды. Бұл қастандық Палестина мен Еуропада дүрлігіп, шок тудырды. Сионисттік көшбасшылар, оның ішінде Давид Бен-Гурион бір-бірін кінәлады. Қастандық жасаған адамның кім екені туралы кеңінен болжамдар айтылды, олардың арасында сионист, Де-Ханның гомосексуализмі туралы мәлімдемелерге ашуланған харедим немесе араб сүйіктісі болуы мүмкін деген теориялар бар еді. Де-Ханның өлімі Палестинадағы еврей қауымындағы алғашқы саяси өлтіру болып саналады. Оның әрекеттері еврей мемлекетін құру күресіне кедергі келтірді деп есептелді, бірақ қастандық дау тудырып, кейбір адамдар оны қатаң айыптады. Еңбек қозғалысының публицисі Моше Бейлинсон былай деп жазды:
«Біздің қозғалысымыздың туын кірлетпеуіміз керек. Оны не жазықсыздың, немесе кінәлінің қанымен кірлетпеуіміз керек. Әйтпесе, қозғалысымыз нашарлайды, себебі қан басқа қанды тартады. Қан әрқашан кек алады, және егер сіз осы жолмен жүрсеңіз, ол сізді қайда алып кететінін білмейсіз». Неміс жазушысы Арнольд Цвайг 1932 жылы Де-Ханның өміріне негізделген «De Vriendt kehrt heim» (ағылшын тілінде «De Vriendt Goes Home») атты кітап жариялады. Израиль жазушысы Хаим Бирдің «Нотцот» (1979, ағылшын тіліне «Feathers» деп аударылған) кітабында да Де-Ханның кейіпкері бар. Нетурей Карта айналасында Де-Хан еврей дінін қорғап жүріп, секулярлы яһудилердің қолынан қаза тапқан шейіт деп есептеледі; алайда, көптеген харедимдер оның гомосексуализміне, діни күмәніне және араб ұлтшылдарымен еврей бауырларына қарсы одақ құруға тырысқанына наразылық білдіреді. 1980 жылдары Иерусалимдегі Нетурей Карта қауымы Де-Ханды еске алу үшін Зупник бағының атын өзгертуге тырысты.

De Haan was buried on the Mount of Olives. His funeral was attended by hundreds of Haredim, along with Zionist and British representatives. Following the funeral, many Haredim ventured into the city center to confront Zionists, and were barely restrained by the police. The headquarters of Agudath Israel received condolences from the British Palestine government, the French and Spanish consuls in Jerusalem, and various cables from around the world. In New York, ultra Orthodox Jews circulated Yiddish leaflets praising De Haan and condemning "Torahless Zionists, who use violence to enslave the pious." The British authorities offered a reward for information leading to the arrest of the killer, but Tehomi was never caught. A young pioneer named Yaakov Gussman was briefly detained by the British police on suspicion of carrying out the assassination, but released for lack of evidence. The assassination caused shock in Palestine and Europe. Senior Zionist leaders, among them David Ben Gurion, blamed each other. There was widespread speculation as to the identity of the assassin, with the theories postulated including him being a Zionist, a Haredi enraged over the revelations of De Haan's homosexuality, or an Arab lover. De Haan's murder is considered the first political murder in the Jewish community in Palestine. His activities were perceived as undermining the struggle for the establishment of a Jewish state, but the assassination sparked a controversy and was harshly condemned by some. Labor movement publicist Moshe Beilinson wrote:
The flag of our movement must not be tarnished. Neither by the blood of the innocent, nor by the blood of the guilty. Otherwise our movement will be bad, because blood draws other bloods. Blood always takes revenge and if you walk down this path once, you do not know where it would lead you. German author Arnold Zweig published a book in 1932 based on De Haan's life called "De Vriendt kehrt heim" (English title "De Vriendt Goes Home"). Israeli writer Haim Beer's book "Notzot" (1979, translated into English as Feathers) also has a character based on De Haan. In Neturei Karta circles De Haan is considered a martyr, killed by secular Jews while protecting the Jewish religion; nevertheless, most Haredim recoil from his homosexuality, his religious questioning, and his attempted coalition with the Arab nationalists against his fellow Jews. During the 1980s, the Neturei Karta community in Jerusalem tried to change the name of the Zupnik Garden to commemorate De Haan.

Нидерланды

Де Хаанның өлімінен кейін оның даңқы төмендегенімен, шығармалары жарияланып, қайта басылды. Тіпті нацистер Нидерландыны басып алған кезде Девид Кокер оның "Иерусалимнен хаттар" ("Brieven uit Jeruzalem") атты кітабын шағын түрде жариялауға үлкерді. 1949 жылы өлеңдер жинағын басып шығару үшін комиссия құрылды, ол 1952 жылы жарық көрді. "Якоб Исраэль де Хаан қоғамы" оның философиялық афоризмдері мен хаттарын, сондай-ақ оның әпкесі Мис де Хаанның естеліктерін жариялауға көмектесті. 1960 жылдары оның өмірбаянын жазуға екі рет әрекет жасалды. 1970 жылдан кейін Де Хаанға деген қызығушылық жандана түсті, бұл оның шығармаларының жаңа басылымдарын ынталандырып, оларға назар аудартуға себеп болды. Оның құқық және мағына туралы көптеген жариялымдары, романдары қайта басылды, ал оның ертедегі прозалық шығармалары ұмытылған журналдардан құтқарылды. Оның өлеңдері мен прозалық эскиздеріне арналған ондаған кітапханалық басылымдар жарық көрді. Оның өміріне арналған көптеген мақалалар мен жариялымдар жарық көрді, олар қызу пікірталастарға ұласты. 1994 жылы жарық көрген оның хаттарының үлкен жинағы (1902–1908 жылдар аралығындағы кезеңнен) оның өміріне жарық түсірді, бірақ толыққанды өмірбаяны әлі жазылмаған. Сонымен қатар, Нидерландыда Якоб Исраэль де Хаанның өмірі мен шығармашылығына арналған жобалар, фестивальдер мен театрлық қойылымдар ұйымдастырылды. Де Хаанның "Жас балықшыға" өлеңінен алынған "Достыққа деген шексіз сағыныш" деген жол Амстердамдағы Гомомонументтің үш жағының біріне жазылған.

Хат-хабар

1994 – Жақып Исраэль де Хаанға және одан 1899–1908 жылдардағы хаттар. Роб Дельвин мен Лео Росс өңдеген.