Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Португал тілінің эволюциясы
Evolution of the Portuguese language
Португал тілі Батыс Иберия түбегінде б.з.д. 3 ғасырдан бастап римдік әскерлер мен отарлаушылардың сөйлеген латын тілінен пайда болды. Ежелгі португал тілі, сондай-ақ Орта ғасырлық галисий тілі деп те аталады, 5 ғасырда Батыс Рим империясы құлағаннан кейін және германдықтардың, сондай-ақ варварлардың шапқындарынан кейін басқа роман тілдерінен өзгешелене бастады және 9 ғасыр шамасында жазбаша құжаттарда пайда бола бастады. 13 ғасырға қарай галисий-португал тілінде өзінің әдебиеті қалыптасып, екі тілге бөліне бастады. Дегенмен, галисий және португал тілдерінің қазіргі кезде американдық немесе британдық ағылшын тілдері сияқты бір тілдің түрлері ме деген пікірталас әлі де жалғасуда. Барлық жағынан – фонология, морфология, лексика және синтаксис – португал тілі негізінен халықтық латын тілінің табиғи эволюциясының нәтижесі болып табылады, сонымен қатар римдік үстемдікке дейін сөйленген жергілікті галлаеция және лузитания тілдерінің де ықпалы бар.
The Portuguese language developed in the Western Iberian Peninsula from Latin spoken by Roman soldiers and colonists starting in the 3rd century BC. Old Portuguese, also known as Medieval Galician, began to diverge from other Romance languages after the fall of the Western Roman Empire and the Germanic invasions, also known as barbarian invasions, in the 5th century, and started appearing in written documents around the 9th century. By the 13th century, Galician Portuguese had its own literature and began to split into two languages. However, the debate of whether Galician and Portuguese are nowadays varieties of the same language, much like American English or British English, is still present. In all aspects—phonology, morphology, lexicon and syntax—Portuguese is essentially the result of an organic evolution of Vulgar Latin with some influences from other languages, namely the native Gallaecian and Lusitanian languages spoken prior to the Roman domination.
Романшалау
218 жылға дейін Иберия түбегіне келген ежелгі римдіктер өздерімен бірге латын тілін алып келді, одан барлық роман тілдері тарады. Тілді римдік сарбаздар, қоныс аударушылар және саудагерлер таратып, римдік қалаларды көбінесе бұрынғы өркениеттердің қоныстарына жақын салды. Кейіннен Лузитания және Иберияның қалған бөлігінің тұрғындары Римнің азаматтары деп танылды. Римнің Испанияның батыс бөлігін бақылауы 26 жылы Августтың жорықтарынан кейін ғана бекітілді. Тагус өзенінің оңтүстігіндегі батыс аймақтары Лициний Красс б.з.д. 93 жылы жеңіске жеткеннен кейін ғана бағындырылды, бірақ қазіргі португал тілінде жергілікті тілдердің шамамен төрт жүз сөзі ғана сақталған. 200 жылға жуық соғыстардан кейін, біріншіде жарым аралдағы карфагендіктермен, содан кейін жергілікті тұрғындармен, император Август бүкіл жарым аралды жаулап алып, оны Испания деп атады. Ол содан кейін оны үш провинцияға бөлді: Испания Тарраконенсис, Испания Баетика және Лузитания, соңғысы қазіргі Португалияның көп бөлігін қамтыды. 3-ғасырдың соңында император Диоклетиан Тарраконенсті үш бөлікке бөлді, соның салдарынан Португалияның қалған бөлігін және қазіргі Испанияның солтүстік-батыс аймағындағы Галисияны географиялық жағынан қамтитын Галлекия провинциясын құрды.
Arriving on the Iberian Peninsula in 218 BC, the ancient Romans brought with them Latin, from which all Romance languages descend. The language was spread by arriving Roman soldiers, settlers and merchants, who built Roman cities mostly near the settlements of previous civilizations. Later, the inhabitants of the cities of Lusitania and the rest of Romanized Iberia were recognized as citizens of Rome. Roman control of the western part of Hispania was not consolidated until the campaigns of Augustus in 26 BC. Although the western territories to the south of the Tagus River were conquered only after the victory of Licinius Crassus in the year 93 BC, only an estimated four hundred words of the native languages persist in modern Portuguese. After 200 years of wars, first with the Carthaginians in the Eastern part of the peninsula, and then with the local inhabitants, Emperor Augustus conquered the whole peninsula, which was named Hispania. He then divided it into three provinces: Hispania Tarraconensis, Hispania Baetica, and Lusitania, the latter of which included most of modern Portugal. At the end of the 3rd century, Emperor Diocletian split Tarraconensis into three parts, creating the adjacent province of Gallaecia, which geographically enclosed the remaining part of Portugal, and modern day Galicia in the northwestern region of Spain.
Иберия романсы
409 және 711 жылдар аралығында Рим империясы құлаған кезде Пиреней түбегіне герман тайпалары, негізінен суэвилер мен вестготтар басып кірді, олар жарты аралдың римдік мәдениеті мен тілін көбінесе сіңіріп алды; алайда, римдік мектептер мен әкімшілік жабық болғандықтан, қарапайым халықтың латын тілі өздігінен дамуға мүмкіндік алды және Пиреней түбегіндегі тілдің біртүтастығы бұзылды. Жарым аралдың солтүстік-батыс бөлігінде (қазіргі Солтүстік Португалия мен Галисия) латын тілі жергілікті ерекшеліктерді дамыта бастады, содан кейін тіл білімінде оны қазіргі галисия-португал тілі деп атайды. Герман тілдері галисия-португал тіліне әсер етіп, көбінесе әскери саламен байланысты сөздерді енгізді, мысалы guerra (соғыс) немесе laverca (қырғи), Resende сияқты жер аттары, ganso (қаз), texugo (дала тышқаны) сияқты жануарлар, orgulho (мақтаныш), brigar (жанжал жасау), reguengo (патшалық иелік) сияқты жұрнақтар және күнделікті қолданылатын заттар, мысалы frasco (құты). 711 жылдан бастап маврлардың Иберия түбегіне басып кіруімен араб тілі жаулап алынған аймақтарда әкімшілік тіл ретінде қабылданды. Дегенмен, халықтың көп бөлігі латын тілінен туындаған роман тілдерінде сөйлеуді жалғастырды, қазіргі тіл білімінде мосараб тілі деп аталады. Араб тілінің ең басты әсері лексикалық болды. Қазіргі португал тілінде 400-ден 800-ге дейін араб тілінен шыққан сөздер бар (көптегені мосараб тілі арқылы жанама түрде сіңген), әсіресе тағам, ауыл шаруашылығы және қолөнер салаларында, испан тілінен басқа роман тілдерінде теңдес сөздері жоқ, ал португал тілі араб тілінен алынған көптеген сөздерді осы тілден қабылдаған. Араб тілінің ықпалы, әсіресе оңтүстік провинцияларда, мысалы, Алгарве, Альфама және Фатима сияқты жерлердің аттарында да көрінеді. Алайда, лексикада адамның сезімдері мен эмоцияларына қатысты араб тілінен алынған сөздер жоқ; олардың барлығы латын, герман немесе кельт тілдерінен шыққан.
Between AD 409 and 711, as the Roman Empire was collapsing, the Iberian Peninsula was invaded by Germanic tribes, mainly Suevi and Visigoths, who largely absorbed the Roman culture and language of the peninsula; however, since the Roman schools and administration were closed, the Vulgar Latin language of ordinary people was left free to evolve on its own and the uniformity of the language across the Iberian Peninsula broke down. In the north western part of the peninsula (today's Northern Portugal and Galicia), Vulgar Latin began to develop local characteristics, becoming what linguists today call Galician Portuguese. The Germanic languages influenced Galician Portuguese by introducing words often linked to the military like guerra (war) or laverca (lark), placenames such as Resende, animals like ganso (goose), texugo (badger), human feelings such as orgulho (pride), verbs like brigar (to fight), suffixes like reguengo (royal domain) and everyday objects such as frasco (flask). From 711, with the Moorish invasion of the Iberian Peninsula, Arabic was adopted as the administrative language in the conquered regions. However, much of the population continued to speak the Latin derived Romance dialects, called collectively by modern linguists Mozarabic. The main effect of the Arabic influence was lexical. Modern Portuguese has anywhere from 400 up to 800 words of Arabic origin (many were absorbed indirectly through Mozarabic) especially relating to food, agriculture and the crafts, which have no cognates in other Romance languages except in Spanish from which, in fact, Portuguese borrowed many of its Arabic derived words. The Arabic influence is also visible in placenames, especially in the southern provinces, such as the Algarve, Alfama and Fátima. However, there are no Arabic loan words in the lexicon related to human feelings or emotions; those are all of Latin, Germanic or Celtic origin.
Лирикалық кезең
Қазіргі ғалымдар галисия-португал тілі деп атап жүрген тіл бастапқыда 410 жылы құрылған және қазіргі Португалияның солтүстік бөлігін қамтитын ортағасырлық Галисия Корольдігінің туған тілі болған. Бұл тіл Иберия түбегіндегі басқа да христиан мемлекеттерінде лирикалық өлеңдер үшін редовно қолданылған тәрізді. Оны түбектің баск емес ортағасырлық христиан мемлекеттерінің ақындары пайдаланған, оның ішінде Леон, Кастилия, Арагон және Каталония патшалықтары бар. Бұл тіл Санта-Мария жырларында да қолданылған. Бұл жырлар дәстүрлі түрде Кастилия королі Альфонсо X-ке жатқызылған, бірақ соңғы зерттеулер олардың көптеген аудармашылар, ақындар және музыканттардың ынтымақтастығымен жазылған болуы мүмкін екенін көрсетеді.
What modern scholars call Galician Portuguese was originally the native language of the medieval Kingdom of Galicia, which was founded in 410 and included the northern part of present day Portugal. It appears to have also been used regularly in other Christian kingdoms of the Iberian Peninsula as the language for lyric song. It was employed by poets from throughout the non Basque medieval Christian kingdoms of the peninsula; including Leon, Castile, Aragon and Catalonia. It is also the language used in the Cantigas de Santa Maria. These songs were traditionally attributed to Alfonso X, a Castilian king, though more recent work shows that they must have been composed in collaboration with many translators, poets and musicians.
Галисия-португал тілінің айырмашылығы
Португалия 1143 жылы Леон Корольдігі тарапынан тәуелсіз патшалық ретінде ресми түрде мойындалды, оған Галисия сол кезде қосылған еді, ал Афонсу Энрикес оның алғашқы патшасы болды. 1290 жылы король Диниш Коимбрада (Estudo Geral) алғашқы португал университетін құрды және португал тілінің, бұрын "халық тілі" (яғни вульгар латыны) деп аталған, латын тілінен гөрі "португал тілі" деп аталуын қажет етті деп жарлық шығарды. 1296 жылы португал тілі корольдік кеңсесінде қабылданып, поэзияда ғана емес, заңдарды жазуда және нотариустарда да қолданыла бастады. "Ескі португал" тілінің алғашқы кезеңінде (12-14 ғасырлар) тіл біртіндеп ресми құжаттарда қолданысқа енді. Португалияның Галисиядан саяси жекеленуіне байланысты галисия-португал тілі біртүтастығын жоғалтып, екі ерекше тілге айналды. Леон Корольдігі Кастилиямен біріккенде (13 ғасыр) бұл айырмашылық күшейді, ал галисия тілі кастиль тілінің ықпалына түсті. Осы арада галисия-португал тілінің оңтүстік диалектісі Португалия Корольдігі мен оның империясы шегінде қазіргі португал тіліне айналды.
Portugal was formally recognized as an independent kingdom in 1143 by the Kingdom of León, into which Galicia was incorporated at the time, with Afonso Henriques as its first king. In 1290, King Diniz created the first Portuguese university, in Coimbra (the Estudo Geral) and decreed that the language of the Portuguese, then simply called the "Vulgar language" (i. e. Vulgar Latin) should be used in preference to Latin and known as the "Portuguese language". In 1296, Portuguese was adopted by the royal chancellary and was used not only in poetry but also when writing law and in notaries. In the first period of "Old Portuguese" (from the 12th to 14th century), the language came gradually to be used in official documents. With the political separation of the County of Portugal from Galicia, Galician Portuguese lost its unity and slowly became two increasingly distinct languages. This growing difference accelerated when the kingdom of León was united with Castile (13th century) and Galician was increasingly influenced by Castilian. Meanwhile, the southern variant of Galician Portuguese became the modern Portuguese language within the Kingdom of Portugal and its empire.
Португалиядан тыс жерлердегі португал тілі
Португал тілі испан тілінен кейін екінші ең көп таралған роман тілі, себебі Бразилияда, онда ол мемлекеттік тіл, көптеген адамдар сөйлейді. Бразилиялық португал тілі дыбысталу мен құрылымы жағынан еуропалық португал тілінен көптеген қатыстарда ерекшеленеді. Тағы бір айқын айырмашылығы – бразилиялық португал тілінде дауысты дыбыстардың анық естілуі. Бұдан өзге, екі тілдің ауызша нұсқаларының айырмашылықтары сөйлеушілердің жасы ұлғайған сайын және әлемнің жаһандануымен бірге халықаралық тілдік қолданыста өзгерістерге ұшырайды. Португал тілі Мозамбик, Ангола, Кабо-Верде аралдары, Гвинея-Бисау, Экваторлық Гвинея, Сан-Томе және Принсипи, Шығыс Тимор және Макаоның ресми тілі болып табылады.
Portuguese is the second most spoken Romance language, behind Spanish, partially because of the large population of speakers in Brazil, where it is the national language. There are many respects in which Brazilian Portuguese differs from European Portuguese in sound and structure. Another notable difference is the presence of more audible vowels in Brazilian Portuguese. Beyond this, the nuances of spoken versions of both language practices continue to evolve as generations of speakers age and the world continues to globalize, leading to changes in language practices internationally. Portuguese has been made an official language of Mozambique, Angola, the Cape Verde Islands, Guinea Bissau, Equatorial Guinea, Sao Tome and Principe, East Timor and Macao.
Қайта өрлеу дәуіріндегі стандарттау
"Ескі португал" тілі 1516 жылы Гарсия де Ресенденің "Кансьонеру Жерал" атты еңбегін жариялауымен аяқталды. "Қазіргі португал" тілі 16 ғасырдың басынан қазіргі уақытқа дейін дамып келеді. Ренессанс дәуірінде ғалымдар мен жазушылар көптеген сөздерді классикалық латын тілінен (латын тілінен алынған сөздер Ренессанс латыны арқылы да келді) және ежелгі грек тілінен қабылдады, бұл португал тілінің сөздік қорын күрделендірді. Португал тілінде сауатты көптеген адамдар латын тілінде де сауатты болғандықтан, латын сөздерін португал тілінде жазуға (кейіннен сөйлеуге) оңай бейімделді. Басқа көптеген еуропалық тілдер сияқты, португал тілінің стандартизациясына баспа ісінің дамуы түрткіс берді. 1536 жылы Фернао де Оливейра Лиссабонда "Grammatica da Lingoagem Portuguesa" атты португал тілінің алғашқы грамматикасын жариялады. Бұл доминикан дін қызметкерінің, филологтың және теңізшінің еңбегінен кейін көп ұзамай басқа да жұмыстар жарық көрді. 1540 жылы Жоао де Баррос, корольдік кеңсе қызметкері, жас аристократтарды оқытуға көмектесу үшін "Gramática da Língua Portuguesa" кітабын, сонымен қатар моральдық диалогтар мен католик шіркеуінің негіздерін жариялады. Ағаш кескіндерімен безендірілген бұл екінші еңбек әлемдегі алғашқы суреттелген оқулық деп есептеледі.
The end of "Old Portuguese" was marked by the publication of the Cancioneiro Geral by Garcia de Resende, in 1516. "Modern Portuguese" developed from the early 16th century to the present. During the Renaissance, scholars and writers borrowed many words from Classical Latin (learned words borrowed from Latin also came from Renaissance Latin) and ancient Greek, which increased the complexity of the Portuguese lexicon. Most literate Portuguese speakers were also literate in Latin and so they easily adopted Latin words into their writing (and eventually speech) in Portuguese. As with most other European vernacular languages, the standardization of the Portuguese language was propelled by the development of the printing press. In 1536, Fernão de Oliveira published his Grammatica da lingoagem portuguesa in Lisbon, the first Portuguese grammar. The work of this heterodox Dominican priest, philologist and mariner was soon followed. In 1540, João de Barros crown officer published his Gramática da Língua Portuguesa along with moral dialogues and basics of the Catholic Church to help teaching young aristocrats. This second work, illustrated with woodcuts, is considered the world's first printed illustrated textbook.
Қазіргі португал тілінің фонологиясы
XVI ғасырда Фернао де Оливейраның "Grammatica da Lingoagem Portuguesa" кітабының VIII тарауында көрсетілгендей, бұл дыбыстар әртүрлі фонемалар ретінде қарастырылатын болған. Осының нәтижесінде дауыстылардың фонетикалық жүйесі 8 ауыздық дауыстыдан және 5 мұрындық дауыстыдан тұратын еді; ықтималдық бойынша, бұл дыбыстар басылмаған буындарда (соңғы буындарда да) жоғарылайтын. Португал тілінің классикалық айтылуынан заманауи айтылуына қарайғы прозодикалық өзгерістер 16 және 17 ғасырлардағы жазба мәтіндердің эволюциясын статистикалық талдау арқылы зерттелді.
Around the 16th century, according to Fernão de Oliveira's Grammatica da lingoagem portuguesa, in Chapter VIII, and would already be considered as different phonemes. As a result, the vowel phonology would consist about an 8 oral vowel system and a 5 nasal vowel system ; possibly resulting that would be raised to in unstressed syllables (even in final syllables). Prosodic change in the Classical to Modern pronunciations of Portuguese has been studied through a statistical analysis in evolution of written texts in the 16th and 17th centuries.
Қазіргі португал фонологиясы
XVI ғасырдан бастап қазіргі уақытқа дейін бразилиялық және еуропалық түрлері бөлек дамып, дауыстылар фонетикасына қатысты маңызды айырмашылықтарға әкелді. Бразилия португал тілі 8 ауыздық дауысты жүйесін сақтайды, бірақ еуропалық және африкалық түрлері 9-шы жаңа дауысты жасап, жаңарып кетті: , әдетте «e» әрпі басылмаған буында қолданылады. Еуропа португал тілі (EP): ол бір қадам алға жылжыды: бірінші дауыссыз немесе болмаған қос дауыссыз тізбегі бар кейбір сөздерді қоспағанда, басылмаған буындарда көтеріледі (соңғы орфографиялық реформадан кейін бұл дауыссыз тізбектер жойылды), дауыстыларды ашады. Мысалы, abstenção , objeto [objecto] , direção [direcção] , internet. Алайда, қыркүйек айтылады , бұрын septembro деп жазылуы мүмкін болғанына қарамастан. Бұл ерекшеліктер 20 ғасырдың орфографиялық реформаларына дейін өзгермеген сөздерге қатысты, себебі этимологиялық жоғалған мылқау дауыссыз тізбектер бұрын болғандықтан байқалмайтын болды. Лиссабон диалектісі (LEP, Сетубалдан басқа) жалпақ дауыссыздардың алдында біріктіреді; мысалы, "brasileiro", "coelho", "sexta feira". Бразилия португал тілі (BP): ортаңғы басылмаған буындарда (солтүстік-шығыс диалектілерінде) және соңғы басылмаған буындарда көтеріледі (бірақ кейбір диалектілер, мысалы, Кариока португал тілінде ортаңғы басылмаған буындарда көтеріледі, ал еуропалық португал тілінде бұл мүмкін). Бірінші дауыссыз тізбегіндегі екі дауыссыз сөздерде дауыстылар басылған буындарда ашылады, ал басылмаған буындарда көтеріледі. Мысалы, abstenção, objeto, internet. Ангола португал тілі (AP): ортаңғы басылмаған буындарда (еуропалық португал тілінің ережелеріне сәйкес, бұл да мүмкін аллофон) және соңғы басылмаған буындарда көтеріледі. Ангола португал тілінде, еуропалық және бразилиялық түрлерден айырмашылығы, толықтырылатын таралуда бірігеді (жақсырақ ашылады) және тек соңғы басылмаған буындарда ғана аллофон ретінде пайда болады. Бірінші дауыссыз тізбегіндегі екі дауыссыз сөздерде дауыстылар ашылады. Мысалы, abstenção, objeto, internet.
From the 16th century to now, Brazilian and European varieties started evolving separately, resulting in meaningful differences regarding vowel phonology. Brazilian Portuguese conserves the 8 oral vowel system, but European and African varieties innovated by creating a 9th new vowel: , generally used when "e" is unstressed. European Portuguese (EP): it has taken a step further: are raised to in unstressed syllables, except by some words with double consonant sequences where the first consonant was mute or not (the mute consonants do not exist anymore, since the last spelling reform), opening the vowels to E. g. abstenção , objeto [objecto] , direção [direcção] , internet However, notice setembro is pronounced , despite it would possible be spelled before septembro. These exceptions apply to unchanged words before the 20th century spelling reforms because such etymological lost mute consonants would not be noticed as they once existed. The Lisbon variety (LEP, excluding Setúbal), has merged to before palatal consonants; e. g. "brasileiro" , "coelho" , "sexta feira" Brazilian Portuguese (BP): are raised to in middle unstressed syllables ( in Northeastern varieties), and to in final unstressed syllables (however, some varieties, like Carioca Portuguese raise to in middle unstressed syllables, when in European Portuguese are permissible). When words with double consonant sequences where the first consonant is not mute, the vowels are opened to in stressed syllables, raised to in unstressed syllables. E. g. abstenção , objeto , internet Angolan Portuguese (AP): are raised to ( being also a possible allophone, according to European Portuguese rules) in middle unstressed syllables, and raised to in final unstressed syllables. In Angolan Portuguese, unlike European Portuguese and Brazilian varieties; merge in complementary distribution to (even becomes more open ), and only appears as an allophone in unstressed last syllables. When words with double consonant sequences where the first consonant is not mute, the vowels are opened to E. g. abstenção , objeto , internet .