Георг Николаус фон Ниссен: Даниялық дипломат және Моцарт туралы естеліктердің авторы

Кіріспе

Даниялық дипломат және музыка тарихшысы (1761–1826)

Георг Николаус фон Ниссен (кейде Николаус; 22 қаңтар 1761 – 24 наурыз 1826) – Дания дипломаты және музыка тарихшысы. Ол композитор Вольфганг Амадей Моцарттың ең алғашқы өмірбаяндарының бірін жазған, ол бүгінге дейін ғылыми дереккөз ретінде пайдаланылады.

Өмір

Ниссен Данияның Хадерслев қаласында дүниеге келді. 1781 жылы білім алғаннан кейін, сол жылы Копенгагендегі "Жалпы почта кеңсесінің уәкілетті адамы" болды. 1792 жылы Дания Сыртқы істер министрлігінде дипломат қызметін бастады. 1793 жылдан бастап Венада уәкілдік істер жөніндегі кеңесші ретінде жұмыс істеді. 1797 жылы осы қызметте жүргенде Ниссен алғаш рет Моцарттың жесірі Констанцамен танысты. Ол бастапқыда оның пәтерін жалдаған адам болды. Екеуі 1798 жылдың қыркүйегінде бірге тұруға көшті. Констанца Моцарттың қайтысынан кейін өзі мен екі ұлының жағдайы нашарламау үшін көп қиындықтарды бастан өткерді. Ол бұл мәселені шеше білді, императордан зейнетақы алып, Моцарттың музыкалық концерттерінен және оның шығармаларының қолжазбаларын баспагерлерге сатудан айтарлықтай табыс тапты. Ниссен осы жұмыстарға қатысып, баспагерлермен келіссөздер жүргізудің көп бөлігін өз міндетіне алды. Ол сондай-ақ балаларға күтім жасауға көмектесті, нәтижесінде (Рут Хэлливеллтің сөзімен) отбасыда "қамқор әке рөлін" атқарды. Ниссен мен Констанца 1809 жылдың 26 маусымында неке қиды. Той Пресбургтегі (қазіргі Братислава) Сент-Мартин соборында өтті, оған Наполеон армиясы Венаны басып алған кезде шетелдік дипломатиялық корпустың уақытша орналасқан жері болды. Бұл некеде балалар болған жоқ. 1812 жылы жұбайлар Копенгагенге көшіп, Ниссен цензорлық қызметке кірісті. Олар 1820 жылға дейін Лавендельстраде 1 мекендеді, онда сол дәуірдің көптеген үйлері бүгінге дейін сақталған. 1820 жылы Ниссен зейнетке шығып, жұбайлар Зальцбургке көшіп барды. Ниссен бұрыннан-ақ Моцарттың өмірбаянын жазуды жоспарлаған еді, ал 1823 жылы осы жұмысқа белсенді түрде кірісті. Оның жазбаларына негізделген жұмысты аяқтау Пирна қаласында тұратын дәрігер және Моцартты жақсы көретін Иоганн Генрих Фейерштейнге (1797–1850) тапсырылды. Ангермюллер мен Стаффорд Фейерштейнді "жайсыз" деп сипаттайды, ал Хэлливелл оның жұмысын былай бағалайды: "кітап шикізаттан ойда-жоқта жиналған, нәтижесі сапа жағынан нашар болды". Ниссен 62 жасында Зальцбургте қайтыс болды және сол жерге жерленді. Оның қабір тасында "Моцарттың жесірінің күйеуі" деп жазылған, оны әлі де көруге болады.

Nissen was born in Haderslev, Denmark–Norway. He completed his schooling in 1781 and became "authorized agent of the General Post Office" in Copenhagen in 1781. In 1792 he became a diplomat in the Danish foreign service. As of 1793, he worked in Vienna as chargé d'affaires. In 1797, while serving in this post, Nissen first met Mozart's widow, Constanze, whose husband had died six years earlier in 1791. He was initially her tenant. The two began living together in September 1798. Constanze had been through an arduous period following Mozart's death, trying to ward off poverty for herself and her two sons. In this she was successful, obtaining a pension from the Emperor, and making considerable money from concerts of Mozart's music and sale to publishers of his works in manuscript. Nissen came to participate in these labours, taking over much of the work of negotiating with publishers. He also helped care for the children, eventually taking (in Ruth Halliwell's words) "the role of a caring father" in the family. Nissen and Constanze were married 26 June 1809. The wedding took place in St Martin's Cathedral, Pressburg (today Bratislava), to which the foreign diplomatic corps had temporarily decamped when Napoleon's armies took Vienna. The marriage did not produce any children. In 1812 the couple moved to Copenhagen, where Nissen took up a post as a censor. They lived there until 1820, at Lavendelstræde 1, a street where many houses of the period are still preserved. In 1820, Nissen retired, and the couple moved to Salzburg. Nissen had long been planning a biography of Mozart, and the work began seriously in 1823. The completion of the work, based on his notes, was left to a medical doctor and Mozart enthusiast living in Pirna, Johann Heinrich Feuerstein (1797–1850). Angermüller and Stafford call Feuerstein "unstable" and Halliwell judges his work thus: "the book was cobbled together in a haphazard fashion from the raw material, and the result was disastrous in terms of quality." Nissen died, aged 62, in Salzburg, and was buried there. His tombstone, naming him "The husband of Mozart's widow", can still be visited.

Ниссеннің Моцарттың өмірбаяны

Ниссеннің еңбегі Нимецчек пен Шлихтегроллдың пікірлері арасындағы келісімге қол жеткізуге бағытталған. Ол Моцарт туралы соған дейін жазылған барлық мәліметтерді құжаттап, Моцарттың өмірін негізгі дереккөздерге, атап айтқанда Моцарт отбасының хаттарына сүйене отырып, дәл сипаттауға тырысты. Сонымен қатар, оның әйелі Констанце Моцарт тікелей куәгер ретінде көзқарас білдірді және Моцарттың мұрасын оған сеніп тапсырды. Ниссен ең алдымен Моцартқа қатысты барлық құжаттарды – Моцарт отбасының хаттарынан бастап, естелік монеталар мен ескерткіштерге дейін – жинауға жасаған тырыстары үшін құрметке лайық. Ол жазба дереккөздерге өте жомарт қарым-қатынас жасады және әсіресе Моцарттың хаттарынан кейбір бөлімдерді өңдеді. (Ниссеннің цензуралық өңдеулерінің бір мысалын Алоисия Веберден қараңыз.) Алайда, ол бұл Моцарттың бейнесін бұрмалау мақсатымен емес, «биографиялық құрмет» принципімен жасады. Өзінің өмірбаянына жазған алғы сөзінде ол былай деп түсіндіреді: «Адамның даңқы мен беделіне зиян келтірмей, жұртшылыққа ұсынуға болатын, хаттардан тартымды және ерекше нәрсені шығару үшін көптеген таңдаулар жасау қажет. Біреу кейіпкерін таныс кештерінде көрсеткендей, оны көпшілік алдында көрсетуі керек емес. Шындығында, мұндай әрекет оның даңқына, беделіне және туындыларының әсеріне зиян келтіруі мүмкін». Кейінгі өмірбаяндар Ниссеннің «биографиялық құрметін» Моцартқа деген құрметсіздік емес, ғылыми дәлдік үшін қайтаруға тырысты. Биографиядағы қате деректердің тағы бір мүмкін көзі – Констанца. Мейнард Соломонның сөзінше, ол «Моцарттың жомарттығын, кедейлігін және танылмауын асыра көрсетуге қызығушылық танытты, сондықтан Ниссеннің өмірбаянында ол көптеген жалған хабарларды растады – негізінен [баспагер] Фридрих Рохлицке байланысты, оның ішінде импресариолар, баспагерлер және әріптес музыканттар оны пайдаланды деген мәлімдемелер де бар».