Кіріспе

Иса Мәсіх айқышқа шегеленіп өлтірілген кезде алған бес тесік жарасы Католик дәстүрінде Бес Қасиетті Жара, Бес Ұлы Жара немесе Бес Қымбат Жара деп аталады. Бұл жаралар, әсіресе орта ғасырдың соңында, ерекше құлшылықтың нысаны болды және шіркеу музыкасы мен өнерінде жиі бейнеленді.

Жарақаттар

Бес жара: 1) оң қолындағы шеге тесігі, 2) сол қолындағы шеге тесігі, 3) оң аяғындағы шеге тесігі, 4) сол аяғындағы шеге тесігі, 5) найзамен денесіне салған жара. Басына кигізілген тікенді тәждің қалдырған іздері мен қамшының соққан жерлері айқышқа ілінбегендіктен, бұл жаралар есепке алынбайды. Екі жара оның қолынан немесе білегінен өтіп, Исаны айқышқа бекіту үшін шегелер қағылған. Сот-медициналық сарапшы Фредерик Т. Зугибеге сәйкес, Исаның жараланған жерінің ең ықтимал аймағы – білегіне қарай бұрышталған алақанның жоғарғы бөлігі. Себебі бұл аймақ дене салмағын көтере алады, сүйектердің сынуын болдырмайды, көпшілік осы жерде деп сенген, стигматистердің көптеген жаралары осы жерде болған және суретшілер ғасырлар бойы осылай бейнелеген. Бұл орын қысымнан саусақтардың көрінетіндей ұзаруына себеп болады. Екі жара аяқ арқылы тік бағанаға дейін өткен. Соңғы жара Исаның кеудесінің қабырғасында болды, Жаңа өсиет бойынша, оның өлгеніне көз жеткізу үшін Лонгиннің найзасымен тесілді. Жақияның Ізгі хабарында бұл жарадан қан мен су құйылғаны айтылған (Жақия 19:34 (KJV)). Ізгі хабарларда қай жағынан жараланғаны нақты көрсетілмеген, бірақ бұл жара көбінесе суреттерде Исаның оң жағында бейнеленген, бірақ кейбір суреттерде, әсіресе Рубенстің туындыларында сол жағында көрсетілген. «Күмәнданушы Тома» елшісінің жараларды қарауы, Жақия 20:24–29-да ғана Жақияда жазылған, көптеген түсіндірмелерге арналған және көбінесе суреттерде бейнеленген, онда бұл сурет «Томаның күмәні» деп аталады.

Ортағасырлық контекст

Христиандық ілхабарларда Исаның айқышқа шегеленуі туралы айтылғандай, азап шегу кезінде Иса түрлі жарақаттар алды, мысалы, тікенді тәждің салдарынан және бағанадағы қамшылаудан. Орта ғасырлардағы діни сенімдер Исаның айқышқа шегеленуімен тікелей байланысты бес жараға назар аударды: оның қол-аяқтарындағы шеге жарақаттары және қасиетті найзаның оның қабырғасын тесіп өткен жарасы. Діни өмірдің қайта жаңғыруы, 12-13 ғасырлардағы Бернард Клерво және Франциск Ассиздіктердің ынталы қызметі, сондай-ақ Киелі жерден оралған крестшілердің ықыласы Иса Мәсіхтің азаптарына деген құлшыныстың артуына әкелді. Қасиетті жараларға арналған орта ғасырлық көптеген дұғалар сақталған, олардың кейбіреулері Ассиздік Клараға жатқызылады. Мехтильда мен Гертруда Хелфта қасиетті жараларға адал болды, соңғысы күн сайын 5466 жараның құрметіне дұға оқыды, орта ғасырлық дәстүр бойынша, Иса азап шегу кезінде осы жарақаттарды алған. Төртінші ғасырда Германияның оңтүстігінде әр күні он бес рет «Патэр Ностер» дұғасы оқылды (бір жыл ішінде 5475 рет), бұл қасиетті жаралардың еске алуы болды. Орта ғасырлық миссальдарда Мәсіхтің жараларын құрметтеу үшін арнайы қызмет өткізілді, ол «Алтын қызмет» деп аталды. Оны өткізу кезінде әрқашан бес шам жағылды және егер біреу бес күн қатарынан оны оқыса немесе естісе, ол тозақ отынан құтылатынына сенді. Лигуори осы әнді Исаның айқышқа шегелену кезінде алған бес тесіп өткен жарасы туралы ойлар ретінде жазды.

Бірінші бейсенбілер

Бірінші бейсенбілік ғибадат, сонымен қатар Исаның жараларын және Киелі Евхаристияны жөндеу амалы деп те аталады, оның бастауы 20 ғасырда Португалияның Балазар қаласында Александрина Мария да Коста хабарлаған Мәсіхтің көрінулерінен туындады.

Символды қолдану

1139 жылы Португалия королі Афонсу I өзінің гербіне Бес қасиетті жараның белгісін қойды. Иерусалим кресі немесе "Крестонос кресі" бес буыны арқылы Бес қасиетті жараны еске түсіреді. Қасиетті жаралар христиан дінінің символы ретінде пайдаланылған. Крест жорығына қатысушылар жиі Иерусалим кресін тағушы еді, бұл қасиетті жараларды көрсететін белгі; оның нұсқасы Грузияның туында бүгінге дейін қолданылып келеді. "Бес жара" Генри VIII-нің монастырларды таратуына жауап ретінде болған Солтүстік Англия көтерілісі – "Рақым зыяратының" белгісі болды. Қазіргі кезде эзотерикамен байланысты болғанға дейін пентаграмма қасиетті жаралардың символы ретінде қолданылған. Пентаграмма 14 ғасырғы ағылшын поэмасы "Сер Гавен және Жасыл рыцарь" да маңызды рөл атқарады, онда бұл символ батыр Гавеннің қалқанын әшекейлейді. Аты-жөні белгісіз ақын осы символдың шығу тегін Сүлеймен патшаға жатқызып, өзара байланысты бес бұрыштың әрқайсысы бес топқа байланысты жақсы қасиеттерді білдіретінін түсіндіреді: Гавен бес сезімі мен бес саусағымен мінсіз, Мәсіхтің Бес жарасына адал, Мәриямнан алған бес қуаныштан күш алады және рыцарлық бес қасиеттің үлгісін көрсетеді. Көптеген христиан шіркеулері құрбандық тақын киелендіргенде оны бес жерден майлайды, бұл Бес қасиетті жараны көрсетеді. Шығыс православие шіркеулерінде кейде бес күмбез болады, олар Бес қасиетті жараны, сондай-ақ Мәсіх пен Төрт Евангелисттің басқа да символикасын бейнелейді.

Киелі музыкада

Ортағасырлық Salve mundi salutare поэмасы (Rhythmica oratio деп те аталады) бұрын Бонавентураға немесе Бернард Клервоға жатқызылған, бірақ қазір цистерциан аббаты Арнульф Лёвеннің (1250 ж. қайтыс болған) жазғаны ықтимал деп саналады. Мәсіхтің құдайлық азабы туралы терең ой-толғаныс болып табылатын бұл поэма жеті бөлімнен тұрады, олардың әрқайсысы Мәсіхтің айқышқа шегеленген денесінің бір мүшесіне арналған. 17 ғасырда кең таралған бұл поэма 1680 жылы Дитерих Букстехуде тарапынан жеті кантатадан тұратын цикл ретінде ұйымдастырылды. Оның 1680 жылғы "Мембра Иису Ностри" жеті бөлімге бөлінген, әрқайсысы Мәсіхтің айқышқа шегеленген денесінің әртүрлі мүшесіне – аяқтарға, тізелерге, қолдарға, қабырғасына, кеудесіне, жүрегіне және басына арналған. Бұл бөлімдер Ескі Ғизаттың таңдалған аяттарымен шеңберленген, олар оқиғаны алдын ала білдіретін сипаттамаларды қамтиды. Бұл кантата бізге көбінесе "О, киелі баспен ораңдалған" әнұраны ретінде белгілі, ол Мәсіхтің басына арналған өлеңнің соңғы шумағынан алынған, ол "Salve caput cruentatum" деп басталады. Лютерандық гимнші Пол Герхардт аударған бұл әннің мелодиясын Иоганн Себастьян Бах өңдеп, "Матфей құмарлығында" бес шумағын пайдаланған. Франц Лист өзінің "Тор жолы" (Via crucis) шығармасында осы гимннің алтыншы бекетінде, яғни "Святая Верониканың қасиетті бетті сүртіп тазалауы" сахнасында аранжировкасын қосты.

Өнер саласында

Өнерде күмәнді Тома, немесе Әйіпші Сент-Томас тақырыбы кем дегенде VI ғасырдың басынан бері кең таралған, ол Равеннадағы Сант-Аполлинаре-Нуово базиликасындағы мозаикаларда және Монца ампулаларында кездеседі. Ең танымал мысалдардың бірі – Флоренциядағы Орсанмихеле үшін Андреа дель Верроккьоның (1467–1483) Мәсіх пен Сент-Томас мүсіндері, ал екіншісі – қазіргі Потсдамда сақталатын Караваджоның «Сент-Томастың сенбеушілігі». Кейінгі орта ғасырларда Исаның жамылғысының бір жағы шегіліп, жанындағы жарасы және оның басқа төрт жарасы («жарақаттардың көрсетілуі» деп аталатын остентация вулнерум) бейнеленген суреттер, күмәнді Томамен байланысты бейнелерден алынып, тек Исаның өзі қабылдаған позаға айналды. Ол көбінесе өзінің саусақтарын жанындағы жараға енгізеді. Бұл форма Исаның жеке бейнелі суреттерінде және Соңғы Сот (Бамберг соборында шамамен 1235 жылға жатқан алғашқы мысалы бар), Ұлылықтағы Мәсіх, Азап шеккен Адам және Арма Кристимен Мәсіх сияқты тақырыптарда жиі кездеседі. Бұл Мәсіхтің азаптарын, сондай-ақ Оның қайта тірілу фактісін баса көрсетуге мүмкіндік берді. Жақ жарасына бағытталған діни өнер де кең тараған; мысалы, ортағасырлық Германияның кейбір дұға кітаптарында жақ жарасы оның нақты өлшемдерін көрсететін мәтінмен оралып тұрады.