Ығдыр провинциясының тарихы мен географиясы

Кіріспе

Облыс 1992 жылы Карс провинциясының оңтүстік-шығыс бөлігінен құрылды. Облыстың қазіргі әкімі – Ерқан Тұран. Армения таулы аймағындағы ең биік тау – Арарат тауы (Аğrı Dağı) қазір Түркияның Игдыр провинциясында орналасқан, бірақ жердің көп бөлігі таудан әлдеқайда төмен жатқан кең жазықтарды құрайды. Түркияның бұл бөлігіндегі климат ең жылы, сондықтан Игдырда мақта өсіріледі. Армениямен жабық шекара Арас өзені бойымен жүреді. Облыстың орталығы – Игдыр қаласы.

Тарих

Археологиялық зерттеулер Игдыр аймағында б.з.д. 4000 жылға дейін сонатын Хурр халқының қоныстарын ашты. Шамамен б.з.д. 800 жылы бұл аймақ Урарту патшалығының құрамына кірді. Аймақта Урарту мүсіні сақталған. Меди империясына, Парсы империясына, Ұлы Александрға, Армения Корольдігінің Оронтид әулетіне өткенге дейін ол Урартудың бақылауында болды. Б.з.д. 4 ғасырдан бастап Селевкидтер, парфяндар, римдіктер, сасанидтер және византиялық күштер ықпалды болды, ал 646 жылы исламның араб әскерлері келді. 1064 жылдан бастап 400 жыл бойы түріктер, грузиндер және моңғолдар бұл аймақ үшін күресті, содан кейін 15 ғасырдың басында Қара Қойлу және Ақ Қойлу түркі тайпалары қоныстанды. 1534 жылдан 1746 жылға дейін Осман империясы мен Парсы империясы арасында ғасырлар бойы үздірілмейтін соғыс жүрді. Көбінесе парсылардың қолында болған аймақ 1746 жылы ресми түрде берілді, содан кейін Игдыр провинциясының көп бөлігі бүгінгі Парсыдағы мұсылман княздығы – Ериван хандығының құрамына кірді. Облыстың солтүстік бөлігі 1826-1828 жылдардағы орыс-парсы соғысынан кейін Түркменчай шарты бойынша Ресей империясының құрамына енгенге дейін парсылардың қолында болды. Ресейлік басқару кезінде аймақ Армения облысының Сурмалу уезіне (орталығы Игдыр қаласы) және кейіннен Кавказ вице-корольдігінің Ериван губернаторлығына айналды. Облыстың оңтүстік жартысы 19 ғасырдың көп бөлігінде Осман империясының қолында болды, бірақ 1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысының нәтижесінде Ресей империясына қосылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында бүкіл аймақ Арменияның Бірінші Республикасының басқаруына өтті. Түрік әскерінің шабуылынан кейін Игдыр Керс шарты бойынша Кеңес үкіметі Түркияға берді. Осы аймақтағы үлкен державалар арасындағы күрес тарихында армян халқының көп бөлігі сақталды. 1919-1920 жылдарға дейін армяндар Игдыр қаласының этникалық көпшілігін құрады, бірақ түрік-армян соғысы кезінде аштықтан көптеген адамдар қайтыс болды немесе қашып кетті. 1922-1927 жылдары Беязыт провинциясының, 1927-1934 жылдары Агры провинциясының, 1934-1993 жылдары Карс провинциясының құрамына кірді, содан кейін жеке провинция болды.

Archaeological research has uncovered Hurrian settlements in the Iğdır region going back to 4000 BC. The area was part of the Urartu kingdom circa 800 BC. There is a Urartu statuary in the area. It remained under Urartian control until its transition to the Median Empire, Persian Empire, Alexander The Great, Orontid dynasty of the Kingdom of Armenia. Seleucid, Parthian, Roman, Sassanid and Byzantine forces were prominent from the 4th century BC, followed by the Arab armies of Islam in 646. Turks, Georgians and Mongols fought through here for 400 years from 1064 onwards until the area was settled by Kara Koyunlu and then Ak Koyunlu Turkic tribes in the early 15th century. For centuries, constant warfare ensued between the two arch rivals, the Ottoman Empire and the Persian Empire from 1534 until 1746. The region, most of the time remaining in Persian hands, was officially ceded once again in 1746, when subsequently most of its land within the province of Iğdır today became part of the Erivan khanate, a Muslim principality in Persia. The northern part of the province remained in Persian hands until after the Russo Persian War, 1826–1828 when it became part of the Russian Empire under the Treaty of Turkmenchay. Under Russian administration, the area became the Surmalu uezd (with its capital at the city of Iğdır) of the Armenian Oblast and later the Erivan Governorate within the Caucasus Viceroyalty. The southern half of the province remained in Ottoman hands through most of the 19th century but was incorporated into the Russian Empire as a result of the Russo Turkish War of 1877–78. Towards the end of World War I, the whole area came under the administration of the First Republic of Armenia as part of Ararat province. After an attack into the territory by the Turkish army, Iğdır was ceded to Turkey by the Soviet government under the Treaty of Kars. A substantial Armenian population remained in the area throughout this history of struggle between great powers. Armenians formed the ethnic majority in the city of Iğdır itself until 1919–1920 when most either died or fled due to starvation during the Turkish–Armenian War. It was part of the former Province of Beyazıt between 1922 and 1927, part of Ağrı Province between 1927 and 1934, and finally part of Kars Province between 1934 and 1993, before becoming a separate province.

1886 жылғы баға

Қазіргі Ыдыр провинциясының аумағы 1828 жылдан бастап 1918 жылға дейін, Түрікменчай шарты бойынша Персиядан алынғанға дейін, Ресей империясының Сурмалу уезінің бір бөлігі ретінде басқарылды. 1886 жылғы Ресейлік отбасы тізімдері бойынша, аудандардың барлығында 71 066 тұрғын болған, оның ішінде 34 351-і әзербайжандықтар (48,3%, деректе "татарлар" деп көрсетілген), 22 096-сы армян (31,1%) және 14 619-ы күрдтер (20,6%) құрады.

Ресей империясының халық санағы (1897)

1897 жылғы Ресей империясының санағына сәйкес, Ыдырыр қаласының халқы 4680 адамды құрады, оның ішінде 3934 (84%) армян, ал 559 (12%) орыс болды. 1897 жылы ауданның халқы 89 055 адамды құрады, оның ішінде татарлар (кейіннен әзербайжандықтар деп аталды) халықтың 46,5% құрады, одан кейін 30,4% армян, 21,4% күрд және 1,6% славян болды. Ыдырыр қаласының сол санақтағы халқы 4680 адамды құрады, оның ішінде 84,1% армян, 12,0% славян, 1,8% әзербайжандық және 1,5% күрд болды.
Ұлттығы Саны %
Шыға мұсылмандары 44 153 42,13
Армян 32 686 31,19
Күрдтер 14 679 14,01
Язидтер 10 869 10,37
Сунни мұсылмандары 1 801 1,72
Орыстар 429 0,41
Жаһудайлар 95 0,09
Басқа еуропалықтар 60 0,06
Азия христиандары 19 0,02
Жалпы саны 104 791 100,00

Түркияда 1927 жылғы халық санағы

1927 жылғы түрік санағында аудан Карс провинциясының құрамына кірді және халық саны 25 209 адамды құрады, оның 52,9 пайызы түрік тілін ана тілі ретінде сөйлесе, 47,0 пайызы күрд тілін сөйледі. Халықтың барлығы ислам дінін ұстанды. 1916 және 1927 жылдардағы статистиканы салыстырғанда, Игдир провинциясының халқы 79 582 адамға азайғаны, яғни он бір жыл ішінде 76% төмендегені анық көрінеді. Бұл 1918 және 1920 жылдар аралығында аудандағы соғыс, ашаршылық және тұрақсыз жағдайдың салдары болды. 2018 жылы ауданның халқы 197 456 адамға жетті. Бұл жерде бұрын армян шіркеуінің қираған орындары болған, бірақ қазір одан ештеңе қалмаған. Сурмари қамалы – Игдыр қаласынан батысқа қарай 25 шақырым қашықтықта, Тузлукаға қарайтын жол бойында, Сурмари ауылында орналасқан ортағасырлық армян қаласының орны. Дегенмен, қазіргі таңда шекаралық шектеулерге байланысты оған бару мүмкін емес. Ігдыр жазығындағы көбісінде қошқар басы бейнеленген мүсіндер мен тастар, ескі зираттардағы қошқар басты зәулімдер Қарақоюнлы кезеңінен қалған ескерткіштер. Бұл – батыр, ер жүрек адамдар мен жастық шағында қайтыс болған жастардың зираттары. Арас құс зерттеу және білім беру орталығы – Түркиядағы төрт белсенді құс зерттеу және сақиналау станциясының бірі. Арас өзенінің жағалауындағы, Юкари Чирикли және Тузлуканың батпақты жерлерінде қазірге дейін 204 құс түрі тіркелді. Құстарға құмар адамдар құстардың алуан түрлі өмірін және дәстүрлі ауылдық өмірді көру үшін ерікті болып қатыса алады немесе саяхаттап бара алады. Карстан Игдирге бара жатып, Арас көпіріне жеткеннен кейін 10 метрден кейін оңға бұрылып, 4 шақырым жүріп Юкари Чирикли ауылына жетесіз.