Кіріспе

Жаңа Оңтүстік Уэльстегі сыбайлас жемқорлыққа қарсы агенттік, Австралия.

Тәуелсіз сыбайлас жемқорлыққа қарсы комиссия (ICAC) – Жаңа Оңтүстік Уэльс үкіметінің адалдық агенттігі болып табылады, ол сыбайлас жемқорлық қызметтерді жою және тергеу, сондай-ақ мемлекеттік басқарудың адалдығын арттыруға жауапты. Комиссия 1989 жылы Гонконгтағы ICAC үлгісінде құрылған. Оған бес жылдық мерзімге тағайындалған бас комиссар және екі штаттан тыс комиссар басшылық етеді. 2016 жылдың қараша айында NSW премьер-министрі Майк Бэйрд жалғыз комиссардан үш комиссарлық жүйеге көшу ниетін білдірді, бірақ бұл қадам екі бұрынғы ICAC комиссары тарапынан ұйымды әлсірету және саясаттастыру деп қатты сынға алынды, нәтижесінде сол кездегі комиссар Меган Латхэм отставкаға кетті. Қазіргі бас комиссар – бұрынғы штаттық Еңбек министрі және аудандық сот судьясы Джон Хатцистергос. Хелен Мюррелл мен Пол Лакатос қазіргі уақытта штаттан тыс комиссарлар болып табылады. Бас комиссар комиссияның қызметі туралы есепті Жаңа Оңтүстік Уэльс Парламентіне ұсынуға міндетті және үкімет саясатынан тәуелсіз болғанымен, Жаңа Оңтүстік Уэльс премьер-министріне бейресми түрде есеп береді. Комиссияның міндетіне мемлекеттік органдарды, лауазымды тұлғаларды және қоғам мүшелерін сыбайлас жемқорлық туралы білім беру кіреді. Инспектордың өкілеттіктері ICAC заңының 5А бабында белгіленген. Инспектор ICAC-қа ешқандай жауапкершілікке тартылмайды және физикалық тұрғыдан ICAC-тан бөлек орналасқан. Инспектордың міндеттеріне мыналар кіреді: ICAC-тың заңнамаға сәйкестігін қамтамасыз ету үшін оның қызметін тексеру; ICAC-тың және оның қазіргі және бұрынғы қызметкерлерінің іс-әрекеттері туралы шағымдарды қарау; ICAC-тың процедураларының тиімділігі мен орындылығын бағалау. Инспектор ICAC және оның қызметкерлерінің іс-әрекетін тексеруге, соның ішінде ICAC-тан құжаттар алуға және ICAC қызметкерлерін оның алдына шақырып, сұрақтарға жауап беруге міндеттеуге кең өкілеттіктерге ие. Инспектор тергеу жүргізу үшін патша комиссары ретінде де отыра алады. Патша комиссары ретінде инспектор куәгерлерді дәлелдер беруге мәжбүрлеуге кең өкілеттіктерге ие. Инспектор ICAC немесе оның қызметкерлерінің билікті теріс пайдалану, орынсыздық, кез келген түбіртексіз мінез-құлық, тергеудің ұзаққа созылуы және әкімшілік бұзушылықтарға қатысты шағымдарды қарауы мүмкін. ICAC заңына сәйкес, әкімшілік бұзушылық – заңға қайшы келетін, негізсіз, әділетсіз, қанаушылық немесе дұрыс емес кемсітушілікке негізделген, немесе толық немесе ішінара дұрыс емес ниеттерге негізделген, ауыр сипаттағы іс-әрекет немесе әрекетсіздік ретінде анықталады.

Құрылымы мен жұмыс істеуі

ICAC Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының және жергілікті басқару органдарының құзыретіне бағынады. Бұл құзырет парламентарийлерге, жергілікті кеңес мүшелеріне, Жаңа Оңтүстік Уэльс губернаторына, мемлекеттік қызметкерлерге, университеттер мен мемлекеттік корпорациялардың қызметкерлеріне таралады. Кез келген адам комиссияға мәселе жіберуге құқылы. 2014 жылы шамамен 3000 жылдық шағымның бір пайызынан кемі ғана жария тыңдауға түседі деп есептелді. Комиссия патшалық комиссияның мәжбүрлеу өкілеттігіне ие және куәларды куәлік беруге міндеттей алады. Жария тыңдаулар жемқорлыққа қарсы алдын алу шарасы ретінде жүзеге асырылады.

Даму

1980 жылдары Австралияда бірқатар сыбайлас жемқорлық даулары орын алды, оларға Жаңа Оңтүстік Уэльс, Виктория және Батыс Австралиядағы (WA Inc) Еңбекші партия үкіметтері, Тасманиядағы Либералдық партия үкіметі және Квинслендтегі Ұлттық әкімшілік (Фитцджеральд тергеуі) қатысты. 1988 жылы либерал Ник Грейнер Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Еңбекші партияға қарсы сыбайлас жемқорлыққа қарсы бағдарламамен сайысқа түсіп, жеңіске жетті. ICAC құру туралы заң ұсына отырып, Грейнер Парламентке былай деді:
Соңғы жылдары Жаңа Оңтүстік Уэльсте мынадай жағдайлар болды: тәждің министрі пара алу үшін түрмеге жабылды; екінші, тіпті үшінші бұрынғы министрлердің сыбайлас жемқорлыққа қатыстылығы бойынша тергеу жүргізілді; бұрынғы бас судья сот процесін бұзғаны үшін түрмеге жабылды; қылмыстық айыппен сотқа бұрынғы полиция комиссары; пара алуда айыпталған полиция комиссарының бұрынғы орынбасары; Жоғары сот судьясы да бар сот істеріне қатысты бірқатар тергеулер мен сот процестері; және сыбайлас жемқорлықпен байланысты қылмыстар үшін көптеген жоғары полиция шенеуніктерінің қызметтен босатылуы, зейнетке шығуы және сотталуы. Үкіметтің абыройына күмән тудыратын бұл жағдайлар тоқтағанша, ешбір үкімет өзінің заңдылығын сақтай алмайды. Ник Грейнер, Жаңа Оңтүстік Уэльс премьер-министрі, 1988 жыл.

Тарих

ICAC-тің алғашқы міндеті бұрынғы Вран және Унсворт үкіметтерінің қызметін тексеру болды. Комиссия айыптау ұсынбады. 1992 жылы ICAC премьер Грейнердің бұрынғы министр Терри Метереллге мемлекеттік жұмысқа орналасу ұсынысы «техникалық» сыбайлас жемқорлық актісі деп шешті. Кейіннен айыптаулар сотта жоққа шығарылса да, премьер-министрге сенеген Заңнамалық Ассамблеядағы төрт тәуелсіз депутат оның басшылығын енді қолдамайтындарын мәлімдеді. Грейнер отставкаға кетіп, оның орнына Джон Фейи келді. 2008 жылы ICAC RailCorp ішінде жемқорлық бар екенін анықтады. Көптеген деңгейдегі қызметкерлерге қатысты бірқатар құқық бұзушылықтар тергелді және 19 миллион австралиялық доллар дұрыс бөлінбегені анықталды. 2010 жылдың қарашасында комиссия «Лоббистік жұмыстарға қатысты сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін зерттеу» атты баяндама жариялады. Ол ашықтықты қамтамасыз ету және сыбайлас жемқорлық пен қоғамдық сенімсіздік тәуекелін азайту үшін лоббистік қызметті реттеудің жаңа жүйесін енгізуді ұсынды. 2014 жылы ICAC су инфрақұрылымы компаниясына қатысты сыбайлас жемқорлық әрекеттерді тергеді. Ол премьер Барри О'Фарреллді куә ретінде шақырып, компанияның бас директорының 2978 долларлық шарап бөтелкесін жібергенін есіне түсірді. О'Фаррелл мұндай сыйлықты есіне алмағанын айтты. Келесі күні О'Фарреллдің қолжазбасымен жазылған алғыс хат табылып, О'Фаррелл дереу партия басшысы және премьер-министр лауазымынан кететінін мәлімдеді. Сол істің барысында NSW полиция министрі Майк Галлачер заңсыз саяси сыйлық алуға қатысы бар деген айыптаудан кейін өз еркімен министр лауазымынан шеттеді. Алайда премьер Майк Бэрд оның отставкаға кетуін талап етті. ICAC ақырында сыбайлас жемқорлық бойынша айыптауды жалғастырмады. 2015 жылдың 15 сәуірінде 4:1 көпшілік шешімімен Маргарет Канниннің әрекеттеріне қатысты ICAC тергеуіне қатысты Австралияның Жоғарғы соты ICAC өз өкілеттігін заңдағы «сыбайлас жемқорлық әрекеттерді» дұрыс түсінбеуге негізделген деп тапты. Заңның 8(2) бабында «сыбайлас жемқорлық әрекет» деп «мемлекеттік қызметкердің мемлекеттік функцияларды орындауына кері әсер ететін немесе кері әсер етуі мүмкін әрекет» деп анықталған. Жоғарғы сот бұл жағдайда «кері әсер ету» дегені «мемлекеттік қызметкердің ресми функцияны орындауының адалдығына кері әсер етуі немесе кері әсер етуі мүмкін» дегенді білдіреді, «мемлекеттік қызметкердің ресми функцияны орындауының тиімділігіне кері әсер етуі немесе кері әсер етуі мүмкін емес, яғни лауазымды адам функцияны басқаша орындай алады немесе басқаша шешім қабылдай алады». Сот Канниннің күдікті әрекеті лауазымды адамның әрекет таңдауына әсер етуі мүмкін, бірақ бұл таңдауда лауазымды адамның адалдығына әсер етпейтінін шешті. 2015 жылдың мамырында ICAC Каннинге қарсы айыптауларды Жаңа Оңтүстік Уэльстің бас прокурорына жіберді; 2015 жылдың шілдесінде бас солист прокурор айыптаудың негізсіз екендігін анықтады. Үкіметтік сыбайлас жемқорлыққа қатысты кейбір тергеулер ICAC-тің кейбір тау-кен лицензияларын өтемақысыз жою туралы заң қабылдауын ұсынған баяндамаларына әкелді және мұндай заң Жаңа Оңтүстік Уэльс парламентімен қабылданды. Каннин шешімімен бір уақытта Жоғарғы сот осы заңнаманың жарамдылығына қарсы шағымдарды бір ауыздан қабылдамады. Каннин шешімі осы заңнамаға әсер етпесе де, осы есептерге әкелген тергеулердің дұрыстығына қатысты сұрақтар туғызды. ICAC Жоғарғы соттың заңның «заңнамалық ниетке» және «бөлімде қолданылған сөздердің қарапайым мағынасына» қайшы келетінін түсіндірді; ол NSW үкіметін өзінің бұрынғы әрекеттерін, сондай-ақ ағымдағы тергеулерді заңдастыру үшін өз өкілеттіктерін ретроспективті түрде кеңейту туралы заң қабылдауға шақырды. Алайда, ICAC инспекторы, бұрынғы Жоғарғы сот судьясы Дэвид Левин ICAC-тің жауабын «жеңілгеннің» «жағымсыз» мәлімдемесі және «жердегі ең жоғары соттың үкіміне орынсыз және қарама-қайшылықты шабуыл» деп сынға алды және «ICAC-ті екінші полиция немесе қылмыс комиссиясы етіп жасауға қызмет ететін кез келген тізе бүгіп заң шығару реакциясына» қарсы ескертті. NSW премьер-министрі Майк Бэрд «NSW-де ICAC-тің күшті болуы жалғасады. Біз осыны қамтамасыз ету үшін барлық қажетті шараларды қабылдаймыз». ICAC-тің бұрынғы комиссары Дэвид Ипп Канниннің тергеуін сынға алса да, ICAC-тің жалпы өкілеттіктерін қалпына келтіру үшін ретроспективті заңнаманы қатты қолдады. 2015 жылдың 6 мамырында Жаңа Уэльс үкіметі парламенттің барлық партиялық қолдауымен ICAC туралы тәуелсіз комиссия заңын өзгерту туралы заң жобасын жылдам қабылдады; өзгерістер дереу күшіне енді. ICAC туралы тәуелсіз комиссияны өзгерту (жарамдылық) заңы 2015 (NSW) Каннин шешімін ғана кері қайырмайды. Ол негізгі заңды өзгертеді, соның ішінде жақындағы сотталғандарға әкелген тергеулерді, сондай-ақ Канниннің ICAC өкілеттігін түсінуіне байланысты әлі де әсер ететін сотталғандарды ретроспективті түрде жарамды етеді. Ол ICAC-тің осы шешімге дейінгі басқа да тергеулерін де ретроспективті түрде жарамды етеді және ICAC осы тергеулерді және олармен алынған барлық дәлелдерді белгілі бір, белгіленбеген адамға немесе органға жіберуге қабілетті екенін растайды. ICAC өкілеттігінің болашағы премьер Бэрдтің 5 мамырда жариялаған, бұрынғы Жоғарғы сот төрағасы Мюррей Глисон басқаратын және 10 шілдеге дейін есеп беруге міндетті қарастырумен қарастырылады. Каннин шешімінен кейін ICAC Обайд отбасының фермасының үстіндегі тау-кен кәсіпорнына қатысқан тау-кен иесі Трэверс Дунканға және басқа да бизнесмендерге қатысты өзінің шешімдерін жоққа шығаратын сот бұйрықтарына келісетінін растады. Бұрынғы тергеулердің саны сегізден кем емес 50-ге дейін жетеді деп бағаланды. Дункан 2015 жылғы түзету заңына шағымданып, ол федералды конституцияда белгіленген биліктің бөлінуіне, Kable ісінде белгіленгендей, NSW соттарына өзара инвестиция арқылы бұзушылық жасайды деп мәлімдеді. 9 қыркүйекте 2015 жылы Жоғарғы сот осы шағымды бір ауыздан қабылдамады, Дунканға сот шығындарын төлеуді міндеттеді. 2021 жылдың қазанында ICAC премьер-министр Глэдис Береджиклианның MP Дарил Мэгуирмен романдық қарым-қатынасы кезінде мемлекеттік сенімді бұзғаны немесе сыбайлас жемқорлыққа ынталандырғаны туралы тергеуді жариялады. ICAC-тің хабарламасына жауап ретінде Береджиклиан премьер-министр және Заңнамалық Ассамблеяның мүшесі лауазымынан кету ниетін жариялады. 2023 жылдың 29 маусымында ICAC Береджиклианның Мэгуирдің сыбайлас жемқорлық мәлімдемелерін хабарламағаны үшін «ауыр сыбайлас жемқорлық әрекеттерге» қатысқанын тапты, бірақ оған қатысты қылмыстық айыптау ұсынбады, өйткені ICAC дәлелдері қылмыстық сотта қабылданбайды, себебі тыңдаулар кезінде үнсіздік құқығы жойылды. 2023 жылдың қыркүйегінде Береджиклиан ICAC-қа қарсы сотқа шағымданып, олардың оған қатысты шешімдерін қайта қарауды сұрады.

Қолдау және сын

ICAC кейбір БАҚ өкілдерінен қолдау алғанмен, Грейнер мен О’Фарреллдің отставкаларынан кейін оған көп сын айтылды. 1994 жылы бұрынғы премьер-министр Невилл Вран сол кездегі үкіметке «ICAC заңнамасын азаматтық құқықтарды өрескел бұзудан тазартуды» қарастыруды ұсынды. Эдди Обейд пен Иан Макдональдқа қатысты сыбайлас жемқорлық фактілері анықталғаннан кейін, бұрынғы еңбекші сенатор Грэм Ричардсон Эрик Рузендаалды мысал ретінде келтіре отырып, ICAC-тің кінәсіз адамдарға «қосалқы зиян» келтіргенін айтты. О’Фарреллдің отставкасынан кейін, ICAC құру туралы заңға дауыс берген бұрынғы Либералдық партияның өкілі Брюс Бэрд ABC телеарнасында комиссияны «адамдардың беделін түгелдей жоқ ететін» «Жұлдызды палата» деп сипаттады. Профессор Питер ван Онселен комиссияның «Жұлдызды палата» сипаты мен оның «беделге нұқсан келтіру» тарихына қатысты сұрақтар қойды. Викторияның бұрынғы премьер-министрі Джефф Кеннетт ICAC-тің О’Фарреллге қатысты әрекеттерін «қарсыластыру» деп бағалады, ал The Australian басылымының Крис Мериттің пікірінше, тергеу «абсурдты» болды және оның орнына ICAC-ке көмек көрсететін кеңесші Джеффри Уотсон отставкаға кетуі керек еді. Канниннің ісіне қатысты тергеу, Жоғарғы соттың соңғы шешіміне сәйкес, бастапқыда тым қатаң жүргізілгені үшін сынға ұшырады. Алайда, О’Фарреллдің отставкасынан кейін «Сидней Морнинг Геральд» газеті жаңа Оңтүстік Уэльс премьер-министрі Майк Бэрдтің «ICAC өз жұмысын тиянақты атқарып жатыр және мен оны 100 пайыз қолдаймын» деген сөзін келтірді; газет федералдық деңгейдегі балама құруды жақтады. Сондай-ақ, Австралияның «Жасылдар» партиясының сенаторы Ли Рианнон «Жасылдардың» ICAC-қа тең ұлттық институт құру туралы ұзақ жылдардан бері айтып келе жатқан талабын қайталады. О’Фарреллдің отставкасынан кейін ICAC жұмысын өзгерту туралы ұсыныстарды Сидней университетінің мемлекеттік және конституциялық құқық сарапшысы профессор Энн Твуми қабылдамады, себебі О’Фаррелл ICAC-тің жұмысын қиындатты, парламенттік этика кодексін бұзды және қаржылық мүдделерін толық жариялаған жоқ. 2015 жылдың желтоқсан айының ортасына дейін даулар жалғасуда. «Ұлттық адалдық аясын іске асыруға жауапты» деп қарастырылып жатқан Австралия Федералдық Адалдық Комиссиясы «федералды ICAC» деп сипатталды.