Давид пен Жонатан: Израиль патшалығының батырлары

Кіріспе

Израиль патшалығының қаһармандық тұлғалары Дәуіт пен Жонатан, Еврей Киелі кітаптарының Самуил кітабында айтылғандай, Израиль патшалығының қаһармандық тұлғалары болып есептеледі, олар өзара уәде беру арқылы келісім жасасты. Жонатан – Израиль патшасы Саулдың Бенжамин тайпасынан шыққан ұлы, ал Дәуіт – Бейтлехемдік Есейдің Яһуда тайпасынан шыққан ұлы және Жонатанның тәжге талас жасаған деп есептелетін қарсыласы. Дәуіт патша болды. Екеуі жасасқан келісімнің нәтижесінде Дәуіт, Жонатанның қазасынан кейін, бұрынғы патша Саулдың әулетін жоймаған, керісінше Жонатанның ұлы Мефибосетті өзінің патшалық дастарқанына отырғызды. Киелі кітапта Дәуіт пен Жонатан арасындағы қарым-қатынастың мәні нақты көрсетілмеген. Дәстүрлі және басым діни түсінік бойынша, бұл қарым-қатынас платондық махаббаттың және гомосоциалдықтың үлгісі болып саналады. Кейбір ғалымдар мен жазушылар орта ғасырдың соңынан бастап, осы оқиғадағы гомоэротикалық элементтерге назар аударған.

Киелі кітапта

Дәуіт пен Жонатанның қарым-қатынасы туралы Киелі кітаптың Самуил кітабында баяндалады. Оқиғалар Дәуіттің билікке өсу тарихының бір бөлігі болып табылады, бұл Деутерономикалық тарихтың көзі ретінде жиі қарастырылады және оған кейінірек қосылған материалдарға да жатады. Есейдің кенже ұлы Дәуіт, Ела аңғарында палестиналық әскермен қақтығыста болған патша Саулдың (Жонатанның әкесі) әскеріне қарсы тұрған Ғолиятты өлтіреді. Дәуіттің жеңісі палестиналықтардың жеңілісіне алып келеді, олар Ғат пен Еқрон қалаларының қақпаларына дейін кері шегінеді. Дәуіт Ғолияттың кесілген басын әлі де ұстап тұрғанда, Әбенир оны Саулға әкеледі. Саулдың үлкен ұлы Жонатан да палестиналықтармен күресіп жүр. Жонатан Дәуітке бірден жақын болады және екеуі уәделеседі:

Ол Саулға сөйлеп болғаннан кейін, Жонатанның жаны Дәуіттің жанымен байланысты, және Жонатан оны өзінің жанындай жақсы көрді. Саул сол күні оны өзіне алды және оның әкесінің үйіне қайтуға рұқсат бермеді. Жонатан Дәуітті өзінің жанындай жақсы көргендіктен, онымен уәделесті. Жонатан киген киімін және оның қару-жарағын, оның ішінде қылышын, садағын және белбеуін шешіп, Дәуітке берді. Сөйтіп, Дәуіт Саул жіберген жерге барып, табысқа жетеді, ал Саул оны соғыс жасаушылардың басшысы етіп тағайындайды.

Яһудилердің түсіндірмесі

Даналар Жонатан мен Дәуіттің арақатынасын келесі Мишна арқылы сипаттады: «Махаббат қандай да бір жеке мүддеге байланысты болса, ол мүдде жойылғанда махаббат та жойылады; егер жеке мүддеге байланысты болмаса, онда ол ешқашан жойылмайды. Қай махаббат жеке мүддеге негізделген? Амнон мен Тамардың махаббаты осылай болды. Ал қайсысы жеке мүддеге байланысты емес еді? Бұл Дәуіт пен Жонатанның арасындағы махаббат еді. (Авот 5:16)» Рабби Шимон бен Цемах Дюран (Испания, Солтүстік Африка 14-15 ғасырлар) осы Мишнаның маңыздылығын былай түсіндірді: «Егер біреу билікке, ақшаға немесе жыныстық қатынасқа қол жеткізу үшін достық орнатса; егер осы мақсаттарға қол жеткізе алмаса, онда достық аяқталады. Ал жеке мүддеге байланысты емес махаббат – ол өзге адамға деген шынайы махаббат, себебі онда ешқандай жеке мақсат жоқ.» (Маген Авот – қысқартылған және бейімделген аударма). Дәуіттің көптеген әйелдері мен кәнизактары болғандығы, Бат-Шебамен жасаған зинасы, және ол бес жасар ұлы Жонатан қайтыс болғанда ғана импотенттілікті сезінгендігі айрықша атап көрсетіледі. Гомоэротизмді өңдеу туралы пікірге жауап ретінде, Документалдық гипотезаны қолдайтын кейбір дәстүршілдер, Левиттік тыйымдарға қарамастан, қарастырылып отырған сипаттамалардың цензураланбауының маңыздылығын атап өтті. Гагнон былай деді: «Айтушының Дәуіттің белсенді гетеросексуалдық өмірі туралы айтуға дайындығы (Бат-Шебамен қарым-қатынасын салыстырыңыз) оның (олардың) Дәуіт пен Жонатан арасындағы жыныстық қатынас туралы толық үнсіздігін айқын көрсетеді». Мұндай өңдеу орын алған деп есептесек, Марти Ниссинен былай түсіндірді: «Олардың өзара махаббаты редакторлар үшін адал және құштар болып саналған, бірақ тыйым салынған амалдарға байланысты ұсыныстарсыз. Екі ер адамның эмоционалды және тіпті физикалық жақындығы оқиғаның редакторларын алаңдатпаған сияқты, сондай-ақ Левит кітабында мұндай қарым-қатынасқа тыйым салынбаған». Гомосоциализмді Киелі кітаптағы жыныстық табудың бір бөлігі деп қарастырылмаған.

The sages characterized the relationship between Jonathan and David in the following Mishnah: “Whenever love depends on some selfish end, when the end passes away, the love passes away; but if it does not depend on some selfish end, it will never pass away. Which love depended on a selfish end? This was the love of Amnon and Tamar. And which did not depend on a selfish end? This was the love of David and Jonathan. (Avot 5:16)"

Rabbi Shimon ben Tzemach Duran (Spain, North Africa 14th–15th century) delineated the significance of this mishnah: <blockquote>“Anyone who establishes a friendship for access to power, money, or sexual relations; when these ends are not attainable, the friendship ceases love that is not dependent on selfish ends is true love of the other person since there is no intended end.” (Magen Avot – abridged and adapted translation) David's abundance of wives and concubines is emphasized, alongside his adulterous affair with Bathsheba, and that he only experienced impotence as an old man, while having his five year old son Jonathan at his death. In response to the argument that homoeroticism was edited out, some traditionalists who subscribe to the Documentary Hypothesis note the significance of the lack of censoring of the descriptions at issue, in spite of the Levitical injunctions against homoerotic contact. Gagnon states, "The narrator’s willingness to speak of David’s vigorous heterosexual life (compare the relationship with Bathsheba) puts in stark relief his (their) complete silence about any sexual activity between David and Jonathan." Presuming such editing would have taken place, Martti Nissinen comments, "Their mutual love was certainly regarded by the editors as faithful and passionate, but without unseemly allusions to forbidden practices Emotional and even physical closeness of two males did not seem to concern the editors of the story, nor was such a relationship prohibited by Leviticus." Homosociality is not seen as being part of the sexual taboo in the biblical world.

Ортағасырлық және қайта өрлеу дәуіріндегі аллюзиялар

Орта ғасыр әдебиеті кейде Киелі кітаптағы Дәуіт пен Жонатан арасындағы қарым-қатынасқа жүгінетін, ерлер арасындағы мықты жеке, жақын достық және гомоэротикалық қарым-қатынастарды көрсету үшін. 1326 жылға тарта жазылған анонимді "Vita Edwardi Secundi" еңбегінде: "Шын мәнінде, бір адамның екіншісіне осыншалықты сүйіскенін естігенімді есімде сақтаймын. Жонатан Дәуітті жақсы көретін, ал Ахилл Патроклға ғашық болған", - делінген. Осылайша, король Эдуард II өзінің қайтыс болған жақыны Пирс Гавестон үшін: "Дәуіт Жонатан үшін азаға тығылғандай" деп жылаған. Сонымен қатар, XII ғасырдың жылнамашысы Роджер Ховеден Франция патшасы (Филип II Август) Арыстанжүрек Рихардты "өз жанындай жақсы көргенін" сипаттағанда, нақты салыстырулар жасаған. Ренессанс суретшілері Донателло мен Микеланджело екеуі де жас Дәуітті бейнелейтін мүсіндерінде күшті гомоэротикалық элементтерді көрсеткен.

Қарсы дәлелдер

Басқа зерттеушілер Самуил кітаптарында да, еврей дәстүрінде де екі тұлғаның арасындағы романтикалық немесе эротикалық жақындыққа қатысты нақты ештеңе көрсетілмейтінін айтады. Мұндай жақындық гетеросексуалдар арасында, әсіресе Сүлейменнің әндерінде айқын байқалады. Сондай-ақ, келісімдердің көптеп таралуы және некелердің әдет-ғұрыптармен бірге қоғамдық шара ретінде өткені белгілі, бұл оқиғада көрінбейді. Дәуіт пен Жонатанның қарым-қатынасын платондық тұрғысынан қарастыруды діни жазушы Р.А.Ж. Гагнон және ассириолог Маркус Зендер қолдайды. Бұл көзқарас, бір жынысты қатынастарды айыптаушы діни ұстанымдармен үйлеседі. Жас шапанды шешуді, Һаронға қатысты Алланың бұйрығымен байланысты рәсімдік әрекет деп қарастырады: "Оның киімдерін шешіп, ұлы Елазарға кигіз". Сол сияқты, Жонатан өзінің мұрагерлік құқығын Дәуітке беру арқылы патшалық билігін символдық және пророждық тұрғыдан тапсыруы керек еді. Егер 1 Самуил 20:30-дағы "жалаңаш" сөзі жағымсыз жыныстық мағынада түсіндірілсе де, ол Жонатанның анасы Ахиноамға қатысты ("анаңның жалаңаш болуының ұяты үшін"). Джон Левенсон мен Барух Халперн бұл сөз тіркесі Дәуіттің Саулдың әйеліне қол сұққанын білдіреді деп санайды және бұл аят Ахиноамның, Саулдың әйелінің, кейіннен Дәуіттің әйелі болған Ахиноам екенін көрсетеді. Алайда, бұл оқиға Киелі кітапта сипатталмаған. Диана В. Эдельман бұл тұжырымды жоққа шығарып, "Мұндай болжам Дәуіттің патша анасымен Саул тақтан түспей жатып қашып кетуін білдіреді, бұл ықтимал емес" деген пікір білдірді. Зерттеушілер 2 Самуил 1:26-дағы Дәуіт пен Жонатан арасындағы "сүйіспеншілік" (ивритше: "ахава"), "әйелдерге деген сүйіспеншіліктен" артық екенін, бұрынғы екі аяттағы "сүйіспеншілік" (ахава) романтикалық емес, өзіне деген сүйіспеншілік ретінде сипатталғанын атап көрсетеді ("ол оны өз жанындай жақсы көрді", 1 Самуил 18:3; 20:17). Сонымен қатар, жоғарыда айтылған "Дәуіт Жонатанның көзінде құрмет тапты" деген сөз тіркесі әдетте романтикалық немесе физикалық тартымдылықты білдірмейді, өйткені басқа 46 жағдайда 45-і Алланың, билеушінің, бай жер иесінің, жақын туыстың, болашақ күйеудің әкесінің немесе ұлттың көзінде құрмет табуға қатысты. Бұл фраза махаббат туралы қолданылған жалғыз жағдай - әйел күйеуінің көзінде құрметін жойғанда, ол оны физикалық жағынан тартымды деп санамайды, бірақ ол "оның ішінде арсыздық тапқан" (Құдай заңдары 24:1). Платондық тұрғыдан алғанда, Жонатанның сүйіспеншілігі, құрбандыққа берілгендігі және патшалыққа деген ынтасы романтикалық немесе эротикалық сезімдерден, әсіресе Дәуіт сол кезде танысқан әйелдерден жоғары тұрды. 1 Самуил 18:21-ге қатысты грамматикалық және әлеуметтік қиындықтар, сондай-ақ Киелі кітаптағы сезімтал өбісудің (Сүлейменнің әндерінде) және Таяу Шығыс мәдениеттеріндегі әлеуметтік өбісудің (сәлемдесу немесе достар мен отбасы арасындағы терең сүйіспеншілікті білдіру) арасындағы айқын айырмашылық атап көрсетілді. Орли Керен сондай-ақ Жонатан мен Дәуіттің қарым-қатынасында екі тараптың да жеке мүддесі бар екенін айтады: Жонатан өзінің және отбасының болашағына кепілдік алуда, ал Дәуіт қоғамдық бейнені құруда және сақтауда. Керен Дәуіттің Жонатанға арнаған жоқтауының, халықтың танымал ханзадаға аза тұтуына арналған есептелген әрекет болғанын ұсынады.

Other interpreters point out that neither the books of Samuel nor Jewish tradition documents sanctioned romantic or erotic physical intimacy between the two characters, which the Bible elsewhere makes evident when between heterosexuals, most supremely in the Song of Solomon. It is also known that covenants were common, and that marriage was a public event and included customs not seen in this story. The platonic interpretation of David and Jonathan's relationship is advocated by the religious writer R. A. J. Gagnon and the Assyriologist Markus Zehnder and is consistent with commonly held theological views condemning same sex relations. The removal of the robe is seen as a ceremonial act following the precedent of Aaron, of whom God commanded, "And strip Aaron of his garments, and put them upon Eleazar his son", in transference of the office of the former upon the latter. In like manner, Jonathan would be symbolically and prophetically transferring the kingship of himself (as the normal heir) to David, which would come to pass. Even if the mention of "nakedness" in 1 Samuel 20:30 could be interpreted to convey a negative sexual nuance, it is related to Jonathan's mother Ahinoam rather than Jonathan ("to the shame of the nakedness of your mother"). Jon Levenson and Baruch Halpern suggest that the phrase suggests "David's theft of Saul's wife", and that the verse supports the construction that Ahinoam, the wife of Saul is the same Ahinoam who became David's wife. This event, however, is never described in the Bible, and this particular interpretation has been disputed by Diana V. Edelman, who remarked that, "Such a presumption would require David to have run off with the queen mother while Saul was still on the throne, which seems unlikely." These interpreters also argue that the description in 2 Samuel 1:26 of the “love” (Hebrew: “ahava”) between David and Jonathan that is greater than the “love of women” should be understood in light of the two earlier mentions of “love” (ahava) between David and Jonathan where it is described not as love for a romantic partner but love for self (“he loved him as his own soul,” 1 Sam 18:3; 20:17). Furthermore, the phrase “David has found grace in Jonathan's eyes,” mentioned above, is not normally a reference to romantic or physical attraction, since in 45 of the 46 other occurrences it refers to finding grace either in the eyes of God, of a ruler or wealthy landowner, of a close relative, of the father of a potential bride, or of a nation. The only occurrence where the phrase is used of lovers is a wife no longer finding grace in the eyes of her husband, not because he no longer finds her physically attractive but because he has “found some indecency in her” (Deuteronomy 24:1). In platonic respects, such as in sacrificial loyalty and zeal for the kingdom, Jonathan's love is seen as surpassing that of romantic or erotic affection, especially that of the women David had known up until that time. The grammatical and social difficulties are pointed out in respect to 1 Samuel 18:21, as well as the marked difference in the Bible between sensual kissing (as in Song of Songs) and the social kiss of Near Eastern cultures, whether in greeting, or as expression of deep affection between friends and family (as found throughout the Old and New Testaments). Orly Keren additionally posits that the relationship between Jonathan and David was not without enlightened self interest on both sides: Jonathan in obtaining guarantees for his own future and that of his family, and David in creating and maintaining a public image. Keren suggests that David's lament for Jonathan may have been a calculated pose for a people mourning a popular prince.

Мәдени сілтемелер

1895 жылы Оскар Уайльд сотталу кезінде "Атын айтуға батылы бармайтын махаббат" деген тұжырымын қолдау үшін Дәуіт пен Жонатан мысалын келтірді: "Дәуіт пен Жонатан арасындағы үлкеннің кішіге деген осындай терең сезімі, Платонның философиясының негізі болған, сондай-ақ Микеланджело мен Шекспирдің сонеттерінде де кездеседі". 2007 жылдың желтоқсанындағы Ламбет эссесінде Ливерпуль епископы Джеймс Джонс Дәуіт пен Жонатан арасындағы "эмоционалды, рухани, тіпті физикалық" достыққа ерекше назар аударды: text=Олардың арасындағы терең эмоционалды байланыс Жонатан қайтыс болғанда Дәуітті қайғыға толтырды. Бірақ олар бір-біріне тек эмоционалды ғана емес, физикалық сезімдерін де білдірді. Жонатан киімдерін шешіп, Дәуітке өз киімдері мен қару-жарағын кигізді. Шығыс әлемінің ашықтығы, Батыс мәдениетінің ұялдылығын көрсететіндей, олар бір-бірін сүйіп, ашықтан-ашық жылады. Олардың екеуі де үйленген болса да, бұл бір-біріне сезімдерін білдірулеріне кедергі болмады. Бұл жақын қарым-қатынас Құдай алдында бекітілді. Бұл тек рухани байланыс емес, келісімге айналды, себебі "Жонатан Дәуітпен келісім жасады, өйткені ол оны өз жанындай жақсы көреді" (1 Самуил 18:3). Міне, Киелі кітаптың екі бір жынысты адам арасындағы махаббатқа куәлігі. 1993 жылы Израиль Кнессетінің депутаты Яэль Даян Израиль армиясындағы гомосексуал ерлер мен әйелдерді қолдау мақсатымен парламенттегі пікірсайыста Дәуіт пен Жонатанға сілтеме жасағанда дау тудырды.

Музыка

Марк Антуан Шарпентьер, Морс Саулис және Джоната H.403, солистер, хор, 2 жоғары регистрлі аспап және континуоға арналған оратория, 1680. Марк Антуан Шарпентьер, Дэвид пен Джонатас H.490, 5 актілі опера, солистер, хор, ағаш-сырнайлар, скрипкалар және континуоға арналған, 1688. Джакомо Кариссими, Дэвид пен Джонатас, 5 дауыс, 2 скрипка және органға арналған драмалық мотет. (16 ?)