Кіріспе

Сигмунд Могулеско (16 желтоқсан 1858 – 4 ақпан 1914) – идиш: זעליק מאָגולעסקאָ Zelik Mogulesko, есімі кейде Зигмунд, Зигмунд, Зелиг, Селиг деп те жазылады, тегі кейде Могулеску деп те жазылады – Нью-Йорктегі идиш театрында әнші, актер және композитор болған. Ол Бессарабияның Калараш қаласында (қазіргі Молдовадағы Каляраси) дүниеге келді және жергілікті синагога хорында ән айта бастады. Жасөспірім шағына дейін ол Кишинев синагогасында ән айту үшін мұғалімдердің жалақысынан үш есе көп ақы алды. Румынияның Бухарест қаласына көшіп келгеннен кейін көп ұзамай, ол шіркеулерде де, синагогаларда да ән айту үшін ақы төленді және актерлік өнерге қадам басты. Ол Абрахам Голдфаденнің Бухаресттегі алғашқы театр труппасының жұлдызы болды, ал драматург оған Шмендриктің басты рөлін арнады. Могулеско көп ұзамай өзінің жеке труппасын құрып, Румыниядағы идиш театрына он жыл бойы жетекшілік етті. Америка Құрама Штаттарына көшіп келгеннен кейін ол Нью-Йорк қаласының төменгі шығыс жағында Румын опера үйін құрды, ол идиш театрының маңызды орындарының біріне айналды. 1904 жылы "The Jewish Encyclopedia" журналында ол "идиш сахнасындағы ең үздік комедиант" деп сипатталды. Ол сонымен қатар идиш сахнасы үшін музыка жазудағы жетекші композитор ретінде де танымал.

Балалық шағы мен жастық шағы

Зигмунд Могулеско Бессарабияның Калараш қаласында (қазіргі Молдованың Каляраши) дүниеге келген. Оның әкесі тоғыз жасында қайтыс болды, ал анасы отбасы үшін жергілікті еврей қауымынан көмек алды. Ол алғаш рет кантор Иосиф Геллердің хорында мешоир (хор әншісі) болды. Сонымен қатар, ол Бродер әншілерінің стилінде тойларда және басқа да мерекелерде ән шырқады, сондай-ақ Бухаресттің танымал актерлерін еліктеді. 1877 жылы Абрахам Голдфаден Бухарестке бір жасқа толмаған труппасымен, алғашқы кәсіби идиш театрымен келді. Могулеско оған қызығып, сынақтан өтті. Оның сахналық образы Голдфаденнің «Шмендрик немесе комедиялық үйлену тойы» пьесасына түрткі болды. Могулеско үшін жазылған басты рөл – жайлы-жайсыз, анасының сүйікті ұлы; ол көбінесе идиш театрындағы тұңғыш маңызды рөл деп есептеледі. Могулеско осы пьесаға музыка жазған немесе аранжировка жасаған болуы мүмкін деп саналады. Голдфаденнің Могулесконы актер ретінде қалай шақырғанын сипаттай келе, Нахма Сандроу былай дейді: «Мешоиррим музыкалық жағынан жетілген, сонымен қатар бостандыққа ұмтылып, дінге келмейтін адамдар ретінде танымал болды. Голдфаден қалаға келген соң, жергілікті кештердің жарық жұлдызы болған, румын комедияларынан көріністерді еліктеп, өзі ән айтқан қадірлі канторды міміктейтін жас жігіт туралы естіді. Бір жылдың ішінде Могулеско өзінің буынының комедиялық генийіне айналды». Могулеско Голдфаден үшін «Die Bubbe mitn Einikl» (Әже мен немере) және «The Intrigue, немесе Dvoise Intrigued» сияқты басқа да түрлі комедиялық, музыкалық рөлдерді ойнады. Август фон Коцебуэдің пьесасындағы алғашқы комедиялық емес рөлінде ол жұлдыз, Израиль Гроднерді, көлденең тартты, нәтижесінде Гроднер өз труппасын құру үшін жұмыстан кетті. Біраз уақыттан соң Гроднер Могулесконы Голдфаденнен жалдады; ақырында Могулеско Гроднердің труппасын мұраға алды. Гроднер тағы бір труппа құрды.

Румыния, Нью-Йорк және басқа жерлерде

Оның серіктесі Моише Финкельмен бірге келесі онжылдықта Могулеско Румыниядағы идиш театрына басымдық жасады. Жиница театры, оның оркестрі және Могулеско Ұлттық театр деңгейімен салыстырылатын болды. Румын және идиш тілдерінде өнер көрсеткен Могулеско еврей қауымынан тыс көрермендерді де қызықтырды. Осы кезеңде ол Дэвид Кесслерге театр өнерінде жол ашты. Бір кезде ол Финкельмен араздасып, жаз бойы өзі құрған квартетпен бақшада кабаре қойылымдарын ұйымдастырды; Финкельдің труппасы олсыз сәттілікке жете алмады, олар көп ұзамай келісімге келді. 1886 немесе 1887 жылы Могулеско Нью-Йоркке көшіп, Жаңа әлемдегі алғашқы идиш театры жұлдыздарының біріне айналды. Кейін Манхэттеннің төменгі шығыс бөлігінде Румын опера театрын құрды. Оның қосылу рәсімінде "Нью-Йорк Таймс" газеті: "Ағылшын тілінде сөйлейтін халықтар арасында актердің, оның кәсібінен тыс кімге де таныс емес, қазасына осындай қайғылы лебіз білдірілген ешқашан болған емес" деп жазды.

Беделі

Могулеско труппасы туралы 1884 жылы Румынияда жазған, және, мүмкін, Мозе Хоровиц пен Джозеф Латейнердің пьесаларына сілтеме жасаған, доктор Мозе Гастер жалпы алғанда жақсы әсер алған: Ең бастысы, еврей театрының сахнада қойылған пьесаларының шынымен де тәрбиелік және моральдық маңызы бар екенін айтуымыз керек, себебі бір жағынан ол тарихымыздың тек аз ғана бөлігіне белгілі эпизодтарын көрсетеді, соның арқасында халық жадысы жаңарып тұрады; екінші жағынан, ол бізге барша адамдар сияқты кемшіліктерімізді көрсетеді, бірақ осы кемшіліктерді жаман ниетпен сынамай, ирониялық көзқараспен бейнелейді, себебі басқа сахналардағы еврей бейнелері бізді қорлайды, ал мұндағы ирония бізге зиян келтірмейді. Эрнест Йозеловиц Могулеско труппасы туралы "Вилнада Голем бар" атты пьеса жазды, оқиғасы 1899 жылғы қырғын кезінде Литваның Вильна қаласында өтеді. Бұл пьеса Могулеско труппасының және зорлық-зомбылық ахуалында Румынияда пайда болған идиш театрының жалпы маңыздылығын көрсетіп береді.