Кіріспе

Арқалар мен ойыстардың археологиялық үлгісі

Арқалы-ойысты жыртыс – Еуропада орта ғасырларда қолданылған, ашық дала жүйесіне тән, жырту жүйесімен жасалған археологиялық үлгі (ортағасырлық латын тілінде sliones). Бұл үлгі Англияның солтүстік-шығысында және Шотландияда rig (немесе rigg) және ойыс деп те аталады. Ең ерте мысалдар римдік кезеңнен кейін пайда болды, ал жүйе ашық дала жүйесі сақталған аймақтарда 17 ғасырға дейін қолданылды. Қалған арқалы-ойысты жер бедері Ұлыбританияда, Ирландияда және Еуропаның басқа жерлерінде кездеседі. Сақталған арқалар параллель болып келеді, арасы бір-бірінен және биіктігі дейін жетеді – пайдаланылған кезде олар әлдеқайда биік болған. Көне мысалдар көбінесе қисық болып келеді. Арқалы-ойысты жер бедері – қайталамалы жыртумен бір жерді жыл сайын жыртудың нәтижесі. Орта ғасырларда жыртылған, бірақ содан бері жыртылмаған жерлерде көрінеді. Белсенді жыртылған арқалы-ойысты жерлер сақталған жоқ. Арқалар немесе жер участалары жерді иелену, жыртушының еңбегін бағалау және күзде егін жинау бірліктеріне айналды.

Бұрышты жолақтар

Ерте орта ғасырларда жерді жырту үлкен мөлшердегі ұсақ жылқы (көбінесе төрт жұптан сегіз жылқы) арқылы жасалатын, ал жырғыш өзі үлкен, негізінен ағаштан жасалған құрал болған. Сондықтан жырту командасы мен жырғыш бірнеше метрге созылып, қыр мен ойыс далаларында ерекше эффект тудыратын. Жылқылар соқаның соңына жеткенде, алдыңғылары бірінші болып соқаның шетіне жетіп, дала бойымен солға бұрылатын, ал жырғыш мүмкіндігінше соқада жүре беретін (ең күшті жылқылар артқа байланып, осы қысқа қашықтықта жырғышты өздері тарта алатын). Соңында жырғыш соқаның соңына жеткенде, жылқылар дала бойымен солға қарап тізіліп тұратын. Содан кейін әр жұп оңға бұрылып, жолақтың шетін кесіп, дала бойымен жүріп, қарсы соқаға түсетін. Жырғыш соқаның басына жеткенде, жылқылар оны алға тартуға дайын болып тізіліп тұратын. Нәтижесінде әр соқаның соңы сәл солға бұрылып, бұл ертедегі қыр мен ойыстарды кері S пішініне келтіретін. Бұл пішін кейбір жерлерде қисық дала шекаралары түрінде сақталады, тіпті қыр мен ойыс үлгісі жойылған жерлерде де. Егер жылқылар соқаның соңында оңға бұрылғанда, олар бірден қайта оңға бұрылып, жыртылған жолақтың үстінен кесіп өтіп, соқаны соқаның соңына жетпей жерден шығарып алуы мүмкін еді, сондай-ақ қарама-қарсы бағытта қозғалған екі жылқы тобынан қиындықтар тууы мүмкін еді. Балама ретінде, егер олар дала бойымен оңға тізілген болса, кейбіреулері жаңа соқаның басында болар еді, оларды соқаға ыңғайсыз түрде жылжыту қажет болар еді. Солға бұрылу бір мезгілде бір бұрылыс жасап, бүйірлік қозғалыстан сақтады. Жылқылар үлкейгенде және жырғыштар тиімдірек болғанда, кішігірім топтар қажет болды. Бұл дала бойында аз орын алып, тік жыртуды жеңілдетті – және ауыр жылқы енгізілгенде оңайырақ болды. Кейінгі орта ғасырлардағы қыр мен ойыстар тік болады.