Кіріспе

Римнен кейінгі Еуропаның әлеуметтік класы Патриция, патрициатқа тиесілілік сапасы, ежелгі әлемде пайда болды, онда ежелгі Рим сияқты қалаларда патрициаттық отбасылардың әлеуметтік класы болды, олардың мүшелері бастапқыда көптеген саяси функцияларды орындауға рұқсат етілген жалғыз адамдар еді. 12-13 ғасырларда Еуропа қалаларының дамуында, Анри Пиренннің пікірінше, патрициат – ерекше конституциялық мәртебесі бар отбасылардың шектеулі тобы, осы процестің қозғаушы күші болды. 19 ғасырдағы Орталық Еуропада бұл термин жоғары буржуазиямен синоним болды және Орталық Еуропадағы ортағасырлық патрициатпен шатастырылмайды. Италия жарты аралының теңіз республикаларында, сондай-ақ Еуропаның неміс тілді аймақтарында патрициандар ортағасырлық қаланың басқарушы тобы болды. Әсіресе Италияда олар ақсүйектер қатарына жатты. Ортағасырлық қалалардың, итальяндық қала-мемлекеттердің және теңіз республикаларының құрылуымен патрициат – басқаратын бай отбасылардың ресми түрде анықталған әлеуметтік класы болды. Олар Италияның қала-мемлекеттерінде және теңіз республикаларында, әсіресе Венецияда, Генуяда, Пизада және Амальфиде кездесті. Олар сондай-ақ Киелі Рим империясының көптеген еркін императорлық қалаларында, мысалы, Нюрнберг, Равенсбург, Аугсбург, Констанц, Линдау, Берн, Базель, Цюрих және тағы да көптеген қалаларда табылды. Ежелгі Римдегідей, патрициандық мәртебе көбінесе тек мұрагерлікпен берілуі мүмкін еді. Алайда, патрициатқа мүшелік әйелдер желісі арқылы берілуі мүмкін еді. Мысалы, егер оның ата-анасы келісім берсе, патрициан қызының күйеуі Линдаудың Императорлық еркін қаласының патрициандық қоғамына мүшелікке құқығы бойынша, патрициан еркек баласының кіші ұлымен бірдей шарттарда (яғни, номиналды төлем жасағаннан кейін), тіпті күйеуі әлеуметтік жағынан лайықсыз деп табылса да мүшелікке ие болатын. Осы механизм арқылы патрициатқа қабылдану "ервейберн" деп аталды. Қалай болғанда да, тек еркек патрициандар ғана көптеген саяси лауазымдарды атқара алатын немесе сайлауға қатыса алатын. Көбінесе, Венециядағыдай, патрициан емес адамдардың саяси құқықтары болмады. Бұл мәртебеге ие болғандардың тізімдері сақталды, олардың ең танымал – Венеция Республикасының "Алтын кітабы" (Libro d'Oro). Гогенштауфендердің құлауынан (1268 жыл) бастап, қала республикалары Милан герцогтігі және Верона иелігі сияқты княздықтарға айналды. Кішігірім мемлекеттер монархиялық мемлекеттер немесе кейде басқа республикалар, мысалы, Флоренция Пизза мен Сиенаны жұтып алды. Осы оқиғалардан кейін жергілікті патрициандардың ерекше рөлі муниципалдық мәселелермен шектелді. Франция революциясынан кейінгі кезеңдегі француз армиясы Венеция мен Генуя сияқты қалған патрициандық конституцияларды жойды, бірақ көптеген патрициандық отбасылар әлеуметтік және саяси жағынан маңызды болып қалды, кейбіреулері бүгінгі күнге дейін солай. Қазіргі заманда "патрициан" термині көптеген елдерде жоғары буржуазияны (аристократиямен шатастырылмауы керек) белгілеу үшін кеңінен қолданылады; кейбір елдерде ол 20 ғасырға дейін асыл емес жоғарғы тапты белгілейді.

Патрицийлер көне дәуірде және ерте орта ғасырларда

Кейінгі Рим империясы мен Византия империясы кезеңінде империяның батыс бөлігіндегі әкімдерге берілген атақ болған аралық кезең болды, мысалы, Сицилия. Стилихо, Этий және V ғасырдың басқа да магистр милитарилері осы кезде патрицийдің рөлі мен ауқымын көрнекті түрде бейнелейді. Кейіннен бұл рөл, Сардинияның Giudicati сияқты, соттық сипатқа ие болды және 932 жылдан 954 жылға дейін "Рим патрициі" Сполетоның Альберик II сияқты империялық бақылаудан іс жүзінде тәуелсіз болған билеушілер қолданды. 9-10 ғасырларда Византия императорлары Оңтүстік Италияның жергілікті князьдерінің қолдауын алу үшін Патрикий атағын стратегиялық түрде пайдаланды, Каролинг империясымен аймаққа бақылау үшін күресті. 887 жылы Салерно княздігінің адалдығы князь Гуамар I-ге инвестиция жасау арқылы сатып алынды, ал 955 жылы Гиссулф I-ден. 909 жылы Беневенто князі Ландульф I Константинопольде өзінің және ағасы Атенульф II-нің титулын жеке өтініш жасап алды. 915 жылы Гарильяно шайқасында жеңіске жеткен одақты құруда Византиялық стратег Николай Пицингли Гаетаның Иоанн I және Доцибилис II, сондай-ақ Неапольдің Грегори IV және Иоанн II-ге титул берді. Осы кезде әдетте белгілі бір қала немесе аумақ үшін бір уақытта бір ғана "патриций" болды; Сицилияның бірнеше қалаларында, мысалы Катания мен Мессинада, патрицийдің бір адамдық лауазымы ұзақ уақыт бойы қалалық басқару құрамына кірді. Амальфи бірнеше патрицийлермен басқарылды, олардың соңғысы герцог болып сайланды.

Еуропа патрициаттарының құрылуы

Көбінесе қате сипатталғанымен, итальян қалаларының патрициандық отбасылары бастапқыда аумақтық дворяндықтың мүшелері емес, шағын жер иелері, феодалдар мен епископтардың басқарушылары және сот орындаушылары болған. Олар осы феодалдардың қалдық билігіне қарсы күресіп, қалалық коммуналарды құрған. Генуядағы сауда серіктестіктері туралы ең алғашқы жазбалар 11 ғасырдың басына жатады. Мұндағы серіктес ең көп кездесетін жағдай – капитал салатын жергілікті шағын дворян. Сауданың кеңеюіне феодалдық жүйеде табысты лауазымдарда тұрған, жалға алу төлемдерінен, кедендік баждардан немесе базар алымдарынан кіріс алған адамдар жетекшілік етті. 12 және 13 ғасырларда сауда арқылы өркендеген Дориа, Цигала және Леркари сияқты отбасылар бұл алғашқы патрициандық топқа қосылды. Миланда алғашқы консулдар вальвасорлар, капитанейлер және цивес арасынан таңдалды. Г. Сапори Италия қалаларының алғашқы патрициаттарының мемлекеттік және қаржылық функцияларды феодалдардан тартып алғанын, олардың шағын вассалдар, мұрагерлік құқықпен жер иеленгендер және жерін жалға бергендер екенін анықтады. Бір уақытта қаланың тәуелсіздігін, көбінесе конституциясын Рим папасынан немесе Священная Римская империя императорынан мойындату қажет болды. Империядағы «еркін» қалалар императорға адалдықтарын сақтады, бірақ аралық билеушілер болған жоқ. Кейінгі орта ғасырларда және жаңа заманда патрициандар да асыл текті атақтарға ие болды, кейде айналасындағы контадодағы мұрагерлік феодты алып жатқан жерлерді сатып алу арқылы. Дегенмен, іс жүзінде ақша экономикасының таралуымен және жер иеленудің кірістілігі мен артықшылықтарының төмендеуімен үлкен республикалардың патрициандық отбасыларының мәртебесі мен байлығы көптеген дворяндардан жоғары болды және олар олармен тең дәрежеде танылды. Генуя республикасында ауылдық магнаттардан шыққан, жаңадан құрылған қала мемлекетімен мүдделерін біріктірген, одан да кішкентай дворяндық тобы болды. Неаполь және Рим сияқты классикалық дәуірден кейін ешқашан республика болмаған қалаларда да патрициандық топтар болды, бірақ олардың көпшілігі асыл текті атақтарға ие болды. Рагуза республикасы 1332 жылы ресми құрылған қатаң патрициатпен басқарылды, ол 1667 жылғы Дубровник жер сілкінісінен кейін бір рет қана өзгертілді. Содан кейін «патрициан» термині көптеген елдерде аристократтар мен элиталық буржуазияны білдіретін жалпылама ұғымға айналды.

Патрициаттардағы өзгерістер

Кейбір итальяндық қалаларда кішігірім ақсүйектер мен феодалдық шенеуніктерден құралған ерте патрициат саудаға тікелей қызығушылық танытты, әсіресе мата саудасына және дәмдеуіштер мен сәндік заттармен ұзақ қашықтықтағы сауда кеңейгенде, осы процесте өзгере отырып. Басқа қалаларда патрициаттың қаталдығы оның құрамынан шеттетілген күшті күштерді қалыптастырды, ал қалалық төңкерісте ірі сауда мүдделері «грандиді» құлатып, қалалық тәртіпті бұзбай, жаңа топтардан алынған мүшелермен оның ресми органдарын толтырды немесе конституцияны қайта жазып, «populo»-ға көбірек билік беруге мүмкіндік жасады. Флоренция 1244 жылы осы трансформациялардың шарықталу кезеңіне, яғни 1197 жылы Лукка осы жолмен жүрген және 1257 жылы Генуя ұқсас өзгерістерді қабылдаған кезде кеш келді. Дегенмен, Флоренцияда 1293 жылғы Әділет жарлықтарына және 1378 жылғы Чомпи көтерілісіне әкелген қозғалыста патрициандық топтың ықпалы азайды. Басты республикалардың ішінде тек Венеция ғана Наполеонға дейін эксклюзивті патрициандық үкіметті сақтап қалды. Венецияда, эксклюзивті патрициат Серениссима Республикасын басқарудың барлық билігін өзіне сақтап, мемлекетті қорғау үшін заңдық кедергілер орнатып, Чиоггия шайқасынан кейінгі буында патрициаттың құрамын қатаң бақылауға алды. Патрициатқа таласы бар венециялықтар осындай талаптарды қарау үшін құрылған avogadori di comun органдарына «ақсүйектерді тексеру» деп аталатын шежіре – prova di nobiltà ұсынуға міндетті болды. Бұл әсіресе Венецияның талассократиясының шеткі аймақтарындағы венециялық отаршылдық элитасына қажет болды, мысалы, 1211-1669 жылдар аралығындағы Венецияның маңызды отаршысы Крит және Венеция мен Византия, содан кейін Осман империясының ықпал аймақтары арасындағы шекара. Венециядағы венециялықтар үшін prova di nobiltà отбасы мен көршілер куәландырған ересек болудың формальды рәсімі болды; ал Криттегі отарлық венециялық элита үшін саяси және экономикалық жеңілдіктер әлеуметтік мәртебемен теңестірілді, ал Республика үшін Венецияға адалдығымен байланысқан Криттегі жергілікті патрициаттың маңызы зор болды.

Патрициаттарға қабылдау

Бай жаңа қанды белсенді түрде тарту кейбір икемді патрициаттардың ерекшелігі болды, олар сауда элитасының өкілдерін жекелеген кәсіпкерлік серіктестіктер арқылы өз қатарына қосып алды, ал некелік одақтар арқылы бұл байланыстар нығайтылды. "Мұндай жағдайларда феодалдық аристократиялық және коммерциялық элементтердің араласуынан Болоньяның "магнаттары" сияқты аралас сипаттағы жоғарғы топ пайда болды, ол бизнестің нәтижесінде буржуазиялық дәрежеге ие болған дворяндар мен қалалық шешімдер арқылы дворяндық атақ алған буржуалардан құралды, олардың екеуі де заңмен біріктірілген". Венеция сияқты басқалары мүшелікті қатаң шектеді, ол 1297 жылы тоқтатылды, бірақ 14 ғасырда кейбір отбасылар, "case nuove" немесе "жаңа үйлер" деп аталатын отбасыларға қосылуға рұқсат берілді, содан кейін мүшелік мүлдем тоқтатылды.

Германияның Киелі Рим империясының қалалары

11-шы ғасырдан бастап, неміс тілді еркін императорлық қалаларда кейіннен патрицирлер деп аталған, ерекше құқықтары бар топ қалыптасты. Бай саудагерлер мен ірі азаматтардың (Großbürger) қатарынан, сондай-ақ императорлық рыцарьлар, әкімшілер мен министрлерден олар құрылды; соңғы екі топ тіпті еркін адамдар болмаған жағдайда да қабылданатын. Патрициандық қоғамның мүшелері бір-біріне және тікелей Рим императорына адалдық ант берді. Немец ортағасырлық патрициандар, патрициандар (Рим империясынан кейінгі Еуропа) өздерін осылай атаған жоқ. Олардың орнына, олар жабық қоғамдарға (яғни, Gesellschaften) бірігіп, Кельн, Франкфурт-на-Майне, Нюрнберг сияқты императорлық еркін қалаларда көрсетілгендей, белгілі бір отбасыларға немесе "үйлерге" (яғни, Geschlechter) қатысты екендіктерін көрсетті. 1521 жылғы Би туралы жарғы мұндай жабық сәйкестендірудің мысалы болып табылады. Патрициар сөзінің қалалық қоғамның ең ерекше тобын атау үшін қолданылуы орта ғасырларға емес, қайта өрлеу дәуіріне жатады. 1516 жылы Нюрнберг кеңесшісі және заңгері Кристоф Шейерлге (1481–1542) Сент-Августин орденінің генерал-викарі Иоганн Штаупиц Нюрнберг конституциясының тұжырымдамасын жасауды тапсырды, ол 15 желтоқсан күні 1516 жылы хат түрінде ұсынылды. Хат латын тілінде жазылғандықтан, Шейерл Нюрнбергтегі "үйлерді" "patricii" деп атады, бұл ежегі Рим конституциясымен айқын аналогияны пайдаланды. Оның замандастары бұл сөзді тез арада патрициат және патрициер сөздеріне айналдырып, патрициат пен патрициандарды білдірді. Алайда, бұл қолданыс 17-ші және 18-ші ғасырларда ғана кеңінен таралды. Патрицирлер қалалық кеңестердің құрамына кіріп, басқа да маңызды лауазымдарды өздеріне иеленді. Осы мақсатта олар патрициандық қоғамдарда жиналатын және мұрагерлік құқықтарға талап қоятын. Франкфуртта патрицирлік қоғамдар 16-шы ғасырдың екінші жартысында жаңа отбасыларды қабылдауды тоқтатты. Оңтүстік Нидерландтан келген еңбекқор кальвинист босқындары қаланың саудасына үлкен үлес қосты. Бірақ олардың жетістіктері көбінесе материалдық саламен шектелді. Осы кезде яһудилер патрициандық қоғамдарға мүшелікке қарастырылмады. Алайда, лютеран емес христиандардан айырмашылығы, Наполеонның басып алуынан кейін олардың ішінара азаттыққа қол жеткізгенге дейін, қоғамдағы басқа да мүмкіндіктер де олар үшін жабық болды. Итальяндық республикаларда болғандай, бұл шеберлердің, өздерінің гильдияларында (Zünfte) біріккендердің қарсылығына ұшырады. 13-шы ғасырда олар патрициандардың және олардың гильдияларының артықшылықтарына қарсы шыға бастады. Көп жағдайда гильдиялар қалалық кеңесте өкілдік алуға қол жеткізді. Алайда, бұл табыстар 1551–1553 жылдары император Карл V (Киелі Рим империясының 1519–1556 жылдары) жүргізген реформалар арқасында көптеген императорлық еркін қалаларда жойылды, патрициандар қалалық кеңеске сайлауға құқылы жалғыз отбасы болып бекітілді. Патрициандық жункердің қалыптасу кезеңінде халықаралық тәжірибе алу және академиялық біліктілік алу кең таралған. Мансаптарында патрициандар жиі өз қалалары мен императорының қызметінде жоғары әскери және азаматтық лауазымдарға ие болды. Еуропа бойынша тауарлармен сауда жасаған корпорациялардың акционерлері ретінде байлық жинауы да оларға ортақ болды. Бұрынғы Киелі Рим империясының аумақтарында патрициандар феодалдық дворяндыққа ("жер иелері") тең деп есептелді. Шындығында, Линдаудың Суенфзені сияқты көптеген патрициандық қоғамдар өз мүшелерін "асыл" деп атады және өздерін "асыл" немесе тіпті "жоғары асыл" қоғамдар деп атады. Берндегі сияқты кейбір патрициандық қоғамдар өз мүшелеріне асыл тұқымдық атандарды пайдалану құқығын ресми түрде берді, ал басқа патрициандар өзінің бастапқы атымен немесе ауылдық егістікпен байланысты "фон" асыл тұқымдық атанын пайдалануды таңдады, мысалы, Линдау патрициандық отбасылары Хайдер фон Гитценвейлер (сондай-ақ фон Хайдер), Функ фон Сенфтенау, Сеуттер фон Лоцен (сондай-ақ фон Сеуттер), Халдер фон Моленберг (сондай-ақ фон Халдер), Куртабат (сондай-ақ фон Куртабат немесе де Куртабат). 1696 және 1697 жылдары император Леопольд Нюрнберг патрициандарының асыл қасиеттерін (яғни, ebenburtigkeit) және олардың қоғамға жаңа отбасыларды қабылдау құқығын растады. Кез келген жағдайда, Еуропаның басқа бөліктеріне саяхаттағанда, мысалы, Людовик XIV сарайына, императорлық еркін қалалардың патрициандық қоғамдарының мүшелері Линдау Суенфзенюнкері Рудольф Куртабаттың автобиографиясында жазылғандай, асыл сарайшылар ретінде танылды. 1806 жылы Киелі Рим империясы құлап, жойылды. Тарихи неміс патрициатының кімге жататынын анықтаушы емес, бірақ, неміс ақсүйектер тарихының төртінші бөлімінен тиісті тексеруден өткеннен кейін, император растамаған ақсүйек атағы жоқ отбасыларды да, егер олардың ата-бабалары неміс императорлық қалаларындағы мұрагерлік "кеңес үйлеріне" жатса, кіргізеді. 1806 жылдан кейін асыл тұқымдық атандарды пайдалануды таңдаған және императорлық растамасыз алынған патрициандар мен олардың ұрпақтарының мұндай атақтары мен атаулары, егер олар заңды механизм арқылы, яғни, Ersitzung арқылы алынған болса, неміс ақсүйектер комитеті тарапынан да қабылданады. Дегенмен, Нидерландта (төменде қараңыз) және Гамбург сияқты көптеген Ганза қалаларында патрициандар ақсүйек атағын алу идеясын ұнатпады. Шындығында, танымал табиғат зерттеушісі Иоганн Христиан Сенкенберг: "Адал адам барлық ақсүйектер мен барондардан да құнды. Егер біреу мені барон етсе, мен оны [әйел мүшесінің атауы] немесе одан да жақсы барон деп атаймын. Мен титулға соншалықты мән бермеймін", - деді. 1816 жылы Франкфурттың жаңа конституциясы патрициандар үшін мұрагерлік лауазымдардың артықшылығын жойды. Нюрнбергте, тізбектелген реформалар алдымен патрициандардың артықшылықтарын шектеді (1794), содан кейін оларды толығымен жойды (1808), бірақ олар 1848 жылға дейін өкіметтің қалдықтарын сақтап қалды.

Нидерландыдағы патрициаттық

Нидерландыда да патрициат бар. Олар Нидерландтың Патрицияатына тіркелген, бұл әдетте «Көк кітап» деп аталады (Нидерланд патриция отбасыларының тізімін қараңыз). Оған ену үшін отбасылар Нидерланд қоғамында белсенді және маңызды рөл атқарған, үкіметтегі жоғары лауазымдарда, беделді комиссияларда және басқа да көрнекті мемлекеттік қызметтерде кемінде алты буын бойы немесе 150 жылдан астам уақыт бойы қызмет еткен болуы керек. Отбасы «Көк кітапқа» неғұрлым ұзақ тіркелген сайын, оның беделі де соғұрлым артады. Ең ерте тіркелгендер көбінесе төменгі дворяндыққа (Джонкхерлер, рыцарьлар және барондар) тең саналатын отбасылар, себебі олар сол отбасының кіші тармақтары немесе ұзақ жылдар бойы голланд дворяндарымен некелесіп келген. Нидерланд Республикасы кезінде қалалық кеңестерді, округтерді немесе мемлекетті басқарған «регенттер отбасылары» да бар. Кейбір отбасылар атақ алудан бас тартты, себебі олар атаққа осылай жоғары баға бермеді. 19 ғасырдың соңында олар әлі де өздерін мақтанышпен «патрицийлер» деп атады. Басқа отбасылар патрициатқа жатады, өйткені олар дворяндармен бірдей құрметке ие, бірақ белгілі бір себептермен ешқашан абыройлылыққа ие болған емес. Тіпті бір маңызды отбасының ішінде ақсүйек атағы бар және жоқ тармақтар болуы мүмкін.

Скандинавия

Дания мен Норвегияда "патрициат" термині, негізінен 19 ғасырдан бастап, ақсүйек емес жоғарғы тапты – буржуазияны, дін қызметкерлерін, мемлекеттік қызметкерлерді және заңгерлер сияқты элиталық мамандықтардың өкілдерін білдірді. Даниялық "Danske Patriciske Slægter" (кейін "Patriciske Slægter" және "Danske patricierslægter") сериясы 1891 және 1979 жылдар аралығында алты томдық болып жарық көрді және Данияның патрициандық әулеттерін толық сипаттады. Бұл термин 19 ғасырдан бастап Норвегияда да, Дания үлгісімен қолданылды; Генрих Ибсен өзінің отбасы тарихын патрициандық деп атады. Жорген Хаве норвегиялық контексте патрициатты мемлекеттік қызметкерлерге (embetsmenn) және қалалардағы, көбінесе саудагерлер немесе кеме капитандығымен айналысқан бургерлерге, яғни ақсүйек емес жоғарғы тапқа сипаттама беретін кең ұғым ретінде анықтайды. Буржуазия жиі жоғары мемлекеттік қызметкерлердің және дворяндардың отбасыларымен неке қиды; топтар арасындағы шекаралар айқын болған жоқ.