Кіріспе
Малкольм Гладуэллдің 2005 жылғы кітабы «Блинк: Ойланбай ойлаудың күші» (2005) – Малкольм Гладуэллдің екінші кітабы. Ол психология және мінез-құлық экономикасы салаларындағы адаптивті санасыз туралы зерттеулерді ғылыми-популярлық форматта ұсынады: шамалы ақпарат негізінде жылдам және автоматты түрде жұмыс істейтін психикалық процестер. Кітап адаптивті санасыздың күшті жақтарын, мысалы сарапшылардың шешімдерін, және оның кемшіліктерін, мысалы, көзқарас пен стереотиптерді қарастырады.
Blink: The Power of Thinking Without Thinking (2005) is Malcolm Gladwell's second book. It presents in popular science format research from psychology and behavioral economics on the adaptive unconscious: mental processes that work rapidly and automatically from relatively little information. It considers both the strengths of the adaptive unconscious, for example in expert judgment, and its pitfalls, such as prejudice and stereotypes.
Қорытынды
Автор өзінің кітабының басты тақырыбын "жылдам шешім қабылдау" деп атайды: біздің өте қысқа уақыт ішіндегі шектеулі ақпаратты пайдаланып, қорытынды жасау қабілетіміз. Бұл идеяға сәйкес, шапшаң қабылданған шешімдер көбінесе мұқият жоспарланған және ойластырылғандармен тең немесе тіпті жақсырақ болады. Өз ойларын нығайту үшін Гладуэлл ғылым мен медицинадан (соның ішінде медициналық қателіктерге қатысты сот процестерінен), сату мен жарнамадан, құмар ойындардан, жылдам танысудан (және ажырасуды болжаудан), теннис, әскери стратегиялық ойындардан, фильмдер мен танымал музыкадан көптеген мысалдар келтіреді. Гладуэлл сондай-ақ "жылдам шешім қабылдау" туралы қатардағы адамдардың тәжірибелерін, оның ішінде біздің инстинктивті түрде басқа адамның ойын оқу қабілетімізді, тек оның бет-әлпетіне қарап сезімдерін қалай біле алатынымызды көрсетеді. Гладуэлл сарапшының "жылдам шешім қабылдау" қабілеті олардың ұнағандары мен ұнатпағандарына, көзқарастарына және стереотиптеріне (олар тіпті санасыз болса да) қалай бұзылуы мүмкін екенін түсіндіреді. Гладуэлл талқылайтын санасыз пікірдің бір түрі – психологиялық дайындық. Ол сондай-ақ адамның сана-сезімінің ассоциацияларының/пікірлерінің күшін өлшеуге арналған жасырын ассоциация тестін талқылайды. Гладуэлл кейде тым көп ақпараттың дұрыс бағалауға немесе дәрігердің диагнозына кедергі келтіруі мүмкін екенін айтады. Гладуэлл пікірінше, ақпараттың көптігінің заманында сарапшылар көбінесе тез шешім қабылдау арқылы, көп көлемде талдау жасаудан гөрі жақсы шешімдер қабылдайды. Бұл жағдайды "талдау параличі" деп атайды. Ең қиын міндет – тек ең маңызды ақпаратқа назар аудару. Басқа ақпараттар маңызсыз және шатастырушы болуы мүмкін. Көбінесе, көбірек ақпарат жинау біздің пікірімізді нығайтуы мүмкін, бірақ оны дұрыс етуге көмектеспейді. Гладуэлл жақсы шешімдерді ақпараттың қарапайымдылығы мен тиімділігі арқылы қабылдауға болатынын түсіндіреді. Егер жағдайды түсіну жеткілікті болса, онда оны үлкейту арқылы қараудың қажеті жоқ. Кітапта интуитивті пікір тәжірибе, оқыту және білім арқылы қалыптасатыны айтылады. Мысалы, Гладуэлл пікір қалыптастырудың санасыз деңгейде де жүзеге асуы мүмкін екенін, тіпті саналы көзқарасы бейтарап адамдарда да болатынын айтады. Мысалы, "ғажайып эффекті", яғни бір жағымды қасиеті бар адамның басқа, байланыссыз салаларда да жоғары бағалануы. Кітапта келтірілген мысал – Уоррен Г. Хардинг. Генри Догерти Хардингтің сыйлы келбетіне таң қалды және оған Америка Құрама Штаттарының президенті болуға көмектесті, бірақ Хардинг өзінің саяси мансабы үшін ерекше ештеңе істемеді. Гладуэлл 1999 жылы Амаду Диаллоны өлтірген оқиғаны, онда Нью-Йорк полициясының төрт қызметкері оның үйінің алдында жазықсыз адамды 19 рет атқан, жылдам, интуитивті шешімнің қаншалықты қатаң салдарға әкелуі мүмкін екенінің тағы бір мысалы ретінде пайдаланады.
Зерттеулер мен мысалдар
Кітап "Гетти куросы" туралы әңгімемен басталады, ол Калифорниядағы Дж. Пол Гетти мұражайына әкелінген мүсін. Көптеген сарапшылар оны нақты деп ойлады, бірақ басқалар алғаш қарағанда күмәнмен қарады. Мысалы, Афинадағы Акрополь мұражайының директоры Джордж Деспинис: "Жерден шыққан мүсінді көрген адам, оның ешқашан жерде болмағанын бірден түсіне алады" деді. Бірте-бірте куростың шығу тегінің нақтылығына қатысты аргументтер күшін жойды. Оның тарихын баяндайтын хаттар жалған болып шықты, онда пошталық индекстер мен хат жазылғаннан кейін ғана пайда болған банк шоттарына сілтеме жасалған. Дегенмен, бүгінгі күнге дейін сарапшылар куростың түпнұсқасы екендігіне көз жеткізе алмайды. Мұражай атап көрсетеді: "Гетти куросының аномалиялары грек мүсінтамасының осы кезеңі туралы біліміміздің шектеулі болуынан туындауы мүмкін, мүсін жасаушының қателігінен емес". Джон Готтман – некедегі қарым-қатынастарды зерттеуші, оның жұмысы "Жылдам ойлау" кітабында талданған. Бір сағат бойы күйеу мен әйелдің әдеттегі әңгімесін талдағаннан кейін Готтман бұл жұптың 15 жылдан кейін де бірге болатынын 95% дәлдікпен болжай алады. Егер ол оларды 15 минут бойы талдаса, оның дәлдігі шамамен 90% құрайды. Бірақ егер ол оларды үш минутқа ғана талдаса, кімнің ажырасатынын және кімнің аман қалатынын жоғары дәлдікпен болжай алады. Бұл "жылдам кесудің" жұмыс істеуінің бір мысалы. Психолог Пол Экманның зерттеулері көрсеткендей, "жылдам кесуді" санасыз түрде адамның микробөлшектенуі деп аталатын шағын бет әлпетін талдау арқылы бірнеше секунд ішінде жүзеге асыруға болады. Экман бет-әлпеті – біздің санамызда не болып жатқанының бай көзі дейді, және көптеген бет әлпеттерін ерікті түрде жасауға болады, бірақ бет-әлпетіміз де эмоцияларымызды автоматты түрде көрсететін еріксіз жүйемен басқарылады. Бет қозғалысы эмоцияларды қалай тудыратынының мысалы Пол Экман, Уоллес В. Фризен және Роберт Левенсонның тәжірибесінде көрсетілген. Олар тәжірибеге қатысушылардан жағымсыз немесе қиын жағдайларды еске түсіруді сұрады. Ал екінші топтан ашу, қайғы сияқты жағымсыз сезімдерді білдіретін бет әлпеттерін жасауды сұрады. Екі топ та физиологиялық реакцияларын (пульс және дене температурасын) өлшейтін сенсорларға қосылды. Қызығы, соңғы топтағылар да бірінші топтағылар сияқты физиологиялық реакцияларды көрсетті. Фриц Штрак пен оның әріптестері жүргізген зерттеуде студенттерге фильм көрсетілді. Бір топ фильмді қаламды тістерінің арасына алып отырып, ал екінші топ қаламды еріндерімен ұстап отырып қарады. Бірінші топ фильмді екінші топқа қарағанда көбірек қызықты деп бағалады, өйткені күлімсіреуге жауапты бұлшық еттері жұмыс істеп, миға бақытты болумен байланысты гормондарды бөліп шығарды.