Кіріспе

19-20 ғасырлардағы вьетнамдық ұлтшыл және революционер Фан Бội Чоу (; 1867 жылдың 26 желтоқсаны – 1940 жылдың 29 қазаны), туған аты Фан Ван Сан, әдепті аты Хай Тху (кейін Сао Нам деп өзгертілді), Вьетнамның 20 ғасырлық ұлтшылдығының негізін қалаушы болды. 1904 жылы ол "Дүй Тан Хьой" ("Жаңару қауымдастығы") деп аталатын революциялық ұйым құрды. 1905-1908 жылдары Жапонияда тұрып, Вьетнамның француз отаршылдығынан тәуелсіздік алуын талап ететін саяси жазбалар жазды. Жапониядан кетуге мәжбүр болғаннан кейін ол Қытайға көшіп, онда Сунь Ятсеннің ықпалына ішкі тілекке келді. Ол Сунь Ятсеннің республикалық партиясы үлгісінде "Вьетнам Куанг Фу Хьой" ("Вьетнамды қалпына келтіру лигасы") деп аталатын жаңа ұйым құрды. 1925 жылы француз барлаушылары оны Шанхайда ұстады. Ол мемлекетке опасыздық жасады деп айыпталып, өмірінің соңына дейін Хуэде үй қамауында өтті.

Атаулары

Карьерасы барысында Фан бірнеше қалам қағаздары қолданған, оның ішінде Сао Нам (巢南), Тхи Хан (是漢), Дзюк Тỉnh Тзу (獨醒子), Вьет Дию және Хэн Мãn Тзу.

Алғашқы жылдар

Пхан Ван Сан (潘文珊) ретінде Нге Ан провинциясының солтүстік-орталық аймағындағы Нам Дан ауданындағы Са Нам ауылында дүниеге келді. Оның әкесі Фан Ван Фу, кедей ғалымдар отбасынан шыққан, білімде әрқашан көзге түскен адам еді. Ол өмірінің алғашқы үш жылын анасының ауылы Са Намда өткізді. Содан кейін отбасы әкесінің туған жері – Джан Ньем ауылына, сондай-ақ Нам Дан ауданына көшіп барды. Фан бес жасқа дейін әкесі көбінесе үйден жоқ болатын, басқа ауылдарда сабақ беріп жүрді. Сондықтан оны анасы тәрбиеледі және "Өлеңдер кітабынан" (Classic of Poetry) үзінділерді жаттап үйретті, осы арқылы ол конфуциандық этика мен құндылықтарды сіңірді. Фан бес жасқа келгенде әкесі үйге оралды, ол әкесінің сабақтарына қатыса бастады. Онда ол "Үш таңбалы кітап" (Three Character Classic) сияқты қытай классикасын оқыды, оны үш күнде жаттап алды. Оның жылдам оқу қабілетіне байланысты әкесі оны банан жапырақтарында жаттығулар жасаған "Конфуций анальектері" (Analects) сияқты мәтіндерге көшті. Автобиографиясында Фан сол кезде мәтіннің мағынасын толыққанды түсінбегенін мойындады, бірақ алты жасында ол сыныптастарын пародиалайтын "Конфуций анальектерінің" өзгеше нұсқасын жазуға жеткілікті білімді болды, бұл оған әкесінен жазалау алып келді. Фан он үш жасқа келгенде, әкесі оны жақсы беделге ие басқа ұстазға жіберді. Отбасының алыс сапарға ақшасы жетпегендіктен, ол жергілікті "кү nhân" бітірушісімен оқыды, ол аймақтағы бай отбасылардан кітаптар қарызға алды. 1883 жылы француздар Вьетнамның солтүстік бөлігін басып алып, Вьетнамды отарлауды аяқтады және ел Француз Индокитайының құрамына енді. Фан "француздарды бейбіттендіру және Солтүстікті қайтару" (bình Tây thu Bắc) туралы үндеу жазды. Ол негізгі жол бойында аралықтармен жергілікті қарсылық күштерін құруға шақыратын анонимді үндеулерді жариялады, бірақ ешқандай жауап болмады және жарияланымдар көп ұзамай жыртылды. Фан мандарин емтихандарын тапсыру арқылы қамтамасыз етілмейтін адамды ешкім тыңдамайтынын түсінді. 1900 жылы Фан аймақтық емтиханды тапсырғаннан кейін мемлекеттік қызметкер болуға құқылы болды. Алайда, Фан мұндай мансапқа ұмтылмады және тек отаршылдыққа қарсы күреске адамдарды біріктіру үшін өзінің беделін арттыру үшін біліктілік алғысы келді. Сол жылы әкесі қайтыс болғандықтан, Фанның отбасылық міндеттері азайды және ол революциялық қызметін жалғастыру үшін шетелге саяхаттауға шешім қабылдады.

Вьетнамдағы белсенділік

Фан 20-шы ғасырдың алғашқы бес жылын Хуэ қаласында тұрып, елді аралап жүрді. Фан француздарды Вьетнамнан шығару үшін үш қадамдық жоспар жасады. Біріншіден, ол Цән Вьон қозғалысының қалдықтарын және осы мақсаттағы басқа да қолдаушыларын ұйымдастыруы керек еді. Екіншіден, оған Вьетнам императорлық отбасы мен бюрократияның қолдауын алу қажет болды, олардың көпшілігі француз отаршылдығының билігімен бұрыннан таныс еді. Соңында, революцияны қаржыландыру үшін Қытай немесе Жапон революционерлерінен шетелдік көмек алуы керек еді. Тек кейін ғана Фан Вьетнамның тәуелсіздігін алу күткеннен әлдеқайда қиын болатынын түсінді. Ол Вольтер, Руссо, Дарвин сияқты белгілі еуропалық ойшылдардың еңбектерімен танысты. Фанға сондай-ақ Лян Цичао мен Кан Ювэй сияқты қытай конфуциандарының жазбалары да әсер етті. Бұл Фанның ой-санасын кеңейтіп, өз халқының азаттығы үшін күресу туралы ойлауға бағыт берді. Лянның «Хсин мин цун пао» («Халықты жаңарту») Фанның революциялық идеялары мен сенімдеріне әсер етті, себебі ол Қытай үкіметін сынап, Қытай халқының санасын ояту қажеттігін жариялады, осы арқылы елді жаңа дәуірге жеткізуге болады. Кан, Фанға әсер еткен маңызды ойшылдардың бірі, әлеуметтік дарвинизм идеясын қабылдап, ұлттар мен этникалық топтарға қатысты «тірі қалған ең жақсысы» тұжырымдамасын талқылады. Ол Қытай егер Осман империясы және отарлық Үндістан сияқты реформалар жасалмаса, қиын жағдайға тап болады деп сипаттады. Ол Петр Ұлы мен Мэйдзи императоры жасаған реформалар Қытайды құтқару үшін қажетті саяси өзгерістердің тамаша мысалы деп сенді. Канның еңбегінен Фан император Тự Đức-тың Нгуен Чыонг То ұсынған жаңғырту реформаларын қабылдамауының Вьетнамның құлауына және Вьетнамда француз билігіне мүмкіндік бергенін түсінді. Фан француздықтарға қызмет ететін ғалымдар мен бюрократиядан қолдау іздеуді жалғастырды, содан кейін императорлық отбасының мүшелерінен қолдау табуға көшті. Фан Хуэге көшіп келді, ол императорлық емтиханға дайындалып жатыр деп мәлімдеді, бірақ шындығында ол патшалық отбасының әртүрлі топтары арасында қолдау табуды жоспарлады. Фан Куанг Намға Цән Вьон қозғалысына қатысқан, қазіргі заманғы отаршылдыққа қарсы революциялық белсенді Нгуен Тханьпен, сондай-ақ Тиу Ла деген әдепті есімімен танылған Нгуен Тханьпен кездесу үшін барды. Тиу Ла өзінің патшалық серігі Тон Тхет Тоай революцияны жетектеуге көмектесе алады деп ұсынды.

Князь Цунь Тхэ және Вьетнамның жаңғыру қауымдастығы

1903 жылдың көктеміне қарай Фан революцияны басқаруға тамаша үміткерді тапты: принц Cường Để, Gia Long-тың үлкен ұлы принц Cảnh-тің тікелей ұрпағы. Cường Để-нің ұрпақтары 19 ғасырдың басынан бері император мен оның отбасынан шеттеген. Cường Để-нің әкесін Phan Đình Phùng 1880 жылдары Hàm Nghi-нің орнын басып, француз басқыншылығына қарсы халық көтерілісін жетектеу үшін жеке іздеген, бірақ ол бас тартқан. 1894 жылы ол 12 жастағы ұлының революцияның жаңа беті болатынын ұсынды. Бұл жоспар орындалмады, себебі Phan Đình Phùng 1896 жылғы қаңтарда қайтыс болды. Cường Để өмірін өзгертіп, тарих, экономика және географияны оқып, Trần Hưng Đạo, Zhuge Liang, Toyotomi Hideyoshi, Saigō Takamori, Cavour, Otto von Bismarck, George Washington және Abraham Lincoln сияқты батырлардың ерліктеріне қызығушылық танытты. Cường Để революциялық іске қолдау көрсеткеннен кейін, Фан өзінің маңызды туындысын – Lưu Cầu Huyết lệ Tân thư (Қан жасымен жазылған Рюкюдан хат) – жазды. Ол Вьетнамның тәуелсіздігіне тек "ұлттық мінезді жаңарту және қайта жаңғырту арқылы" қол жеткізілетінін айтты. Кітап вьетнам халқы арасында белгілі бір сәттілікке жетті және Trần Quý Cáp және Phan Châu Trinh сияқты басқа ұлтшылдардың назарына ілікті. Алайда, көптеген мансап иелері Фанның идеяларын ашық қолдаудан тартынды, нәтижесінде ол бюрократиялық элитаға сүйенуге болмайтынын түсінді. Мүшелерінің саны өсіп жатқанмен, Duy Tân Hội қаржылық қиындықтарға тап болды. Фан Қытайдан қаржылық көмек алуды үміттенеді, бірақ 1884-1885 жылдардағы Қытай-Франция соғысынан кейін Қытай Вьетнаммен өзінің қарастыру қарым-қатынасын тоқтатуға мәжбүр болды. Фан мен Cường Để жақында Ресейге қарсы соғыста жеңіске жеткен, реформаларды сәтті жүзеге асырған және жақын маңдағы Азия еліндегі революционерлерге көмектесуге бейім көрінген Жапониядан көмек сұрауға шешім қабылдады. Фан Duy Tân Hội-ды қолдауға қажетті қаржыны қамтамасыз ету үшін Жапонияға баруға таңдалды. Фан жапон тілін білмей, Жапонияда таныстары болмағандықтан, ол бірнеше жыл бұрын жер аударылғаннан бері Жапонияда тұратын Liang Qichao-дан көмек сұрады. Liang Фанды көптеген белгілі саясаткерлермен таныстырды, соның ішінде 1898 жылы бірнеше ай бойы Жапонияның премьер-министрі қызметін атқарған Ōkuma Shigenobu. Фан Окумадан вьетнамдық революционерлердің қызметін қаржыландыруға қаржылай көмек сұрады. Окумаға жазған хатында Фан Жапонияның Вьетнамға көмектесуге міндетті екенін, өйткені екі ел де "бір нәсілді, бір мәдениетті және бір құрлықта" орналасқандығын айтты. Жапония Вьетнамдағы өз мүдделерін де ілгерілете алады және француз және ресейлік экспансияны Қытайға жол бермеуі мүмкін. Гуанси және Гуандун провинцияларында вьетнамдық революционерлер қытайлық офицерлерге вьетнамдық әйелдерді үйлендіріп, Гоминьданмен одақ құрды. Олардың балалары екі тілде сөйлей білу арқасында артықшылыққа ие болды, революционерлердің агенттері ретінде жұмыс істеді және революциялық идеологияны шекарадан тысқары таратып, жайды. Қытай және вьетнамдықтардың аралас некелеріне француздықтар алаңдады. Фанның революциялық желісі бұл практиканы кеңінен қолданды; сонымен қатар, қытай саудагерлері де вьетнамдық әйелдерге үйленді және қаржылық және басқа да көмек көрсетті.

Алғашқы жазбалар

Жапондықтардың жауабынан көңілі қалған Фан Лянға жүгінді, ол Фанға жапондықтардан қаржылық көмек күтудің наив екенін түсіндірді. Вьетнам халқы қолдау мен қаржылай жәрдемді тек Вьетнамның ішінде ғана іздеуі керек. Лианг Фанға, ол революцияны қолдау үшін үгіттеушілік жазбалар мен буклеттер жазып, тарату арқылы осы іске ең тиімді үлес қоса алатынын айтты. Фан Лиангтың кеңесіне құлақ асқаннан кейін, революциялық қозғалысты қолдау үшін материалдарды жариялауға дереу кірісті. Осы жазбалар, Фанның ең танымал еңбектерінің қатарында: «Вьетнамның жоғалу тарихы» (Việt Nam vong quốc sử), «Жаңа Вьетнам» (Tân Việt Nam; 1907), «Вьетнамға деген қайғы және Юньнаньға көңіл айту» (Ai Việt điếu Điền; 1907), «Шет елден қанмен жазылған хат» (Hải ngoại Huyết thư; 1907), «Вьетнам тарихын зерттеу» (Việt Nam quốc sử khảo; 1908). Олардың барлығы бастапқыда классикалық қытай тілінде жазылып, кейін Quốc ngữ тіліне аударылды, содан кейін Вьетнамға жасырын түрде әкелінді. Осы еңбектердің ішінде «Việt Nam vong quốc sử» ең маңыздысы болып, елдегі ұлтшылдық сезімді күшейтуге үлкен үлес қосты. Бұл кітап сол кезде кеңінен қолданылмаған «Вьетнам» атауын қайта жаңғыртуға көмектесті. Кітап Вьетнамның 19 ғасырдағы отаршылдық сын-қатерлерге Нгуен әулетінің тиімсіз жауабын және модернизацияға ұмтылмауын, оның орнына консервативтік конфуциандыққа бет бұруын сынап көрсетті. Кітап 1880-жылдардың соңы мен 1890-жылдардың басында француз басқыншылығына қарсы партизандық күресті басқарған Тон Тхь Тхуй және Фан Дин Фун сияқты мандариндер басқарған Цэн Вун қозғалысының негізгі тұлғаларына арналған жарқын және эмоционалды естеліктерді ұсынады. Цэн Вун қозғалысы француз билігін құлатып, тәуелсіз Вьетнамның билеушісі ретінде жас император Хам Нгиді орнатуға тырысты. Бұл кітап Қытайда резонанс тудырып, қытай жазушыларының француз отаршылдығы астындағы вьетнамдық өмірге қатысты Фанның сипаттамасына таңдануына себеп болды. Бұл қытай жазушыларының пессимистік көзқарастарды білдіретін шығармаларына әкеп соқты, олар өз елдерінің де осындай тағдырға ұшырауы мүмкін екенін болжады. Осы қытайлық жауаптардың бірі кейін Ханойдағы Тонкин еркін мектебінде оқулық ретінде пайдаланылды, бұл мектепті Фанның замандастары тәуелсіздік қозғалысын насихаттау үшін басқарды. Дегенмен, Фанның тәуелсіздік күресіне көп көмек келмеді, себебі кітап қытай оқырмандарының өз болашағы туралы алаңдатуға себеп болды.

Дундудан кейін

1909 жылы Жапониядан депортацияланғаннан кейін Фан Чан Тхамен бірге Гонконгқа келді. Ол жерде ол Жапонияда оқыған, бірақ соңынан таратылған вьетнамдық студенттерді Тайландқа әкелу үшін қаражат жинауды жоспарлады. Ол бұрыннан Тайландта база құруды көздеген еді. Бірақ, керісінше, Хуан Хоа Тхам (Đề Hoàng Yên Thế) басқарған Вьетнамдағы қарулы көтеріліс туралы хабарды алды. Фан Гонконгтағы серіктерін жинап, екі адамды Жапонияға 500 дана Арисака 30 үлгісіндегі мылтықтарды сатып алуға жіберді. Бірақ, көтеріліске көмектесу үшін қару сатып алғаннан кейін, мылтықтарды Вьетнамға контрабандалық жолмен жеткізу үшін кеме жалдауға жеткілікті қаражаты болмады. Сондықтан Фан шілде айында Тайландқа барып, үкіметінен контрабандаға көмектесуді сұрады. Сыртқы істер министрі бас тартты, себебі бұл Франциямен үлкен дипломатиялық жанжалға әкелуі мүмкін еді. Сондықтан ол Гонконгқа қайтып, контрабандаға қажетті қаражатты күтуге мәжбүр болды. Ақша келмеді, ал оның қаржы жинау жөніндегі ұйымдастырушысы Джан Тхей Тхан, сондай-ақ әдепті есімі Нги Хай, қайтыс болды және көтеріліс нашар жүріп жатыр деген хабар келді. Фан Сунь Ятсеннің күштеріне 480 мылтықтан бас тартты. Содан кейін ол Тайланд арқылы қалған 20 мылтықты бірінші сыныпты жүк ретінде жасырып әкелуге тырысты. Бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Софи Куинн Джадж пен Дункан Маккарго бұл мәлімдемеге күмәнді қарастырып, оның антикоммунистік авторлар тарапынан құрастырылған аңыз екенін айтады, себебі Lâm Đức Thụ-дың есебінде француздық барлау қызметінің барлық қажетті ақпаратқа ие екені көрсетілген. Сондай-ақ, Куинн Джадж пен Маккаргоның пікірінше, Хо Вьетнамның Квок Дан Дан партиясының "ең жақсы өкілдерінен" идеяларына тез арада қолдау көрсетіп, Фанды жоюға мұқтаждық сезінген жоқ, өйткені ол Ходы бәсекелес емес, ізбасар деп есептеген. Осылайша, Хо осындай беделді белсендіні өзінің қозғалысының символы ретінде қолдау көрсетуге жеткілікті себептерге ие болды. Ол Ханойға қайтарылғаннан кейін Хэй Ло түрмесіне қамалды. Француз билігі бастапқыда оның нақты атын жарияламады, бұл қоғамдық тәртіпсіздіктерге алып келуі мүмкін еді, бірақ оның кім екені тез тарады. 1913 жылға дейін, ол қамауда болмағанда өлім жазасына кесілген кездегі барлық айыптамалар бойынша қылмыстық сот өтті. Айыптамаларға кіргендерге адам өлтіруге итермелеу және екі оқиғада адам өлтіруге пайдаланылған қаруды ұсыну кірді, нәтижесінде 1913 жылдың 12 сәуірінде вьетнамдық губернатор және 1913 жылдың 28 сәуірінде екі француз майоры қаза тапты. Сот Фанды өмір бойына қамауға үкім шығарды. Ол 1925 жылдың 24 желтоқсанында генерал-губернатор Александр Варенннің кеңінен таралған наразылықтарына жауап ретінде түрмеден босатылды. 1925 жылдың 25 желтоқсанында Фан Ханойдан Нго Дюк Кэмен бірге Хуэге келді. Бұл сапар барысында Фан Нхэ Ан, Ха Тинь және Куан Бинь қалаларына барып, отбасымен және жақтастарымен кездесті. 1926 жылдың 16 ақпанында Фан Куанг-Пиньден Хуэге келді, содан бері ол Бэн Нгудағы үй қамауында болды. Фан Бội Чоу 1940 жылдың 29 қазанында, Жапонияның Солтүстік Вьетнамға басып кіргеніне шамамен бір ай өткен соң қайтыс болды.

Шығармалары

Вьетнамның жоғалу тарихы (Việt Nam vong quốc sử) 1905 жылы Фан Жапонияда болғанда жазылған. Бұл кітап француз үстемдігі кезінде Вьетнамға жасырын түрде әкелінді, сондай-ақ Лян Цичаоның «Инбингши жинағына» (қытайша: 饮冰室合集) енгізілді. «Вьетнам тарихын зерттеу» (Việt Nam quốc sử khảo) 1908 жылы жазылып, алғаш рет 1909 жылы Жапонияда басылды. «Вьетнам тарихын зерттеу» Хунг патшаларынан император Тұ Đức-қа дейінгі Вьетнамның 4000 жылдық тарихын қамтиды, шетелдік жаулап алушыларға қарсы күрескен ең көрнекті батырлар мен батыр қыздарға, сондай-ақ ең ірі аумақтық жеңістер мен жоғалтуларға назар аударады. «Вьетнамның әділетті ісі үшін қаһармандықпен қаза тапқан патриоттар тарихы» (Việt Nam nghĩa liệt sử) 1918 жылы Шанхайда Đặng Đoàn Bằng және Nguyễn Thượng Hiền есімдерімен бірге алғаш рет жарық көрді. Бұл еңбек 1906 жылдан 1917 жылға дейін Вьетнамның тәуелсіздігі үшін өмірін құрбан еткен Чэн Вуон, Дуй Тан және Донг Ду қозғалыстарының мүшелері туралы 50-ден астам қысқа әңгімелер жинағы болып табылады, ол Танг Бат Ходан басталып, Лыонг Нгок Куйенмен аяқталады. «Түрме жазбалары» (Ngục trung thư) 1913 жылы Фан түрмеге қамалып, Лянгуан губернаторы мен Француз Индокитай губернаторы арасындағы келісімге байланысты өлім жазасына кесілген кезде жазылды. Бұл жұмыс бірнеше күнде аяқталды және Донг Ду қозғалысының маңызды оқиғаларына қатысты Ниенбиенің кейбір мәліметтерімен қарама-қайшылықтар бар. «Фан Бой Чау жылдықтары» (Phan Bội Châu niên biểu) 1925-1940 жылдар аралығында үй қамауында болған кезінде жасырын түрде жазылды. Негізгі қолжазбалар классикалық қытай тілінде сақталған. Бірінші Quốc ngữ басылымы 1946 жылы Tâm Tâm thư xã баспасынан «Өзіне-өзі бағалау» (Tự phán) деген атпен, Phan Nghi Đệ авторлық құқығымен жарық көрді. Екінші Quốc ngữ басылымын Тон Куанг Фиет және Фам Чонг Дьем аударды, ол 1956 жылы жарық көрді және 1957 жылы қайта басылды. Хуэ қаласындағы Фан Бой Чау ескерткіш кешеніне оның үйі, қабірі және ғибадатханасы кіреді, онда оның өмірі мен революциялық қызметіне қатысты 150-ге жуық артефакт пен құжат сақталған. 1990 жылдан бері ол ұлттық мұра ретінде танылды. Нам Дан ауданындағы Фан Бой Чау ескерткіш кешені 2016 жылдан бері ерекше ұлттық мұра ретінде танылды. Мұралық аймақ екі топтан тұрады: Дан Ньем ауылындағы мұралар тобы және Са Нам ауылындағы мұралар тобы. 1997 жылы Жапонияның қолдауымен қосымша галерея салынды. 2017 жылы қосымша галерея жаңартылып, толықтырылды және қазірге дейін жүздеген артефакттарды қамтиды. Вьетнамның көптеген қалаларындағы маңызды көшелер Фан Бой Чау есімімен аталады.