Ғазалық Порфирий: Византия дәуіріндегі әулие өмірі

Кіріспе

Византия империясы кезінде Газада туған қасиетті Порфирий Газалық Марк Диаконның өмірбаянында және Иерусалим епископы Иоанн II-нің айтуынша ғана белгілі. Порфирийдің "Vita Porphyrii" атты еңбегі оның замандасы болған шамасы. Алайда, 20 ғасырдағы кейбір зерттеушілер бұл мәтінді тарих емес, қасиетті өмірбаян деп қарастырды, ал оның кейбір бөлімдері осы әдеби жанрға тән, қалыптасқан ойдан туған оқиғалардың мысалы болып табылады. Екінші жағынан, автор, әрине, кейінгі антик дәуірде Газаны жақсы білген, ал оның айтқандары 5 ғасырғы көзқарастарды көрсетеді. Немец кітапханашысы Лукас Холстениус осы қасиетті тұлғаның өмірбаянын жазып, оның қолжазбаларын іздеуге тырысты. Оның денесі Палестинадағы Газа қаласындағы қасиетті Порфирий шіркеуінің қираған жерінде жерленген. Мальтадағы Зейтун қаласындағы бір көшеге оның есімі берілген.

Vita Porphyrii-дегі есеп

Газа ертедегі христиандарға қарсы тұрған қала болған. Диоклетианның (303–313) қудалауы кезінде ондаған адам шейіт болды, ал Юлианның (362–363) билігінде болған қысқа мерзімді пұтқа табынушылықтың қайта жандануы кезінде христиан базиликасы өртенді және көптеген христиандар қаза табады. Газа халқы христиандарға соншалықты жаулық жасағандықтан, христиан шіркеуі қала қабырғаларынан тыс, қауіпсіз жерде салынды, ал 4-ғасырдың христиан епископтары «Газа маңындағы шіркеулердің епископтары» деп аталды. Порфирийдің өмірбаяғында айтылғандай, Газадағы христиан қауымының саны шамамен 280 адамды құрады, ал қауым көбінесе христиандық аймақтарда басталған ғибадатханаларды жабуға және пұтқа табынушылық мүсіндерін жоюға қарсылық көрсетті. Порфирий 45 жасында епископ болып тағайындалды. Ол қалаға ешқандай кедерсіз келді, бірақ сол жылы құрғақшылық болды, ал пұтқа табынушылар «жағдайды келген бақытсыз адамға байланысты деп есептеп, «Марнас бізге Порфирийдің аяқтары қалаға бақытсыздық әкеледі деп айтты» деді» (Vita 19–20). Жергілікті билік өкілдерінің қолдауымен одан әрі мазақтаулар жасалды (Vita 21, 25). Порфирий 398 жылы өзінің дияконы және жазбашысы Марксті Газадағы пұтқа табынушылық ғибадатханаларын жабу туралы бұйрық алу үшін Константинопольге жіберді. Хиллариус есімді шенеунік әскерлерімен бірге ғибадатханаларды жабуға келді, бірақ Марнейон ашық қалды, өйткені Хиллариусқа үлкен пара берілді (Vita 27). Алайда, халықтың көзқарасында ешқандай үлкен өзгеріс болған жоқ, олар христиандарға «мемлекеттік қызмет атқаруға рұқсат бермеді, бірақ оларды жаман құлдардай өтініш айтты» (Vita 32). Содан кейін Порфирий 401–402 жылдары қыста Кесария Палестина епископымен бірге Константинопольге барды, олар Аркадий сарайындағы басты күш болған императрица Евдоксияны императорға қарсы тұрып, Газадағы пұтқа табынушылық ғибадатханаларын жою туралы жарлық шығаруға көндірді. 402 жылдың мамыр айында императордың арнайы елшісі Кинегий бұл жарлықты орындады. Афродита, Гекката, Күн, Аполлон, Кора (Персефона), Тихе (Тихайон), батырдың (Геройон) ғибадатханасы және тіпті Марнейон сияқты сегіз ғибадатхана қиратылды немесе өртенді. Марк былай дейді: «Үйлер мен ауылдарда көптеген жалған құдайлар болды». Бір уақытта бос үйлерге орналасқан сарбаздар әр үйге барып, мүсіндерді және жеке кітапханаларды «сиқыр кітаптары» деп тұтқындап, өртеп жіберді. Зевс Марнасқа арналған Марнейон ғибадатханасы, ол Дагонның жергілікті эллиндік бейнесі, егіншіліктің қамқоршысы, б.з.б. үшінші мыңжылдықтан бері Левантта құлшылық етілген құдай, шайыр, күкірт және маймен өртенді; ол көптеген күн бойы жанып тұрды; Марнейон тастары көшелерді төсеу үшін қайта қолданылды. Бұл ғибадатхана Газаға келген Адрианның (117–138 жылдары билік еткен) басшылығымен қайта салынған, ол алғаш рет Газа монеталарында бейнеленген. Сонымен қатар, Адрианның бір сапарына, Vita мақтаныш пен жеккөрініштің қоспасымен сипатталған Марнас құдайдың үлкен ғибадатханасының негізін салуға болады. «Олимпиялық» император самариялықтардың қасиетті Геризим тауында Зевстің үлкен ғибадатханасын салғандықтан, Газалықтардың Криттік Зевсінің дәулетіне тез арада көңіл бөлмейтініне сендірілді. 119 жылы яһудилердің көтерілісін басудан кейін, Адриан өзінің яһуди тұтқындарын сату үшін Газаны таңдады. Марнейонның қираған жерінде императрицаның есебінен оның құрметіне Евдоксиана деп аталатын үлкен шіркеу салынды және 407 жылдың 14 сәуір күні бағышталды. Осылайша, Газада пұтқа табынушылық ресми түрде тоқтатылды.

Gaza had a history as a place hostile to the early Christians. Several had suffered martyrdom there in the persecution of Diocletian (303–313), and the brief pagan revival under Julian (362–363) had seen the burning of the Christian basilica and various Christians put to death. The people of Gaza were so hostile to Christians that the Christian church had to be built outside the walls, at a safe distance, and the Christian bishops of the 4th century were specifically termed "bishops of the churches about Gaza". The Christian community in Gaza then scarcely numbered 280, according to the vita of Porphyrius, and the community at large resisted the closing of temples and destruction of pagan images which had started in more Christianized regions. According to the vita, Porphyrius was appointed bishop at the age of 45. He arrived in the city without incident, but a drought followed the same year, and the pagans "imputed the thing to the coming of the blessed man, saying that 'It was revealed unto us by Marnas that the feet of Porphyrius bring bad luck to the city'." (Vita 19–20) Further harassment followed (Vita 21, 25) with the support of local officials. In response, Porphyrius sent Marcus, his deacon and chronicler, to Constantinople in 398 to obtain an order to close the pagan temples of Gaza. An official named Hilarius duly arrived with soldiers to close the temples, but the Marneion remained open because Hilarius was bribed with a large sum of money (Vita 27). There was no great change, however, in the attitude of the people, who refused to allow Christians "to hold any civil office, but entreated them as naughty slaves" (Vita 32). Porphyrius then went to Constantinople during the winter of 401–402, accompanied by the bishop of Caesarea Palaestina, and together they convinced the Empress Eudoxia, who was the dominant force at the court of Arcadius, to prevail upon the emperor and obtain from him a decree for the destruction of the pagan temples at Gaza. Cynegius, a special imperial envoy, executed the decree in May 402. Eight temples, those of Aphrodite, Hecate, the Sun, Apollo, Kore (Persephone), Tyche (Tychaion), the shrine of a hero (Heroeion), and even the Marneion, were either pulled down or burnt. "And there were also other very many idols in the houses and in the villages," Marcus relates, but the upper class who had such things had fled from the city in advance. Simultaneously soldiers, who were billeted in the vacated houses visited every house, seizing and burning the idols and private libraries as "books of magic". The Marneion, a temple sacred to Zeus Marnas, who was the local Hellenistic incarnation of Dagon, the patron of agriculture, a god who had been worshipped in the Levant since the third millennium BCE, was set afire with pitch, sulfur and fat; it continued to burn for many days; stones of the Marneion were triumphantly reused for paving the streets. This temple had been rebuilt under the direction of Hadrian (ruled 117–138), who visited Gaza; it was first represented on the Gaza coins of Hadrian himself. To one of Hadrian's visits, also, one may conjecturally assign the foundation of the great temple of the god Marnas, which the Vita describes with a mixture of pride and abhorrence. it was believed that the 'Olympian' Emperor who founded the great temple of Zeus on the sacred mountain Gerizim of the Samaritans would not be slow to recognize the claims of the Cretan Zeus of the Gazaeans. After the suppression of a revolt of the Jews in 119 AD, Hadrian allegedly selected Gaza as the place at which to sell his Jewish captives. Directly upon the ruins of the Marneion, at the expense of the empress, a large church called the Eudoxiana was erected in her honor and dedicated on 14 April 407. Thus with approved violence, paganism officially ceased to exist in Gaza.

Порфирийлер тіршілігінің қазіргі бағасы

Бұл мәтін грек және грузин тілдерінде сақталған. Грегуар мен Кугенер (1930), «Vita Porphyrii» редакторы болғандықтан, туындының сандығына қатысты сын-тегеуріндерді қарастырып, бұрынғы зерттеулерді жинақтады. Олардың арасында Порфирийдің өзінен бастап, маңызды тұлғалар туралы басқа да куәліктердің жоқтығы да бар еді, бұл осы кезеңде тарих жақсы құжатталған болатын. Бірақ олар мәтіннің тарихи негізі бар екенін және «бізге жеткен «Vita» мәтіні алтыншы ғасырдағы қайта қарау болып табылады, ол 444 жылғы Теодорет Киррдің шіркеу тарихынан, мысалы, «Проемиум» үшін материал алған, және Порфирий заманында Иерусалим епископы болған Иоанн II атының айрылуымен, оның орнын бірінші басқарушысы Прайлиймен алмастырған» деген қорытындыға келді. Пауль Питерс (1941) грузин мәтіндерін жариялап, олардың V немесе VI ғасырларда жазылған жоғалған сирия тіліндегі түпнұсқаға тәуелді екенін көрсетті. Head былай деп жазды: «Мәтіндік мәселелерді шешуге болады, егер біз Әулие Порфирийдің өмірі екі кезеңде жазылған деп есептесек: замандасы және куәгерінің (біз оны «Марк» деп атауымыз мүмкін) бастапқы жазбалары кейін, шамамен 450 жылдары, басқа автордың айналымына берілді, ол мәтінде көрсетілмейді». (Head, 2001:55). Ол былай деп қосты: «Мәтін сенімді тарихи егжей-тегжейлерге толы және Газа аймағы туралы ежелгі дәуірдің соңындағы терең білімді көрсетеді, сондықтан кемінде оқиғаның жалпы бағыты біздің сенімімізге лайық». (2001:56). Бірақ ол Порфирийдің тарихи жазбаларда құжатталмағанын және мәтінде Гипполит Делехайе сипаттаған агиографияның «әдеттегі стереотиптері» бар екенін мойындайды. Басқа ғалымдар оған көбірек мән бермейді. МакМаллен (1984:87) «Константинопольдегі императорлық айналымдар мен атақты тұлғалардың егжей-тегжейлі суреттері – бәрі жалған; маңызды тұлғалар – архиепископ, губернатор және басқалар – бәрі жалған; тіпті Марк пен Порфирийдің өзі мүлде болмаған болуы мүмкін» деген қорытындыға келді. Рамсей МакМаллен «Рим империясын христиандастыру» (1984, 86-бет) еңбегінде: «Бұл жұмыс әртүрлі жақсы ғалымдар тарапынан әдеттегідей нақты тарих ретінде жиі келтіріледі» деп жазды. «Оны пайдалануға үлкен құштарлық бар, өйткені ол өте толық, нақты және көрнекі». Ол «содан кейін төртінші ғасырдың басындағы белгілі және қайталанатын жағдайларда, тіпті олар айқын түрде алдамшы мәтінде көрінгендей, жағдайдың жалпы қалай болғанын білуге болады» (МакМаллен, 1984:87) деп қорытындылады.

The text exists in a Greek and a Georgian recension. Grégoire and Kugener (1930), the editors of the Vita Porphyrii, reviewed the challenges to the integrity of the work and summarized the previous scholarship. These included the lack of other attestation to major figures, including Porphyrius himself, in an otherwise well documented period of history. But they concluded that the text had a historical basis and "that the solution of most problems is to be found in the fact that the text of the Vita transmitted to us represents a revision of the sixth century, which borrowed from the church history of Theodoret of Cyrrhus of 444, e. g. for the Proemium, and deleted in particular each mention of John II, Bishop of Jerusalem, replacing it with the name of Praylius, his successor as bishop of Jerusalem in the time of Porphyrius". Paul Peeters (1941) published the Georgian texts and showed that they depended on a lost Syriac original that must have been written in the later fifth or the sixth century. Head wrote, "The textual problems can be resolved if we assume that the Life of St Porphyrius was composed in two successive stages: the original notes by a contemporary and eyewitness (whom we may call 'Mark') were later, perhaps in the 450's, given their final shape and put into circulation by another author who does not appear in the text." (Head 2001:55). He adds that "the text abounds with such convincing historical detail and shows such an intimate knowledge of the region of Gaza in late antiquity, that at the very least the general storyline merits our confidence." (2001:56) But he acknowledges that Porphyrius is otherwise undocumented in the historical record, and that the text contains the "usual stereotypes" of hagiography documented by Hippolyte Delehaye. Other scholars are more dismissive. "Richly detailed glimpses of imperial circles and great names in Constantinople are all fake; specific important people—an archbishop, a governor, and others—are all fake; and Mark and Porphyrius themselves may never have existed at all," is MacMullen's conclusion (1984:87). "The vita "comes to be routinely cited as real history by all sorts of fine scholars" writes Ramsay MacMullen in Christianizing the Roman Empire, 1984, p 86. "There is a strong temptation to use it because it is so full, specific and vivid." He concludes that "it should be possible, then, to learn about the general way things happened in well known and recurring situations around the turn of the fourth century, even as they appear in a manifestly deceptive text" (MacMullen 1984:87).