Жоғалған келт иберий тілі

Кіріспе

Иберия түбегінде сөйленген жойылған келт тілі

Келт-тибер тілі немесе Солтүстік-Шығыс Испан-Келт тілі – келт тармағының жойылған үнді-еуропа тілі. Бұл тіл Дуро, Таг, Жукар және Турия өзендерінің бастаулары мен Эбро өзені арасындағы Иберия түбегінде келт-тибер тайпалары тарапынан сөйленген. Бұл тілдің шамамен 200 жазбада тікелей куәсі бар, олар б.з.б. 2-ші ғасырдан б.з. 1-ші ғасырына дейінгі кезеңге дараланады. Жазбалар негізінен келт-тибер жазуында сақталған, ол Солтүстік-Шығыс Иберия жазуының тікелей бейімделуі, сонымен қатар латын әліпбиінде де кездеседі. Ең ұзақ сақталған келт-тибер жазулары – Сарагоса маңындағы Боторритадан табылған үш қола тақташа (Боторрита I, III және IV), б.з.б. 1-ші ғасырдың басына жатады (Боторрита II латын тілінде).

Шолу

П/Q кельт гипотезасы бойынша, және оның ибериялық туысы галлаек сияқты, кельтибер тілі Q кельт тілі ретінде жіктеледі, оны гойдель тілімен бірдей санатқа жатқызады, ал галлия немесе бриттік сияқты P кельт тілі емес. Аралдық/континенттік кельт гипотезасына сәйкес кельтибер және галл тілдері континенттік кельт тілдері ретінде топтастырылған, бірақ бұл топтастыру парафилетикалық: екеуінің аралдық кельт тілінен бөлек қандай да бір ортақ жаңалықпен бөліскенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Ранко Матасовичтің 2009 жылғы «Этимологиялық сөздікке» кіріспесінде: «Келтибер тілі – кельт генеалогиялық ағашындағы дербес тармақ, ол өзгелерден өте ерте бөлініп кеткен». Келтибер тілінде толық иілген салыстырмалы есімдік ios бар (мысалы, ежелгі грек тіліндегідей), бұл басқа кельт тілдерінде сақталмаған ежелгі ерекшелік, ал kue 'және' < *kʷe (салыстырыңыз латын que, аттикалық грек τε te), nekue 'не' < *ne kʷe (салыстырыңыз латын neque), ekue 'сондай-ақ, әрі' < *h₂et(i) kʷe (салыстырыңыз латын atque, галл ate, көне ирланд aith 'қайта'), ve 'немесе' (салыстырыңыз латын энклитика ve және аттикалық грек ἤ ē < протогрек *ē we) бөлшектері бар. Уэльс тіліндегідей, s-қосымшалы сөздер бар, мысалы, gabiseti "ол алады" (көне ирланд gabid), robiseti, auseti. Бұны умбриялық ferest "ол/ол/ол жасайды" немесе ежелгі грек δείξῃ deiksēi (аорист субъюнктив) / δείξει deiksei (болашақ индикатив) "ол/ол/ол көрсетуі тиіс" сөздерімен салыстыруға болады.

Әуелі дауыстылар

PIE *e, *h₁e > e: Тоготалықтардың "иіні" сөзі 'Тоготисте' деген мағына береді < *h₁en i (салыстыр. Латынша in, Ежелгі Ирландша in 'ішке, ішінде'), сондай-ақ 'осы аумақтың ішінде' деген мағынадағы somei eni touzei, es 'сыртқа, емес' < *eks < *h₁eǵʰs (салыстыр. Латынша ex, Ортақ Кельттік exs, Ежелгі Ирландша ess), esankios 'қоршалмаған, ашық' сөзі әдеби тілде 'қоршалмаған' < *h₁eǵʰs *h₂enk yos, treba 'қоныс, қала', Kontrebia 'жиын, астана' < *kom treb ya (салыстыр. Ежелгі Ирландша treb, Уэльс tref 'қоныс'), ekuo 'жылқы' < *h₁ekw os, ekualo 'атты'. PIE *h₂e > a: ankios 'шегеленген, қоршалған' < *h₂enk yos, Ablu 'күшті' < *h₂ep lō 'күш', augu 'жарамды, берік' < *h₂ewg u, сөйлемде 'күшті, берік, жарамды'. PIE *o, *Ho > o: olzui (бірліктегі жіктеу жалғауы) 'соңғы' (< *olzo 'соңғы' < *h₂ol tyo, салыстыр. Латынша ultimus < *h₂ol t m̥, Ежелгі Ирландша ollam 'шебер ақын' < *oltamo < *h₂ol t m̥), okris 'тау' (< *h₂ok r i, салыстыр. Латынша ocris 'тау', Ежелгі Ирландша ochair 'жартас' < *h₂ok r i), monima 'естелік' (< *monī mā < *mon eye mā). PIE *eh₁ > ē > ī?. Бұл кельт тіліндегі өзгеріс кельтибер тілінде жақсы дәлелденбеген. Мысалы, IE *h₃rg's 'патша, билеуші' дегенмен салыстырғанда, кельтибер тілінде reiKis, галл тілінде rix, британдық rix, Ежелгі Ирланд тілінде, Ежелгі Уэльс тілінде, Ежелгі Бретон тілінде ri 'патша' деген сөздер бар. Дегенмен, PIE ē = ē сақталуы dekez 'ол жасады' < *deked < *dʰeh₁k et сөзінде, латынша fecit сөзімен бірдей, жақсы расталған. PIE *eh₂ > ā: dāunei 'жағу' < *deh₂u nei (Ежелгі Ирландша dóud, dód 'жағу' < *deh₂u to), silabur sāzom 'жеткілікті ақша, көп ақша' (< *sātio < *she₂t yo, Ортақ Кельттік sāti 'жеткіліктілік', Ежелгі Ирландша sáith), kār 'достық' (< *keh₂r, салыстыр. Латынша cārus 'құрметті' < *keh₂r os, Ирландша cara 'дос', Уэльс caru 'сүйіспеншілік' < *kh₂r os). PIE *eh₃, *oH > a/u: Кельт тіліндегі ū соңғы буында, ал ā соңғы емес буында, мысалы, IE *dh₃ td кельтибер тілінде datuz 'ол беруі керек' деген мағына береді. dama 'жаза' < *dʰoh₁m eh₂ 'салу, орналастыру' (салыстыр. Ежелгі Ирландша dán 'сыйлық, шеберлік, өлең', Герман тілі dōma < *dʰoh₁m o 'үкім, жаза'). PIE *Hw > w: uta 'қосымша, дайындық: одан басқа' (< *h₂w ta, 'немесе, және', салыстыр. Умбр. ute 'немесе', Латынша aut 'немесе' (< *h₂ew ti). PIE ey кельтибер және лепонт тілдерінде ey болып қалады (teiuo < *dēywo), бірақ басқа кельт тілдерінде ē болады (бұл, әдетте, кельтибер тілінің консервативтілігін көрсетеді, немесе бұл жазулар нақты дифтонг емес, жоғары /e/ дыбысын көрсетеді).

PIE *e, *h₁e > e: Togoitei eni 'in Togotis' < *h₁en i (cf. Lat. in, OIr. in 'into, in'), somei eni touzei 'inside of this territory', es 'out of, not' < *eks < *h₁eǵʰs (cf. Lat. ex , Common Celtic exs , OIr. ess ), esankios 'not enclosed, open' lit. 'unfenced' < *h₁eǵʰs *h₂enk yos, treba 'settlement, town', Kontrebia 'conventus, capital' < *kom treb ya (cf. OIr. treb, W. tref 'settlement'), ekuo horse < *h₁ekw os, ekualo 'horseman'. PIE *h₂e > a: ankios 'fenced, enclosed' < *h₂enk yos, Ablu 'strong' < *h₂ep lō 'strength', augu 'valid, firm' < *h₂ewg u, adj. 'strong, firm, valid'. PIE *o, *Ho > o: olzui (dat. sing.) 'for the last' (< *olzo 'last' < *h₂ol tyo, cf. Lat. ultimus < *h₂ol t m̥o. OIr. ollam 'master poet' < *oltamo < *h₂ol t m̥), okris 'mountain' (< *h₂ok r i, cf. Lat. ocris 'mountain', OIr. ochair 'edge' < *h₂ok r i), monima 'memory' (< *monī mā < *mon eye mā). PIE *eh₁ > ē > ī?. This Celtic reflex isn't well attested in Celtiberian. e. g. IE *h3rg' s meaning "king, ruler" vs. Celtiberian reiKis, Gaulish rix, British rix, Old Irish, Old Welsh, Old Breton ri meaning "king". In any case, the maintenance of PIE ē = ē is well attested in dekez 'he did' < *deked < *dʰeh₁k et, identical to Latin fecit. PIE *eh₂ > ā: dāunei 'to burn' < *deh₂u nei (Old Irish dóud, dód 'burn' < *deh₂u to ), silabur sāzom 'enough money, a considerable amount of money' (< *sātio < *she₂t yo, Common Celtic sāti 'sufficiency', OIr. sáith), kār 'friendship' (< *keh₂r, cf. Lat. cārus 'dear' < *keh₂r os, Irish cara 'friend', W. caru 'love' < *kh₂r os). PIE *eh₃, *oH > a/u: Celtic ū in final syllables and ā in non final syllables, e. g. IE *dh3 td to Celtiberian datuz meaning 'he must give'. dama 'sentence' < *dʰoh₁m eh₂ 'put, dispose' (cfr. Old Irish dán 'gift, skill, poem', Germanic dōma < *dʰoh₁m o 'verdict, sentence'). PIE *Hw > w : uta 'conj. and, prep. besides' (< *h₂w ta, 'or, and', cfr, Umb. ute 'or', Lat. aut 'or' (< *h₂ew ti). PIE ey remains ey in Celtiberian and Lepontic (teiuo < *dēywo ), but in other Celtic languages, it becomes ē (apparently, another indication of the conservatism of Celtiberian, unless these spellings indicate a high /e/ rather than an actual diphthong).

Силлабикалық резонанстар мен ларингеалдар

PIE *n̥ > an / *m̥ > am: arganto 'күміс' < *h₂r̥gn̥to (ср. OIr. argat және латынша argentum). kamanom 'жол, бағыт' *kanmano < *kn̥gs mn̥ o (ср. OIr. céimm, OW. cemmein 'қадам'), decameta 'ондық' < *dekm̥ et a (ср. Gaulish decametos 'ондық', Old Irish dechmad 'ондық'), dekam 'он' (ср. Lat. decem, Common Celtic dekam, OIr. deich < *dekm̥), novantutas 'тоғыз тайпа', novan 'тоғыз' < *h₁newn̥ (ср. Lat. novem, Common Celtic novan, OW. nauou < *h₁newn̥), ās 'біз, бізді' (< *ans < *n̥s, Old Irish sinni < *sisni, *snisni 'біз, бізді', ср. German uns < *n̥s), trikanta < *tri kn̥g ta, әдеби 'үш мүйіз, үш шекара' > 'ауылдық округ, графство' (қазіргі испандық Tres Cantos). Common Celtic және Italic тілдеріндегідей (SCHRIJVER 1991: 415, McCONE 1996: 51 және SCHUMACHER 2004: 135), PIE *CHC > CaC (C = кез келген дауыссыз, H = кез келген көмекейлік дыбыс): datuz < *dh₃ tōd, dakot 'олар қойды' < *dʰh₁k ont, matus 'ырыс күндер' < *mh₂ tu (латынша mānus 'жақсы' < *meh₂ no, Old Irish maith 'жақсы' < *mh₂ ti). PIE *CCH > CaC (C = кез келген дауыссыз, H = кез келген көмекейлік дыбыс): Magilo 'князь' (< *mgh₂ i lo, ср. OIr. mál 'князь' < *mgh₂ lo). PIE *r̥R > arR және *l̥R > alR (R = резонанс): arznā 'бөлік, үлес' < *φarsna < *parsna < *pr̥s nh₂. Common Celtic φrasna < *prasna < *pr̥s nh₂, ср. Old Irish ernáil 'бөлік, үлес'. PIE *r̥P > riP және *l̥P > liP (P = жарылыс): briganti PiRiKanTi < *bʰr̥ǵʰ n̥ti. silabur konsklitom 'күміспен соғылған' < *kom skl̥ to 'кесу үшін'. PIE *Cr̥HV > CarV және *Cl̥HV > CalV: sailo 'науа, шлам' *salyo < *sl̥H yo (ср. Lat. saliva < *sl̥H iwa, OIr. sal 'кір' < *sl̥H a), aila 'тас ғимарат' < *pl̥ ya (ср. OIr. ail 'тас'), are 'бірінші, бұрын' (Old Irish ar 'үшін', Gaulish are 'алдында', < *pr̥h₂i. Lat. prae 'бұрын' < *preh₂i). Common Celtic сияқты (JOSEPH 1982: 51 және ZAIR 2012: 37), PIE *HR̥C > aRC (H = кез келген көмекейлік дыбыс, R̥ кез келген буындық резонанс, C = кез келген дауыссыз): arganto 'күміс' < *h₂r̥gn̥to, емес **riganto.

Эксклюзивті даму

Индоеуропа тілдерінің *dy, *dhy, *ty топтарының дауыстылар арасында және *d, *dh > z/th (/θ/) сөз соңында кездесетін аффрикациясы: adiza 'міндет' < *adittia < *h₂ed d(e)ik t ya; Useizu 'жоғарысы' < *ups ed yō; touzu 'аумақ' < *teut yō; rouzu 'қызыл' < *reudʰy ō; olzo 'соңғы' < *h₂ol tyo; ozas 'аяқтар' < *pod y ans; datuz < *dh₃ tōd; louzu 'бос' (LOUZOKUM, MLH IV, K.1.1.) < *h₁leudʰy ō (қ. Оскан тіліндегі loufir 'бос адам', орыс тіліндегі люди 'адамдар, халық'). Бұл кельтибер тілін протокельт тілінен фонологиялық тұрғыдан ерекшелейтін санаулы фонологиялық өзгерістердің бірі екендігі Матасовичтің кельтиберді протокельт тілінің ертедегі тәуелсіз тармағы деп қорытындылауына себеп болды. Қызықтысы, протокельт тілінің алғашқы емес дауысты тіс дауысты тоқтатуларының (ds) әлсіреуі кельтибер тілінің кейінірек кельт диалектілерінде кеңінен таралған дауысты дыбыстардың жұмсаруына алғашқы қадам жасағанын көрсетеді.

Көрсеткіш сын есімдер

Жағдай Жекеше Көпше еркек әйел ортақ еркек әйел ортақ Атап айту *со: со вирос 'осы адам' *sa: sa duater 'осы қыз' *soz: soz bezom < *со d *bhedh yom 'осы менікі'. *сос < *со s ? *сас < *sa s ? *соизос < со сиос < *со sy os ? Айыптаушы *som: 'осыға' *sam: 'осыға' *sozom < *so sy om? *sus < *sōs < *so ms *sās < *sa ms *soizus < so syōs < *so sy oms ? ? Меншік *soum < *so ōm 'осылардың' saum < *sa ōm 'осылардың' soizum < *so sy ōm 'осылардың' Дататив *somui < *so sm ōi 'осы үшін' *somai < *so sm ai 'осы үшін' ? ? ? ? Орналасу *somei < *so sm ei 'осыдан' *samei < *sa sm ei 'осыдан' ? ? ? ?

Қарым-қатынас етістігі

Бірінші Боторрита тақтасында еркек жалғыз санға қатысты есімдік *yo-ның түрлерін табуға болады: 10-жолдағы io s түрі – прото-үнді-еуропалық тілдерден шыққан *yo есімдігінің (Санскриттің ya, грек тілінің hos) еркек жалғыз сан атау септігі, ол көне ирландия тілінде тек қана жұмсақ есімдік етістік формаларының дыбыстық өзгерісі ретінде ғана кездеседі. 7-жолда осы түбірден тұратын айқындамалық септік жекешелік io m және жіктеу септік жекешелік io mui бар.

Сөздік аяқталу

Индоевропалық үшінші тұлғадағы етістік жалғау жүйесі көрінеді, бірақ көптеген етістіктердің нақты мағынасы белгісіз: бастапқы жекеше белсенді *ti in ambitise ti (Botorrita I, A.5), '(біреу) салады, айнала > қоршайды' < *h₂m̥bi dʰingʰ s e ti, және auzeti, екіншілік *t > /θ/ terbere z (SP.02.08, B 4) және, мүмкін, kombalke z; бастапқы көпше белсенді *nti in ara nti (Z.09.24, A 4) және zizonti "олар егеді" (немесе, мүмкін, "олар береді", алғашқы дыбыс [do] орталық <z> дыбысына ассимиляцияланып), екіншілік *nt, мүмкін, atibio n (Z.09.24, A 5), орта дауыс *nto in auzanto (Z.09.03, 01) және, мүмкін, esianto (SP.02.08 A 2). Үшінші тұлғадағы бұйрық *tо̄d > tuz, мысалы, da tuz "ол беруі керек" (Torrijo del Campo қола тақтасы), usabituz, bize tuz (Botorrita I A.5) және dinbituz 'ол салуы керек' < *dʰingʰ bī tōd. Үшінші тұлға жекеше шартты сөйлем түрі асекати болуы мүмкін. Мүмкін инфинитив формасы ambi tinko unei (Botorrita I A.5) мысалында көрінеді, бірақ мұндай жалғаудың нақты этимологиялық түбірі белгісіз болып қалады, сондай-ақ ta unei ‘беру үшін’ де.

Синтаксисі

Келтибер синтаксисінде негізгі рет – Жіне (субъект) – Есім (объект) – Етіс (верб) деп саналады. Тағы бір көне үнді-еуропалық ерекшелік – jos сөздігінің салыстырмалы есім ретінде қолданылуы және kwe сияқты енклитикалық байланыс сөздерінің қайталануы.