Кіріспе
Химиялық қосылыс
Артесунат (АС) – безгекке қарсы қолданылатын дәрі. Ең көп кездесетін жағымсыз әсерлеріне диализ қажет ететін бүйрек жеткіліксіздігі, гемоглобинурия (зәрде гемоглобиннің болуы) және сарғаю жатады. Басқа жағымсыз әсерлерге жүрек соғудың баяулауы, аллергиялық реакция, бас айналу және ақ қан клеткаларының санының төмендеуі кіруі мүмкін. Емшек емдеу кезінде қолдану қауіпсіз деп саналады. Бұл артемизинин класына жататын дәрі. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) "Көрінетін тізімінде" бар. 2020 жылдың мамыр айында АҚШ-та медициналық қолдануға рұқсат алды.
Медициналық қолданыстар
Артесунат – ауыр безгекпен ауырған балалар мен ересектерді емдеудің бірінші таңдауы, көбінесе басқа безгекке қарсы препаратпен бірге қолданылады. Артесунат пен мефлокиннің үйлесімі, артесунат пен амодиакин немесе артесунат пен сульфадоксин-пириметамин үйлесіміне қарағанда тиімдірек екенін көрсететін орташа сапалы деректер бар. Артемизининге негізделген комбинациялық терапияны, 24 сағаттан кейін инъекцияны қабылдай алатын адамдарға ауыз арқылы қолдануға болады. Ауыр безгекті емдеуде артесунат парентеральді хининге қарағанда артықшылыққа ие. Бұл жайт Африка және Азияда да дәлелденген. Жеті рандомизацияланған бақыланатын зерттеулерді жүйелі түрде қайта қарау нәтижесінде, аман қалу көрсеткіштерінің жақсаруы барлық зерттеулерде бірдей екені анықталды. Артесунаттың тиімділігі, Plasmodium falciparum қоздырған ауыр безгекті емдеуде тағы бір артемизинин туындысы – артеметерге тең, бірақ артесунат бастапқыда көбірек паразиттерді жояды. Артесунаттың комбинациялық препараттары, артеметерге негізделген препараттарға қарағанда сіңу және қолдану жолдары тұрғысынан бірнеше артықшылықтарға ие және балаларда ауыр және күрделі безгекті емдеуде тиімдірек болуы мүмкін. Артесунат, безгектің жеңіл түрлерін емдеу үшін де қолданылады, егер оны ауызша беруге болады. Бірақ бұл ірі рандомизацияланған зерттеулерде толыққанды бағаланбаған. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) артесунатты, ауыр безгекті емдеу үшін хининге қарағанда артықшылықты ем ретінде қарастырады. Дегенмен, жүктіліктің бірінші триместрінде артесунатты қолданудың қауіпсіздігі туралы жеткілікті мәліметтер жоқ. ДДҰ, жүктіліктің бірінші триместрінде ауыр безгекті емдеу үшін артесунатты қолдануды жеке тәуекелдер мен пайдаға қарай бағалауды ұсынады. Басқа тиімді емдеу опциялары болмаған жағдайда артесунат қолданылуы мүмкін.
Балалар
Артесунат балаларда қолдануға қауіпсіз. Сульфадоксин/пирметаминнің билирубинге тигізетін әсеріне байланысты, жаңа туған нәрестелерде артесунат + сульфадоксин/пирметаминді қолданудан аулақ болу керек. Артесунат жалпы алғанда қауіпсіз және жақсы көтеріледі. Артесунатқа негіделген емдеу схемалары, хинин және антималяриялық антибиотиктермен салыстырғанда, құсу мен құлақ шуын тудыру ықтималдығы төмен. Артемизининдердің ең белгілі қосалқы әсері – ретикулоциттер санын төмендетуі. Бұл көбінесе клиникалық маңызға ие емес. Артесунатты тамырға салудың жиілеуімен байланысты, артесунаттан кейінгі кешіктірілген гемолиз (PADH) жағдайлары туралы хабарлар пайда болды. Кешіктірілген гемолиз (емдеуден шамамен екі аптадан кейін пайда болатын) ауыр маляриямен емделген адамдарда байқалған.
Қарсы көрсетілімдер
Артесунат көбінесе жақсы қабылданатын дәрі. Белгілі қарсы көрсетілімдерге артесунатқа бұрынғы ауыр аллергиялық реакция жатады. Артесунат қабылдау кезінде бауыр ферменті CYP2A6-ны тежеуші дәрілерден сақтану керек. Бұл дәрілердің ішінде амиодарон, дезипрамин, изониазид, кетоконазол, летрозол, метоксален және траннилципромин бар.
Іс-қимыл механизмдері
Артесунаттың әсер ету механизмі әлі де толыққанды түсініксіз және пікірталас тудырады. Артесунат – өте жылдам белсенді түріне, дигидроартемизининге (DHA) айналатын продәрмек. Бұл процесс плазма эстераза ферменті арқылы 4 көміртекті эфир тобының гидролизі арқылы жүзеге асады. ДГА фармакофорындағы эндопероксидтік байланыстың үзілуі реактивті оттегі түлерін (РОС) құрайды деп болжанады, бұл тотығу стресін күшейтеді және алкилдеу арқылы маляриялық белоктарға зақым келтіреді. Соның салдарынан паразиттегі глутатион мөлшері төмендейді. 2016 жылы артемизининнің көптеген нысаналармен байланысатыны көрсетілді, бұл оның көп мақсатты әрекет ететінін білдіреді. Эндоплазмалық мембранадағы кальцийге тәуелді АТФазаның DHA-мен тежелуіне қатысты деректер бар, бұл паразиттердің ақуыз жиналуын бұзады. Жартылай ыдырау мерзімі қысқа болғандықтан, малярияны алдын алуда қолдануы шектеулі.
Химиялық синтез
Артесунат дигидроартемизининнен (DHA) сукцин қышқылының ангидридімен негіздік ортада әрекеттесу арқылы жасалады. Ол артемизининнен алынған, суда еритін сирек жартылай синтетикалық туындылардың бірі.
Зерттеу
Artesunate COVID-19-ды емдеу үшін зерттеліп жатыр.
Тарих
2020 жылдың мамыр айында артесунат АҚШ-та медициналық қолдануға рұқсат алды. Бұл рұқсатқа дейін, ішекке тамызылатын (IV) артесунат АҚШ Тамақ және дәрі-дәрмек басқармасының (FDA) кеңейтілген қолжетімділік бағдарламасы арқылы ғана қолжетімді болды, бұл Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтарына (CDC) АҚШ-тағы ауыр безгекпен ауыратын адамдарға, сондай-ақ зерттеу жаңа дәрісі (IND) протоколы бойынша ауызға қабылдай алмайтын жеңіл безгекпен ауыратын адамдарға ішекке тамызылатын артесунат беруге мүмкіндік берді. FDA Амивас компаниясына артесунатты инъекция түрінде қолдануға рұқсат берді.