Усумасинта: Майя өркениеті мен табиғат мұрасы

Кіріспе

Гватемала және Мексикадағы өзен

Өзеннің жалпы ұзындығы, Гватемаладағы Салинас, Чиксой, Негро өзендерін қоса алғанда шамамен Алғашқы және жалғыз көрінетін табиғи шекара болып, Юкатан түбегін Мексикадан бөліп тұрады.

Тарих

Өзен және оның салалары ежелгі Майя цивилизациясы үшін маңызды сауда жолдары болған. Яхчилан және Пьедрас-Неграс – Майяның классикалық кезеңіндегі ең қуатты қалаларының екеуі. 1990-шы жылдардың басында Мексика үкіметі салған шекаралық тас жолы сияқты жолдар орманға енгенге дейін, өзен осы аймақтағы жалғыз саяхат құралы болды. Қатайған ағаштардың үлкен діңдері өзен арқылы Табаско штатына ағызылып жеткізілді. 1980-ші жылдары көптеген Гватемалалық босқындар салыстырмалы қауіпсіздік үшін Мексикаға өзен арқылы қашып өтті. Басқа босқындар мен Гватемала партизандары Гватемала жағалауындағы джунглиде CPR деп аталатын қауымдастықтарды құрды, олар 1990-шы жылдардың бейбіт келісімдеріне дейін үкіметтен жасырынды. Франс пен Труди Блом 1950-ші жылдары Селва Лакандонаның бір бөлігін Лакандон Майясына арнауды ұсынғанда, су алабын сақтау идеясын алғаш рет көтерді. Олардың идеясы – мәдениетті де, ортаны да сақтау, және осы принцип – жергілікті халықтың тұтастығы мен ортасы су алабында ажырамас байланыста – болашақтағы кез келген сақтау жоспарын басшылыққа алуға көмектесуі керек. Начо Марч, Рон Най, Фернандо Очоа, Роан Балас МакНаб және басқалар сияқты аймақта жұмыс істейтін табиғатты қорғаушылар өз жұмыстарында осы қағидатты мойындап, қолдады. Табаскодағы Теносикедегі "Бока-дель-Серро" Усумасинтадағы алғашқы ірі гидроэлектрлік жоба 1980-ші жылдары ұсынылған және басқа да белгілі және белгісіз Майя орындарының арасында Пьедрас-Неграс пен Яхчиланды су басу арқылы Пасион және Лакантун салаларына дейін созылатын еді. Сол кезде Гватемала жағалауын бүлікшілер басып алды, олардың болуы заңсыз ағаш кесуді, аң аулауды және қарақшылықты тоқтатып, бөгет инженерлерін де ойландырды. 1985 жылы Джеффри Уилкерсонның National Geographic журналында жариялаған мақаласы өзен мен оның сұлулығын көпшілік назарына алғаш рет жеткізді. Сонымен қатар, Гватемалалық журналист Виктор Перера өзен туралы The Nation журналында және "Паленкедің соңғы билеушілері" мен "Аяқталмаған жаулап алу" кітаптарында жазды, ал Ян де Вос өзінің тарихи еңбектерінде аймақты суреттеді. Ақырында, гидрожоба өз кемшіліктерінің салмағынан сәтсіздікке ұшырады: шөгінді, геология, сейсмикалық белсенділік, нарықтардан қашықтық, саясат және т.б., бірақ табиғатты қорғаушылардың, археологтардың, жазушылардың және жұртшылықтың қарсылығы көмектесті. Бұл сондай-ақ, үлгіні қалыптастырды. Уилкерсон мақаласынан кейін жабайы туризмде өркендеу басталды. Өзен және оның айналасы өзен саяхатшыларының, Майяны зерттеушілердің және археологтардың, құс бақылаушылардың және жануарлар дүниесін тамашалаушылардың сүйікті орны болды. Карлос Салинас де Гортари 1990 жылы кішірек, бірақ әлі де монументальді гидроэлектрлік жобаны ұсынды және Монтес Азулес қорығын қоршап тұрған айналма жолды аяқтады. The New York Times газетіндегі мақалалар мен Гомеро Ариджистің аймақ үшін екіұлттық қорық құруды ұсынған мақалалары осы идеяны жеңуге көмектесті. 1990-шы жылдардың соңында ғалымдардың консорциумы, үкіметтік және үкіметтік емес ұйымдар Сан-Кристобаль-де-лас-Касаста, Жабайы табиғатты қорғау қоғамы мен Флорида университетінің қолдауымен, аймақта қалған орта мен түрлерін анықтау және су алабының картасын жасау үшін кездесті. Конференцияда әлі де осы идеяны қиындататын көптеген юрисдикциялық және әкімшілік мәселелер талқыланды. 1994 және 1995 жылдардағы сапатисттік көтеріліс және 1996 жылы Гватемаладағы бейбіт келісімдер су алабындағы саяси сызықтарды қайта қалыптастырды. Осының тікелей салдары ретінде, және песоның күрт құлдырауымен, қарақшылар сал саяхаттарын тонауға кірісіп, дәлдіктегі саяхаттауды тоқтатты. Табиғатты қорғауға, археологияға және мәдени сақтауға көмектесуге ең көп мүмкіндік беретін және ең аз әсер ететін ең перспективалы туристік қызмет аяқталды. Барлық түрдегі заңсыз әрекеттер осы аймақты басып алды. Zapatista аймағында орналасқан Мексика армиясы өзендегі қылмысқа аз әсер етті, тіпті оны қолдаған болуы мүмкін. Гватемалада, жер аударылған CPR қауымдастықтарының болмауы, олар selva қауіпсіздігін сақтауға көмектесті, енді оны басып алуға, заңсыз ағаш кесуге, иммигранттарды, қару-жарақ, артефактілер мен есірткілерді контрабандаға ашық қалдырды. (Осы қауымдардың көптеген мүшелері қазір Defensores ретінде жұмыс істейді, бірақ олардың саны аз және олардың жалақысы төмен.) Аймақ он жыл бойы төмен деңгейдегі террор мен басқыншылықта болды.

The river and its tributaries were important trade routes for the ancient Maya civilization. Yaxchilan and Piedras Negras, two of the most powerful cities of the Maya Classic Period, lie along its banks. Before roads, such as the Border Highway constructed by the Mexican Government in the early 1990s, penetrated the jungle, the river was the only means of travel in this region. Huge trunks of hardwood trees were floated downriver to the state of Tabasco. In the 1980s, many Guatemalan refugees fled across the river to relative safety in Mexico. Other groups of refugees and Guatemalan guerrillas formed the so called CPR communities in the jungle on the Guatemalan shores, hiding from the government until the peace accords of the nineties. Frans and Trudi Blom first brought the idea of conservation to the watershed in the 1950s by proposing that a section of the Selva Lacandona be reserved for the Lacandon Maya. Their idea was as much the preservation of culture as of habitat, and this principle – that indigenous integrity and habitat are inextricably linked in the watershed – should help guide any future conservation planning. Conservationists working in the region, such as Nacho March, Ron Nigh, Fernando Ochoa, Roan Balas McNab and others, have all acknowledged and upheld the principle in their work. The first large hydroelectric project on the Usumacinta in "Boca del Cerro", Tenosique, Tabasco, was proposed in the 1980s, and would have stretched all the way up the Pasion and Lacantun tributaries, flooding Piedras Negras and Yaxchilan, among other known and unknown Maya sites. At that time, the Guatemalan shore was held by rebels, whose presence discouraged illegal logging, poaching, and looting. It also discouraged dam engineers. In 1985 Jefferey Wilkerson's groundbreaking article in National Geographic brought the river and its glories to widespread public consciousness for the first time. Additionally, the Guatemalan journalist Victor Perera wrote about the river in The Nation and in his books, The Last Lords of Palenque and Unfinished Conquest, and Jan de Vos chronicled the region in his magisterial series of histories. Ultimately the hydro project failed under the weight of its own disincentives: siltation, geology, seismic activity, distance from markets, politics, etc., but the outcry from conservationists, archeologists, writers, and the public helped. It also established a pattern. A thriving seasonal business in wilderness tourism began after the Wilkerson article. The river and its environs became a favorite destination of river travelers, amateur Mayanists and archaeologists, birders and wildlife tourists. Carlos Salinas de Gortari proposed a smaller but still monumental hydro project in 1990, and completed the periferico surrounding the Montes Azules reserve. Articles in The New York Times and op ed pieces by Homero Aridjis suggesting a binational reserve for the area, helped defeat this incarnation of the idea. In the late 1990s, a consortium of scientists, and government and non governmental organizations met in San Cristóbal de las Casas, under the auspices of the Wildlife Conservation Society and the University of Florida, to identify the extent and types of habitat remaining the region, and to draw maps of the watershed. The conference addressed many of the jurisdictional and administrative questions that still bedevil the idea. The Zapatista Rebellion in 1994 and 1995, and the Guatemalan peace accords in 1996, reshaped the political lines in the watershed. As a direct consequence, and with the dramatic fall of the peso, bandits began robbing raft trips, ending wilderness travel in the corridor. One of the most promising tourist activities, with the least potential impact and the most possibility for helping conservation, archaeology, and cultural preservation, ended. Illegal activity of all types took over the corridor. The Mexican army, which pervaded the Zapatista region, had little effect on river crime, and may have abetted it. In Guatemala, the absence of the expelled CPR communities, which had helped keep the selva safe and secure, now left it open to invasion, illegal logging, smuggling of immigrants, arms, artifacts, and drugs. (Many members of those communities now work as Defensores, but their numbers are few, and they are poorly paid.) The region continued in a state of low grade terror and occupation for ten years.