Кіріспе

Ханс Келсеннің кітабы – заңгер және заң теоретигі Ханс Келсеннің кітабы. Алғаш рет 1934 жылы неміс тілінде «Reine Rechtslehre» деген атпен жарияланған, ал 1960 жылы қайта қаралып, кеңейтілген басылымы шықты. Соңғысы 1967 жылы ағылшын тіліне «Заңның таза теориясы» деп аударылды. Бұл атау оның жалпы заң теориясының – «Reine Rechtslehre» – атауы болып табылады. Келсен өзінің теориясын 1913 жылдан бастап, ешқандай моральдық, саяси немесе жалпы әлеуметтік тұрғыдан қарастырылмайтын, «заң ғылымының» «таза» түрі ретінде қалыптастыра бастады. Оның негізгі тақырыптарына құқықтың негізгі құрылыс бөліктері ретінде «нормалар» ұғымы, олардың арасындағы өкілеттік берудің иерархиялық қатынастары, соның ішінде өкілеттіліктің түпкілікті теориялық негізін қамтамасыз ететін «негізгі норма» идеясы кіреді; нормалардың «қолданылуы» және «тиімділігі» туралы идеялар; құқықтық «нормативтік», моральдан толық бөліну, сондай-ақ құқықтық позитивизм және халықаралық құқыққа қатысты идеялар қарастырылады. Бұл кітаптың әсері ұзаққа созылып, кеңінен таралды және ол ХХ ғасырдың құқықтық философиясының маңызды еңбектерінің бірі саналады.

Оңшылдық

Заң ғылымының орталық сұрағы: «Заңның мәні неде?» Осы мәселені қарастыратын екі маңызды құқықтық теория – табиғи құқық теориясы және құқықтық позитивизм. Екеуінің арасындағы негізгі дау – заң мен мораль арасындағы байланыс, позитивистер бұл байланыстың әлсіз немесе мүлдем жоқ екенін жақтасады. Позитивизмнің ерте жақтаушысы – Джон Остин, ол Джереми Бентамды ұстанғандай, заңды мойындалған билік көзінен (яғни, егемендік биліктен) санкциялармен қамтамасыз етілген бұйрықтар ретінде қарастырды, мұнда бағыныштылар мойынсұнуға міндетті. Осы ұғымдардың бәрі (заң, егемендік билік, бұйрық, санкция, міндет) – нақты, әлеуметтік тұрғыдан анықталған құбылыстар және Остиннің пікірінше, заңның мәнін анықтау үшін олар жеткілікті – моральға жүгінудің қажеті жоқ (бірақ ол кеңес беру рөлін атқара алады). Позитивизм дәстүрлі түрде, белгілі бір қоғамдағы құқықтық жүйенің болуы тек басқару құрылымдарына ғана байланысты екенін айтады, ал заңдар – жарияланған («бекітілген») және қабылданған ережелер, сондай-ақ лауазымды тұлғалар тарапынан авторитет ретінде мойындалғандар (заңнама, сот шешімдері және т.б.), олардың әділдігі, лайықтылығы немесе демократиялық екендігіне қатысты ешқандай бағаға сүйенбейді. Алайда, позитивизмде көптеген интерпретациялар мен қарсы ағымдар бар, оның ішінде белгісіздік пен сын да кездеседі. Остин заң мен моральді бөлек екендігіне негізделген, ешқандай моральдық ұғымдарға жүгінбей, заңды нағыз ғылымға айналдыруды көздеді. Остиннің көзқарастары 19-шы және 20-шы ғасырдың басында зор ықпалға ие болды және Келсеннің жұмысына негіз салды. Келсен өзінің 1934 жылғы «Заңның таза теориясы» кітабының бірінші басылымында баяндаған идеяларын «19-шы ғасырда позитивистік құқықтанумен таныстырылып келе жатқан тәсілдердің одан әрі дамуы» деп қарастырды.

Алдын ала өнімдер

1913 жылы Келсен Rechtsstaat идеясын қолдау үшін құқықтық теориялық негіздің қажеттігін көрсеткен. v=sup – Келсеннің студенті, ол 1918 жылдан бастап нормалардың иерархиясы саласында маңызды үлес қосты, бұл Келсеннің нормалар туралы идеяларын және олардың оның таза құқық теориясына қалай үйлесетінін түсіндіруге көмектесті.

"Бұл" және "болуы керек"

"Бар" және "болуы тиіс" тақырыбы Келсенге тән жаңалық емес, бірақ ол кітаптың барлық бөлігінде қамтылған. Атап айтқанда, Келсен "норма" ұғымын енгізу үшін "бар" және "болуы тиіс" идеясын негіз ретінде пайдаланады. Келсен "бірдеңе бар" деу, "бірдеңе болуы тиіс" деуден өте ерекше екенін айтты. Біріншісі – қазіргі шындық туралы мәлімдеме, екіншісі – нормативтік тәртіп, немесе қарапайым тілмен айтқанда, "норма". Келсен былай деп жазды: "Бұл жерде "болуы тиіс" сөзі әдеттегіден кең мағынада қолданылады. Көбінесе, "болуы тиіс" сөзі бұйрыққа, ал "болуға болады" сөзі рұқсатқа, ал "істеуге болады" сөзі өкілеттікке сәйкес келеді. Бірақ осы еңбекте "болуы тиіс" сөзі басқалардың мінез-құлқына бағытталған әрекеттің нормативтік мағынасын білдіру үшін қолданылады; бұл "болуы тиіс" ұғымына "болуға болады" және "істеуге болады" ұғымдары да кіреді."

Нормалардың иерархиясы

Нормалардың иерархиясы немесе заңдардың иерархиясы – заңдардың жоғары деңгейдегі нормаға негізделгендігін, осылайша иерархия құрып, заңдардың Конституциямен аяқталатын заңдылық регрессиясында расталатындығын қарастыратын талдау. Бұл иерархия тұжырымдамасы француз құқықтық мәтіндерінде жиі кездеседі және көбінесе "Келсен пирамидасы" деп аталып, бейнеленеді (төменде қараңыз).

Негізгі норма

Негізгі норма (Grundnorm) идеясы – Келсеннің құқықтық жарамдылықтың түпкілікті қайдан туындайтыны туралы сұраққа жауап беру әрекеті. Ол құқықтық жүйені жоғары деңгейдегі нормалар төменгі деңгейдегі нормалардың жарамдылығын бекітетін нормалар иерархиясы ретінде қарастырады. Кейбір құқықтық жүйелерде ең жоғарғы деңгейде Конституция тұруы мүмкін, бірақ оның жарамдылығын немен растаймыз? Келсеннің пікірінше, кез келген құқық теориясының орталық мәселесі – «заңдылық» ұғымы мен заңның нормативтілігінің қайдан пайда болатынын түсіндіру болып табылады. Неліктен кейбір сөздер мен іс-әрекеттер «заң» ретінде түсіндіріледі, ал басқалары – жоқ? Әсіресе, ол мұны «таза» түрде жасағысы келді, яғни юриспруденциядан немесе «заң ғылымынан» (Rechtswissenschaft) тыс көмекке жүгінбестен. Келсен заңды интерпретация схемасы ретінде қарастырды, оның мәні өзінде болды, мысалы, заң шығарушы органның заң жобасын дайындауы, оны талқылауы, дауыс беруі, «жақтас» дауыстарды санауы және оны белгілі бір сөздермен «қабылданды» деп жариялауы сияқты әрекеттерден өзгеше. Осы әрекеттерді сипаттаудың өзі заң емес, ол заң қабылдануының сипаттамасы ғана; демек, «заң» қайда? Келсеннің жауабы: мұндай әрекеттер өздерінің құқықтық нормативті сипатын басқа, «жоғары» құқықтық нормадан алады, ол оған заңдылық статусын береді, мысалы, заң шығарушы органның заңды осылай құру рәсімдерін бекітеді. Бұл жоғары құқықтық норма, өз кезегінде, егер одан да жоғары норма оған заңдылық беретін болса ғана жарамды болады. Мәселе мынада: бір сәтте, қандай да бір норма рұқсат беруші ретінде ең жоғары деңгейде тұрады, мысалы, АҚШ-та ол АҚШ Конституциясы, ал Конституцияны бекітетін одан да жоғары норма жоқ. Осы тұста Келсен Конституцияның заңды күшін «алдын ала қабылдау» керек деп мәлімдеді; басқа құқықтық жүйелерде де осы мәселе бар, және ең жоғары құқықтық норма қандай болса да, оның жарамдылығы (Rechtsgültigkeit) алдын ала қабылдалуы керек (vorausgesetzt / vorauszusetzen). Осы алдын ала қабылдаудың мазмұнын Келсен «негізгі норма» деп атайды.

Қабылдау

Келсен "20 ғасырдың ең көрнекті заңгері және құқық философы" деп аталған, ал оның кітабы "қазіргі заманғы құқық ғылымының ең маңызды зихи жетістігі" деп саналады. Оның еңбектері көптеген құқық философтарына ондаған жылдар бойы әсер етіп келеді, және оны талқылау үшін конференциялар ұйымдастырылады, мысалы, 2010 жылы Оксфордта кітаптың өте ықпалды екінші басылымының 50 жылдығына арналған конференция өтті. Келсеннің еңбегінің ықпалын Джули Диксон, Джон Гарднер, Лесли Грин, Дж. У. Харрис, Тони Оноре, Джозеф Раз, Ричард Тур және сын тұрғысынан Джон Финнис еңбектерінде көруге болады.

Ел бойынша

Келсеннің «нормалар иерархиясы» тұжырымы түрлі елдердің құқықтық жүйелеріне зор ықпал етті.

Австрия

Австрия университеттерінде құқықтық тәртіптің иерархиялық құрылымы туралы теория оқытылады (Lehre vom Stufenbau der Rechtsordnung), бұл Таза құқық теориясының маңызды тақырыбы. Оған Конституцияның басымдығы мәселесі де кіреді (Verfassungsvorrang; алайда бұл термин Австрияда көтерілмейді). Иерархиялық құрылымның бір бөлігін Адольф Юлиус Меркл енгізген.

Франция

Францияда құқықтық жүйе Кельсеннің заң теориясымен белгіленген иерархиялық жүйе бойынша құрылған деп есептеледі, бұл Францияның өзін құқық мемлекеті (Rechtstaat) ретінде қарастыруына негіз болады. 1958 жылғы Конституциядан бері француз құқықтық мәтіндері төрт түрге бөлінеді: конституциялық, шарттық, парламенттік заңдар және пирамиданың ең төменгі сатысында – үкіметтік қағидалар мен айналымдық хаттар. Олар құқықтық иерархия бойынша ұйымдастырылған, мұнда төменгі деңгейдегі нормалар жоғары деңгейдегі нормалардың талаптарына бағынуға тиіс. Әрбір құқықтық норма жоғарырақ деңгейдегі нормадан туындайды және одан өкілеттік алады, ал барлық билік органдары мен заң шығарушы органдар осы нормаларға сәйкес болуға міндетті. Бұл иерархия графикалық түрде пирамида ретінде бейнеленеді, оның жоғарғы жағында Конституциялық құрылым (Франция), одан кейін парламенттік заңдардан жоғары тұрған шарттар мен халықаралық келісімдер, соңында – үкіметтік қағидалар. Француз деректері Кельсеннің иерархиясын метафоралық және графикалық тұрғыдан түсіндіреді, оны «Кельсеннің пирамидасы» немесе «нормалар пирамидасы» деп атайды және бейнелейді, пирамиданың шыңында 1958 жылғы Конституция, ал табанында – әкімшілік шешімдер мен жеке тұлғалар арасындағы шарттар болады. Бұл иерархиялық ұйым құқық мемлекетінің (Rechtstaat) маңызды кепілдіктерінің бірі болып табылады. Осы шеңберде мемлекеттік органдардың құзыреті нақты анықталады, ал олар қабылдаған нормалар олардың өкілеттіктерін анықтайтын және бекітейтін жоғары деңгейдегі нормаларды сақтаған жағдайда ғана жарамды болады. Жоғары деңгейдегі принципті сақтамаған кез келген орган сот санкцияларына ұшырауы мүмкін; бұл «заңдылық принципі» деп аталады. Заңды анықтау өкілеттігіне ие мемлекет өзі де осы принципке бағынады.

Қор және ғылыми-зерттеу орталығы

Австрияның федералды үкіметі 1972 жылы "Ханс Келсен институты" деп аталатын қор құрды. Оның міндеті – Таза құқық теориясын және оның Аустрияда және шетелде таралуын құжаттау, осы теория туралы ақпарат беру, оның жалғасуын және дамуын қолдау. Институт 30-дан астам томдық кітап сериясын шығарады. Институт Келсеннің еңбектеріне авторлық құқықтарды басқарады және оның жарияланбаған қолжазбаларынан бірнеше еңбектерді редакциялады, соның ішінде "Жалпы нормалар теориясы" (1979, 1991 жылы аударылған) және "Секулярлық дін" (2012, ағылшын тілінде жазылған). 2006 жылы Германияда Эрланген-Нюрнберг университетінде Ханс Келсен зерттеу орталығы құрылды, кейін Фрайбург университетіне көшірілді. Институт пен зерттеу орталығы бірлесіп Келсеннің еңбектерінің тарихи-сараптамалық толық жинағын жариялап жатыр, жоспар бойынша ол 30 томнан астам кітаптан тұрады. 2023 жылдың тамыз айына қарай Мохр Сибек баспасынан алғашқы сегіз том жарық көрді.

Сын

Карл Шмиттің «өте жағдай» тұжырымдамасы оның авторитарлық теорияларының бір бөлігі болды және оны Келсеннің нормативизмнің позитивистік тұжырымдамасын сынға тартқан ретінде көрсетті.