Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік Еуропаның этникалық тобы
Ethnic group of northern Europe
Вепс немесе Вепстер (Вепс: vepsläižed) – финн халқы, олар вепс тілінде сөйлейді, ол ural тілдерінің финн тармағына жатады. 2002 жылғы халық санауы бойынша Ресейде 8240 вепс тұрды. Украинадағы 281 вепстің 11-і вепс тілінде сөйлейді (Укр. Халық санауы 2001). Осы халықтың өзін-өзі атауы түрлі диалекттерде vepslaine, bepslaane және (Онега көлінің оңтүстік-батысындағы солтүстік диалекттерде) lüdinik және lüdilaine болып келеді. Вепстердің көбісі орыс тілін еркін меңгерген. Жас буын, әдетте, вепс тілінде сөйлемейді, бірақ олардың көпшілігі тілді түсінеді.
Veps, or Vepsians (Veps: vepsläižed), are a Finnic people who speak the Veps language, which belongs to the Finnic branch of the Uralic languages. According to the 2002 census, there were 8,240 Veps in Russia. Of the 281 Veps in Ukraine, 11 spoke Vepsian (Ukr. Census 2001). The self designations of these people in various dialects are vepslaine, bepslaane and (in northern dialects, southwest of Lake Onega) lüdinik and lüdilaine. Almost all Vepsians are fluent in Russian. The younger generation, in general, does not speak Vepsian although many have an understanding of the language.
География
Қазіргі уақытта олар Ладога, Онега және Белое көлдері арасындағы аймақта – Ресейдің Карелия Республикасындағы бұрынғы Вэпс ұлттық округінде, Ленинград облысының Оят өзені бойындағы Подпорожский және Лодейнопольский аудандарында, одан оңтүстіске қарай Тихвинский және Бокситогорский аудандарында, сондай-ақ Вологда облысының Витегорский және Бабаевский аудандарында тұрады.
In modern times, they live in the area between Lake Ladoga, Lake Onega and Lake Beloye – in the Russian Republic of Karelia in the former Veps National Volost, in Leningrad Oblast along the Oyat River in the Podporozhsky and Lodeynopolsky Districts and further south in the Tikhvinsky and Boksitogorsky Districts, and in Vologda Oblast in the Vytegorsky and Babayevsky Districts.
Тарихқа дейінгі дәуір
Археологиялық және лингвистикалық зерттеулер вепстер Шексна, Суда және Сиас өзендерінің аңғарларында мекендегенін көрсетеді. Калеви Викке сәйкес, олар Онега көлінің шығысындағы прото-вепс Каргополь мәдениетінен пайда болған. Олар, сондай-ақ, Шығыс Карелияда және Онега көлінің солтүстік жағалауында да тұрған болуы мүмкін. Вепстер туралы ең алғашқы деректер VI ғасырдағы гот тарихшысы Иорданның "Васина бронкас" деп аталатын халықты айтуымен байланысты болуы мүмкін. Викингтердің осы аймақ арқылы өткен шығыс жолдарының бірі болса, ал Викингтердің Ақ теңіз жағалауында тұратын "бьярм" деп атаған халқы – вепстер болған жатады. Қабірлерден табылған мәліметтер олардың Старая Ладога, Финляндия және меряндар, басқа да Волга фин тайпаларымен, сондай-ақ Новгород княздығы және басқа ресейлік мемлекеттермен байланыста болғанын көрсетеді. Кейіннен вепстер Онеганың батыс және шығыс жағалауларын да мекендеген.
Archeological and linguistic studies suggest that Vepsians lived in the valleys of the Sheksna, the Suda, and the Syas rivers, developing, according to Kalevi Wiik, from the proto Vepsian Kargopol culture to the east of Lake Onega. They probably also lived in East Karelia and on the northern coast of Lake Onega. It is possible that the earliest mention of the Veps dates to the sixth century CE, when the Gothic historian Jordanes mentioned a people called Vasina broncas, which may have indicated the Vepsians. One of the eastern routes on which the Vikings went through their area, and the bjarm people mentioned by the Vikings as inhabiting the coast of the White Sea may have referred to the Veps. Evidence from tombs proves that they had contact with Staraya Ladoga, Finland and Meryans, other Volga Finnic tribes and later with the Principality of Novgorod and other Russian states. Later Vepsians also inhabited the western and eastern shores of Onega.
Тарихи кезең
Киев Русінің ертедегі жылнамаларында оларды "Весь" (Ves) деп атаған, ал кейбір араб дереккөздерінде олар Вису деп аталады. Бжармиялықтар кем дегенде ішінара вепстер болған деп есептеледі. 12 ғасырдан бастап олардың тарихы алдымен Новгород княздығымен, содан кейін Мәскеу мемлекетімен байланысты. Орыс халқының қоныстануы Онега вепстеріне 14 немесе 15 ғасырда жетті. Шығыс вепстері Каргополь аймағындағы тілдерімен 20 ғасырға дейін орыс тілімен бірікті. Вепстердің бар екендігі 19 ғасырдың ортасына дейін кеңінен белгілі болған жоқ. Карел және фин тілдерімен тығыз байланысты болғанына қарамастан, вепс тілі соңғы танылған урал тілдерінің бірі болды. 1897 жылы вепстердің саны 25 607 адамды құрады. Олардың 7 300-і Шығыс Карелияда тұрды. 20 ғасырдың басында вепстер арасында ұлттық оянудың белгілері байқалды. Ертедегі кеңестік ұлттық саясат осы прогреске қолдау көрсетті және ұлттық ауылдық кеңестер мәртебесіне ие 24 әкімшілік бірлік құрылды. Әліпби және жазба тіл жасалды. Кейбір бастауыш мектептерде мұғалімдер вепс тілін оқытуды бастады. Кеңес үкіметі 1937 жылы вепс мәдениетін қысымға ала бастады. Барлық ұлттық іс-шаралар тоқтатылды және ұлттық аудандар жойылды. Финляндия Шығыс Карелияға басып кірген кезде, кейбір вепстер Фин армиясының "Туыс батальонына" қосылды. Бұл әскерлер соғыстан кейін Кеңес Одағына қайтарылды. Соғыстан кейінгі кезеңде көптеген вепстер тарихи ауылдарынан ірі қалаларға көшіп кетті. 1983 жылы ұлттық ғалымдардың бастамасымен жүргізілген зерттеуде Кеңес Одағында 13 000-ға жуық вепс бар екені анықталды, олардың 5 600-і Карелияда, 4 000-ы Ленинград облысында және 1 000-нан аспайтыны Вологда облысында тұрды. Дегенмен, мұны КСРО ыдырағаннан кейінгі иммиграция сияқты басқа факторларға да байланыстыруға болады немесе Ресей халқының қартаюы. 2021 жылғы мәліметтер бойынша, 4 534 адам өзін вепс деп атады. Алайда, 16,5 миллион адам санақта ұлтын көрсетуден бас тартты, бұл кейбір адамдардың соңғы санақтың заңдылығына және Ресейдегі этникалық азшылықтардың жалпы санының дұрыстығына күмән келтірді. Халықтың өзгеруі (%) 1897 25 607 0% 1926 32 800 +28% 1937 29 500 10% 1939 31 500 +6,7% 1959 16 400 47,9% 1970 8 000 51,2% 1979 8 000 0% 1989 12 501 +56,2% 2002 8 240 34% 2010 5 936 27,9% 2021 4 534 23,6%
In early Kievan Rus' chronicles, they are called "Весь" (Ves’) and in some Arabic sources they are called Wisu. It is assumed that Bjarmians were at least partly Vepsians. From the 12th century their history is connected with first the Principality of Novgorod and then Muscovy. Russian settlement reached the Onega Veps in the 14th or 15th century. Eastern Vepsians in the Kargopol area merged linguistically with the Russians before the 20th century. The existence of the Vepsian people was not widely known until the mid 19th century. Despite its close relationship to the Karelian and the Finnish languages, the Vepsian language was thus one of the last Uralic languages to be recognized as one. Vepsians numbered 25,607 in 1897. Some 7,300 of them inhabited East Karelia. In the beginning of the 20th century there were some signs of national awakening among Vepsians. Early Soviet nationality politics supported this progress, and 24 administrative units with the status of national village soviets were formed. The alphabet and the written language were developed. Teachers started to instruct in Vepsian in some elementary schools. The Soviet authorities started to oppress the Vepsian culture in 1937. All national activities were stopped and the national districts were abolished. When Finland invaded East Karelia in the Continuation War, some Vepsians joined the so called Kindred Battalion of the Finnish Army. These troops were relinquished to the Soviet Union after the war. In the postwar period many Veps moved from their historic villages to larger cities. In 1983, on the initiative of national academics, an inquiry was carried out which showed that there were nearly 13,000 Veps in the Soviet Union, 5,600 of whom lived in Karelia, 4,000 in the Leningrad region and just under a 1,000 in the Vologda region. However, it could also be attributed to other factors such as immigration after the Collapse of the Soviet Union or Russia's aging population. As of 2021, 4,534 people identified as Vepsian. However, 16.5 Million People refused to declare an ethnicity in the census leading to some to doubt how legitimate the most recent census and if the total population for the Ethnic Minority's in Russia were accurate. PopulationChange (%)189725,6070%192632,800 +28%193729,500 10%193931,500 +6.7%195916,400 47.9%19708,000 51.2%19798,0000%198912,501 +56.2%20028,240 34%20105,936 27.9%20214,534 23.6%