Кіріспе

Фигуризм – 17-шы ғасырдың соңы мен 18-шы ғасырдың басындағы иезуит миссионерлерінің интеллектуалдық қозғалысы. Оның қатысушылары И Цзин кітабын христиан дінінің құпияларын сақтаған болжамдық кітап деп қарастырып, Қытайда христиандықты тарату үшін Цин императорымен (қытай ғалымдарымен емес) жұмыс істеуді маңызды деп санады.

Өмірбаян

1583–1610 жылдары Маттео Риччи Қытайда пионерлік жұмыс жасағалы бері, Қытайдағы иезуит миссионерлері христиан дінін қытай дәстүрлерімен біріктіру бағдарламасын жүзеге асырды. Риччи мен оның ізбасарлары Қытайда конфуциандық, буддизм және даосизм секілді үш бағытты анықтады. Буддизм мен даосизмді христиан дініне қайшы келетін пұтқа табынушылық ретінде қарастырса, Риччидің тәсілі – 17 ғасырдың көп бөлігінде Қытайдағы иезуиттер арасында басым болған – конфуциандықты христиандық сенімдерге қайшы емес, олармен үйлесетін моральдық ілім ретінде қарастырды. Олар ата-бабаларды құрметтеу сияқты қытайлық рәсімдерді діни емес, халықты ізгілікке тәрбиелеуге арналған азаматтық шаралар деп санады. Осы негізде иезуиттер Қытайдағы қызметтерін қытай конфуцийшіл ғалымдарымен байланысқа орнатуға бағыттап, оларды өз теорияларына көндіруге және одан кейін христиандыққа өткізуге тырысты. Қытайдағы иезуит миссионерлері еуропалық қоғамға үндегенде Конфуцийді, оның «Төрт кітабында» көрсетілгендей, жағымды жарықтан көрсетуге ұмтылды. Бұл күш-жігер Филип Куплеттің «Confucius Sinarum Philosophus» (Париж, 1687) еңбегімен аяқталды. Мин әулетінің құлауынан (1644 жылы Пекиннің құлауы) және маньчжурлардың бүкіл елді жаулап алуынан (1650-ші жылдардың басында) кейін Қытайдағы иезуиттер Мин әулетіне адалдықтарын ауыстырып, маньчжурлық Цин әулетіне бейіл білдіруге мәжбүр болды, дәл сол сияқты көптеген қытай ғалымдары да солай істеді. Олар көп ұзамай алдыңғы буын өкілдерінен өзгеше интеллектуалдық және саяси ортада жұмыс істеп жатқандарын байқады. Риччи заманында иезуиттер императормен тікелей байланысқа түсе алмаған (жасырын Ванли императоры (1572–1620) көптеп қоғамдық өмірден шеттетіп, тіпті өзінің бас хатшысына да сирек аудиенция берген), ал ертедегі Цин императорлары – Шуньчжи, әсіресе Канси – иезуиттермен тікелей жұмыс істеуге және олардың қызметін орталық үкіметтің қажеттіліктері үшін пайдалануға дайын болды. Екінші жағынан, қытай конфуцийшіл ойы да өзгерді: Мин дәуірінің соңындағы ғалымдарының ашық көзқарасы ерте Цин кезеңінде неоконфуцийшілдік ортодоксияға берілумен ауыстырылды, ол сот тарапынан қолдау тапты, бірақ иезуиттер бұрыннан «атеистік» және «материалистік» деп сынаған. Осыған сәйкес, 17 ғасырдың соңына қарай Қытайдағы иезуиттер Қытай мен христиандық Еуропа арасындағы алшақтықты жоюға тырысқан тәсіл де өзгерді. Конфуцийді және оған байланысты идеологияны мақтаудың орнына, көптеген иезуиттер, Жоахим Буветтің (алғаш рет 1688 жылы Қытайға келген) жетекшілігімен, Қытайдың ең көне классикалық еңбегі – «И-Цзинге» назар аударды. Бувет оны әлемдегі ең көне жазба еңбек деп санайды, онда «әлемнің алғашқы патриархтары үйреткен ең көне және құнды философияның қалдықтары» бар. Фигуристтер Қытайдағы ертедегі иезуит миссионерлерінің ежелгі қытай діні, қазір жоғалып бара жатқан, еврей-христиан дәстүрімен байланысты деген сенімін сақтады.

Суретшілерге қарсылық

Фигуристтерге Қытайда да, Еуропада да қарсылық болды. Қытайда Батысқа қарсы тұратын қытай әдебиетшілері мен шенеуніктер тобы болды. Кейбір қытай ғалымдары Құдайдың Конфуций дәстүрінің құрамында болғаны туралы идеяға күмән келтірді. Фуке ресми қытай тарихын мойындамағандықтан, қытайлықтар оған ашуланып, Еуропаға қайтаруға бұйрық берді. Еуропада Католик шіркеуінде иезуиттерге қарсы топ та болды. Фигурист идеясы, қытай классикасын христиандық биліктерден жоғары қойғандықтан, ерекше қауіпті жаңалық ретінде қарастырылды. Католик шіркеуі қытай классикасы христиан діні үшін маңызды болуы мүмкін деген пікірді қабылдамады. (Қытайлық рәсімдер дауы туралы қараңыз)

Фигуристтердің ықпалы мен сәтсіздіктері

Фигуристтерге қарсылық күшейгендіктен, олар өмірінің барысында еңбектерін жариялай алмады, тек Фуке 1729 жылы өзінің маңызды еңбегін жарыққа шығара алды. Бірақ, фигуристтерге кедергі келтіретін басқа да мәселелер болды. Олардың зерттеулері үшін жалпыға қабылданған түсінік болған жоқ. Қытай тілінен латын тіліне немесе керісінше мәтіндерді аудару көп уақыт талап етті. Ең маңыздысы, фигуристтердің арасында пікір біріздігі болмады. Католик шіркеуі қытайлық дәстүрлерге тыйым салғанда және қытайлықтар христиандарды қуғынға түсіргенде, фигуристтердің миссиясы сөніп, Қытайдағы христиандық миссия тарихында маңызсыз бір жазбаға айналды.