Кіріспе
Американдық саяси топ, Marvel комикс супергеройлар тобы.
the Marvel comics superhero group
"Қайта жаратушылар" АҚШ-тың Оңтүстігінде Азамат соғысынан кейінгі "Қайта құру" дәуірінде құрылған саяси коалиция болды. Олар Демократиялық партияның Оңтүстік қанатын құрады. Мақсаттары – саяси билікті қайта иелену және ақ үстемдікті орнату еді. Олардың "Қайта жарату" саясаты радикалды республикашылдарды – азат болғандардың, "килемшілердің" және "жалғандардың" коалициясын ығыстыруға бағытталған. Әдетте, олар ақ шаруалардың жетекшілігімен Оңтүстік саясатына 1870-1910 жылдар аралығында басымдық танытты. "Қайта құру" кезеңінде Оңтүстік федералды әскерлердің бақылауында болды, ал Оңтүстік штаттарының үкіметтері азат болғандар мен олардың одақтастары сайлаған республикашылдардың қолында болды. Республикашылдар жаңадан азат болған құлдарға саяси құқықтар беруді қадағалап, олардың толыққанды азаматтарға айналуының және партияға дауыс беруінің кілті деп есептеді. Он үшінші түзету (құлдыққа тыйым салу), он төртінші түзету (бұрынғы құлдардың азаматтық құқықтарын кепілдік беру және заң алдында теңдік құқығын қамтамасыз ету) және он бесінші түзету (раса, түс немесе бұрынғы құлдық жағдайына байланысты дауыс беру құқығын жоққа шығаруға тыйым салу) осы саяси құқықтарды Конституцияда бекітті. Көптеген білімді афроамерикандықтар Оңтүстікке көшіп, "Қайта құру" ісіне қатысты. Олардың кейбіреулері Оңтүстік штаттарында сайланды немесе лауазымдарға тағайындалды. "Қайта құру" үкіметтері көптеген ақ адамдарға ұнамады, олар жеңілісті қабылдауға дайын болмады және қара нәсілділердің саяси белсенділігін кез келген жолмен тоқтатуға тырысты. Элиталық плантаторлар көбінесе бүліктерді қолдаса, азат болғандарға және басқа республикашылдарға қарсы зорлық-зомбылық көбінесе элиталық емес ақ адамдар тарапынан жасалды. Соғыстан кейінгі алғашқы жылдары Ку-Клукс-Кланның құпия бөлімдері бүлікшілдіктің бір түрі ретінде пайда болды. 1870-жылдары Луизианадағы Ақ лига және Миссисипи мен Солтүстік Каролинадағы Қызыл көйлектер сияқты жарымәскери ұйымдар республикашылдарды әлсіретіп, жиналыстар мен саяси шараларды бұзды. Бұл жарымәскери топтар зорлық-зомбылық және қорқыту арқылы республикашылдардың дауысын төмендетуге тырысты. 1876 жылғы президенттік сайлауға дейін Луизиана, Оңтүстік Каролина және Флорида штаттары ғана "қайта жаратылмаған", яғни әлі ақ демократтардың бақылауында болды. Рутерфорд Б. Хейз (Огайоның республикалық губернаторы) мен Сэмюэл Дж. Тилден (Нью-Йорктің демократиялық губернаторы) арасындағы даулы президенттік сайлау 1877 жылғы келісіммен шешілді, ол "Жыртқыш келісім" немесе 1877 жылғы келісім деп те аталады. Осы келісім бойынша Хейз Оңтүстікке көптеген жеңілдіктер бергені үшін президент болды, оның бірі – қалған "қайта жаратылмаған" Оңтүстік штаттарынан федералды әскерлерді шығару болды; алайда, Хейз бұл саясатты өзінің сайлау кампаниясы кезінде де қолдаған болатын. Осы күштердің кетуімен "Қайта құру" аяқталды.
Тарих
1870 жылдары демократтар бұрынғы Конфедерация ақ нәсілі дауыс беруге қайта кіріскендіктен, саяси билікті күшейтуге кірісті. Бұл қозғалыс 1877 жылғы келісімге дейін, "Құтқару" деп аталатын процесте күш алды. Ақ демократтар Оңтүстікті билікті қайтарып алып құтқарып жатыр деп санады. Ең маңыздысы, Ку-Клукс-Клан таратылғаннан кейін зорлық-зомбылықтың екінші толқынында, Теңіз Оңтүстігінде зорлық-зомбылық күшейді. 1868 жылы ақ террористер Луизианадағы күзгі сайлауда республикашылдардың жеңіске жетуіне кедергі келтірді. Бірнеше күн ішінде олар Сент-Лендри округінде 200-ге жуық азат етілген құлдарды өлтірді. Басқа да зорлық-зомбылық оқиғалары болды. Сәуірден қазанға дейін Луизианада 1081 саяси кісі өлтірілді, олардың көпшілігі азат етілген құлдар еді. Бірнеше штаттарда 1872 жылғы сайлауға дейінгі науқандардың бөлігі зорлық-зомбылықтан тұрды. 1874 және 1875 жылдары Демократиялық партиямен байланысты ресми жарымәскери топтар қара нәсілді сайлаушылар мен олардың жақтастарына қарсы қорқыту, терроризм және зорлық-зомбылық жасады. Бұлардың ішінде Ақ Лига мен Қызыл жейделер болды. Олар белгілі бір саяси мақсаттар үшін ашық жұмыс істеді және көбінесе баспасөз арқылы өздерінің іс-әрекеттерін жариялауға тырысты. 1868 жылдан бастап Оңтүстіктің әрбір сайлау жылы қорқыту мен зорлық-зомбылыққа толы болды; олар көбінесе алаяқтықпен да белгіленді. Мысалы, Луизианада 1872 жылғы даулы губернаторлық сайлаудан кейін, бәсекелес губернаторлар жергілікті шенеуніктердің тізімін растады. Бұл жағдай 1873 жылғы Колфакс қырғынына әкеп соқты, онда ақ демократтар 100-ден астам республикалық қара нәсілділерді округтік кеңселерді бақылау үшін болған қақтығыста өлтірді. Зорлық-зомбылық кезінде үш ақ адам қаза тапты. 1874 жылы ақ милицияның қалдықтары Ақ Лиганы құрды, бұл Луизиананың Қызыл өзен аймағындағы Грант округінде пайда болған демократиялық жарымәскери топ, және штаттың барлық жеріне, әсіресе ауылдық жерлерге тарады. Тамыз айында Ақ Лига Луизиана штатының Кушатта қаласында алты республикалық шенеунікті ұстап алып, штатты тастап кетуге мәжбүрледі. Олар жолға шықпай тұрып, бес-жиырма қара нәсілді куәгерлер ақ жарымәскерилердің қолынан қаза тапты. Қыркүйек айында мыңдаған қарулы ақ милиция, демократиялық губернаторлық үміткер Джон МакЭнеридің жақтастары, "Либерти-Плейс шайқасы" деп аталған шайқаста Нью-Орлеан полициясымен және штаттық милициямен шайқасты. Олар Нью-Орлеандағы мемлекеттік кеңселерді басып алды, Капитолий мен қару-жарақ қоймасын иеленді. Олар республикалық губернатор Уильям Питт Келлоггті қызметінен босатып, президент Улисс С. Грант жіберген федералды әскерлер келгеннен кейін ғана шегінді. Сол сияқты, Миссисипиде Қызыл жейделер демократиялық дауыс беруді қорқыту және өлтіру арқылы қамтамасыз ететін көрнекті жарымәскери топ ретінде құрылды. Қызыл жейделердің жарымәскери бөлімдері Солтүстік Каролина мен Оңтүстік Каролинада да пайда болып, белсенді қызмет етті. Олар республикашылдардың жиналыстарын бұзып, көшбасшыларды және шенеуніктерді өлтіріп, сайлаушыларды қорқытып, сайлаудан мүлдем алды. "Құтқарушылардың" бағдарламасы республикалық үкіметтерге қарсылықты қадағалап, оларды жемқор және нағыз республикалық принциптерді бұзу деп санады. Ұлттық экономиканың қиындықтары мен мақтаға тәуелділік Оңтүстіктің қаржылық жағдайының нашарлауына себеп болды. "Құтқарушылар" соғыстан бұрынғыдан жоғары салықтарды айыптады. Алайда, сол кезде штаттардың функциялары шектеулі болды және плантаторлар жеке мекемелерді ғана ұстады. "Құтқарушылар" мемлекеттік қарыздарды азайтуды қалады. Билікке келгеннен кейін олар әдетте мемлекеттік шығындарды қысқартты, заң шығару сессияларын қысқартты, саясаткерлердің жалақысын төмендетті, темір жолдар мен корпорацияларға мемлекеттік көмекті қысқартты және жаңа мемлекеттік білім беру жүйелері мен кейбір әлеуметтік мекемелерге қолдауды азайтты. Демократтар штаттық заң шығарушы органдарды бақылауға алғаннан кейін, олар сайлаушылардың тізімін өзгерту ережелерін өзгерту үшін жұмыс істеді, нәтижесінде көптеген қара нәсілділер (және көптеген кедей ақтар) дауыс беру құқығынан айырылды. Қара нәсілділер 1880 жылдарға дейін маңызды санымен дауыс берді, көптегендері жергілікті лауазымдарды жеңіп алды. Қара конгрессмендер 1890 жылдарға дейін сайлануын жалғастырды, бірақ олардың саны азая берді. Джордж Генри Уайт, Реконструкциядан кейінгі кезеңде Конгресте қызмет еткен соңғы оңтүстік қара нәсілді конгрессмен, 1901 жылы зейнеткерлікке шықты, Конгресс 1929 жылға дейін толығымен ақ нәсілділерден тұрды. 1890 жылдары Уильям Дженнингс Брайан Оңтүстік буржуазиялық демократтарды жеңіп, Демократиялық партияны бүкіл елде бақылауға алды. Демократтар "Аграрлық көтеріліс" сынды дағдарыстарға да тап болды, олардың Оңтүстікті бақылауы Фермерлер одағының, биметаллизмнің және жаңадан құрылған Халық партиясының әсерінен бұзылу қаупі төнді.
Құқықтан айыру
Демократтар популистік коалициялардың алдын алу үшін көп жұмыс істеді. Бұрынғы Конфедеративтік Оңтүстікте 1890 жылдан 1908 жылға дейін, Миссисипиден бастап, он бір штаттың оның заң шығарушы органдары сайлау құқығын шектеуге бағытталған конституцияларды қабылдады. Онда сайлау салығы, сауаттылық сынақтары, тұру талаптары және басқа да құралдар қарастырылды, олар нәлігі қара және ондаған мыңдаған кедей ақтарды тиімді түрде сайлау құқығынан айырды. Осы ережелер күшке енгеннен кейін жүздеген мыңдаған адамдар сайлаушылар тізімінен шығарылды. Мысалы, Алабама штатында 1900 жылы он төрт «Қара белдеу» округінде барлығы 79 311 сайлаушы тіркелген болса, 1903 жылғы 1 маусымда жаңа конституция қабылданғаннан кейін тіркеу саны 1081 адамға дейін төмендеді. 1900 жылы штат бойынша 181 315 қара нәсілді сайлауға құқылы болса, 1903 жылы тек 2980 адам тіркелді, ал кем дегенде 74 000 адам сауатты болған. 1900 жылдан 1903 жылға дейін ақ нәсілді тіркелген сайлаушылардың саны 40 000-нан астамға төмендеді, бірақ ақ халықтың саны жалпы алғанда өсті. 1941 жылға қарай Алабама штатында қараларға қарағанда кедей ақтардың саны сайлау құқығынан айырылғандардың арасында көп болды, бұл көбінесе жинақталған сайлау салығының салдарынан болды. Бағалау бойынша 600 000 ақ және 500 000 қара адам сайлау құқығынан айырылды. Сайлау құқығынан айырылумен қатар, африкалық американдықтар мен кедей ақтар Оңтүстік штаттарының заң шығарушы органдары қоғамдық орындарда сегрегацияны енгізген «Джим Кроу» заңдарын қабылдау арқылы саяси процестен шеттетілді. Дискриминация, сегрегация және сайлау құқығынан айыру 20 ғасырдың соңғы онжылдықтарына дейін жалғасты. Дауыс бере алмайтындар кеңсеге түсуге немесе қазылар алқасында отыруға да құқылы болмады, сондықтан олар жергілікті, штат және федералды деңгейдегі барлық лауазымдардан шеттетілді. Конгресс Оңтүстіктегі сайлауларға 20 жылдан астам уақыт бойы белсенді түрде араласып келді, бірақ 1896 жылдан кейін, Палата сайлау комитеті оларды кемшілік деп таныған сайлауларға араласудан бас тартты. Көптеген солтүстік заң шығарушылар қара нәсілділердің сайлау құқығынан айырылуына наразылық білдірді және кейбіреулері Конгресте Оңтүстік штаттарының өкілдігін азайтуды ұсынды, бірақ олар мұны іске асыра алмады, өйткені Оңтүстік өкілдері ондаған жылдар бойы күшті бірпартиялық дауыс беру блогын құрды. Білімді афроамерикандықтар заңдық шағымдар көтергенімен (көптегендері мұғалім Букер Т. Вашингтон мен оның солтүстік одақтастарымен құпия қаржыландырылды), Жоғарғы Сот «Уильямс Миссисипиге қарсы» (1898) және «Джайлс Харриске қарсы» (1903) істері бойынша Миссисипи мен Алабама штаттарының ережелерін қолдады.
Діни өлшем
Бұл қозғалыстағы адамдар христиан теологиясынан "Құтқарылу" терминін қабылдады. Тарихшы Дэниел В. Стоуэлл оңтүстік ақ адамдардың олар қалаған саяси өзгерістерді, яғни Қайта құрудың аяқталуын сипаттау үшін осы терминды қолданғанын айтады. Бұл термин көптеген ақ сайлаушыларды біріктірді және оңтүстік қоғамын "күнәларынан" тазартуға, республикалық саяси көшбасшыларды қызметтерінен шеттетуге жасалған күш-жігерді қамтыды. Бұл жаңа Оңтүстік қоғамының тууы еді, соғысқа дейінгідей болуы емес. Тарихшы Гейнс М. Фостер Оңтүстік "Киелі кітап белдеуі" деп қалай аталғанын, құлдықтың жойылуынан туған жаңа көзқараспен байланыстырады. Федералдық үкіметтің құлдыққа қатысты араласуынан арылған, тіпті оны үлгі ретінде келтірген оңтүстік ақ адамдары, солтүстік тұрғындарымен бірге моральдық заңдарды қабылдауға ұмтылыс жасады. Кейбіреулер оны "моральдық негіз" деп есептегендіктен, Оңтүстік, негізінен протестант аймағы, бұл терминды Х.Л. Менкен қолданғанға дейін ұзақ бұрын "Киелі кітап белдеуі" имиджін қалыптастырды. Бұл Грузияда ең айқын байқалды, онда демократтар 131 жыл бойы үзбей штат басшысының қызметін атқарды, бұл үстемдік 2003 жылы ғана аяқталды. 1877 жылғы келісімнен кейін оңтүстік демократтары оңтүстіктегі афроамерикандық қауымды күшейтілген бақылауға алды. Саяси жағынан қара нәсілділер мемлекеттік қызметтен біртіндеп шеттетілді, ал қалғандары жергілікті саясатқа қатысу мүмкіндігін жоғалтты. Әлеуметтік жағдай одан да нашар болды, себебі оңтүстік демократтары еңбекке қатысты бақылауды күшейтті. Жұмыссыздық және "құлық салуға қарсы" заңдар қайта қолданылды. Жұмыссыз болу немесе келісімшарт мерзімі біткенше жұмыстан кету заңсыз деп жарияланды. Экономикалық тұрғыдан қара нәсілділер тәуелсіздігінен айырылды, өйткені жаңа заңдар ақ фермерлерге несие және мүлікке қол жеткізу құқығын берді. Нәтижесінде, афроамерикандық қауым құлдыққа ұқсас үш жақты бағындыруға түсті. Сондай-ақ, тарихшы Эдвард Л. Айерс 1877 жылдан кейін "құтқарушылардың" қанағаттанбаушылыққа толы және Демократиялық партияны бақылау үшін күрескенін айтады:
Келесі бірнеше жыл бойы демократтар Оңтүстікте билікке ие болғандай көрінді, бірақ тіпті сол кезде беткейдегі бірлік артында жасырын қиындықтар жиналды. Демократиялық "құтқарушылар" бірлік көрсеткенімен, іштен терең даулар туды. Жоғарғы және "Қара белдеу" арасындағы, қала мен ауыл арасындағы, бұрынғы демократтар мен бұрынғы вигтер арасындағы қақтығыстар "құтқарушыларды" бөліп тастады. Демократиялық партия барлық ақ адамдардың амбицияларын қанағаттандыруға тым кішкентай, ал шешімді әрекет етуге тым үлкен және ауыр болып шықты.
For the next few years the Democrats seemed in control of the South, but even then deep challenges were building beneath the surface. Behind their show of unity, the Democratic Redeemers suffered deep divisions. Conflicts between upcountry and Black Belt, between town and country, and between former Democrats and former Whigs divided the Redeemers. The Democratic party proved too small to contain the ambitions of all the White men who sought its rewards, too large and unwieldy to move decisively.
Тарихнама
Қайта құрудан кейінгі жылдары афроамерикандықтар мен бұрынғы құлдықтан азат етушілер Реконструкцияның қара нәсілділерге қарсы және ақ нәсілді республикашылдарға қарсы зорлық-зомбылық салдарынан азаматтық құқықтар үшін күресін жоғалтқанын айтты. Фредерик Дуглас және Реконструкция конгрессмені Джон Р. Линч 1877 жылдан кейін африкалық американдықтардың дауыс беру және басқа да азаматтық құқықтарынан айырылуының басты себебі ретінде Оңтүстіктен федералды әскерлердің шығарылуын атады. 20-шы ғасырдың басында Данинг мектебінің жетекшілігімен ақ тарихшылар Реконструкцияны саяси және қаржылық жемқорлық, соғыстың азабын жазылмауы және президент Грант сияқты Солтүстік саясаткерлерінің жеке мүдделерді қуып жұмыс істеуі салдарынан сәтсіздік деп сипаттады. Тарихшы Клод Бауэрс өзі "Трагикалық дәуір" деп атаған кезеңнің ең жаман тұсы бостандықта жүргендерге дауыс беру құқығын бергені болды, ол жаман басқару мен жемқорлыққа әкелді деп мәлімдеді. Данинг мектебінің тарихшылары бостандықта жүргендердің мемлекеттік қазынаны тонауға және билікте қалуға ғана қызығушылық танытқан жемқор ақ нәсілділердің ықпалында болғанын дәлелдеді. Олар Оңтүстікті жемқорлыққа қарсы күрескендердің "қайта жаңғыртуы" қажет деп мәлімдеді. Қысқасы, Реконструкция "республикалық" құндылықтарды бұзды және барлық республикашылдар "экстремистер" деп жіктеліп, қарастырылды. Оқиғаларды осылай түсіндіру, Данинг мектебінің ерекшелігі, 1900 жылдан 1960 жылға дейін АҚШ тарихының көптеген оқулықтарында басым болды. 1930 жылдардан бастап С. Ванн Вудворд және Говард К. Биль сияқты тарихшылар Реконструкцияның "қайта жаңғыртушылық" түсіндіруіне қарсы шықты, өздерін "ревизионистер" деп атады және нағыз мәселелер экономикалық екенін мәлімдеді. Солтүстіктегі радикалдар теміржолдардың құралы болды, ал Оңтүстіктегі республикашылдар олардың тілегін орындауға мәжбүр болды. Сонымен қатар, "қайта жаңғыртушылар" да теміржолдардың құралы болды және олардың өздері жемқорлыққа батқан. 1935 жылы У. Э. Б. Дю Бойз өзінің "Қара Реконструкциясы: Америкадағы демократияны қайта құруға қара халықтың атқарған рөлінің тарихына эссе", 1860–1880 жж. атты еңбегінде марксистік талдау жариялады. Оның кітабында Реконструкция кезінде афроамерикандықтардың рөліне ерекше назар аударылды, олардың ақ нәсілділермен ынтымақтастығы, көптеген заң шығару жиналыстарында көпшілікке ие болмауы және Реконструкцияның жетістіктері: жалпыға бірдей білім беруді орнату, түрмелерді жақсарту, жетімдер үйлерін және басқа да қайырымдылық мекемелерін құру, барлық азаматтардың әл-ауқатын жақсарту үшін мемлекеттік қаржыландыруды арттыруға тырысу жайлы айтылды. Ол сондай-ақ, наразылықтарға қарамастан, Оңтүстік штаттарының көпшілігі көптеген жылдар бойы, ал кейбіреулері ширек ғасыр бойы Реконструкция конституцияларын сақтап келгенін атап өтті. 1960 жылдары Кеннетт Стамп және Эрик Фонер басқарылған нео-аболиционист тарихшылар бостандықта жүргендердің күресіне назар аударды. Олар Реконструкция дәуіріндегі жемқорлықты мойындағанмен, Данинг мектебі оны шамадан тыс бағалап, афроамерикандықтардың азаматтық құқықтарын, оның ішінде дауыс беру құқығын жоққа шығару сияқты республикалық принциптердің ең нашар бұзушылықтарын елемегенін айтты.
Жоғарғы Соттың қарсылықтары
Африкалық американдықтар заңдық шағымдар көтергенімен, АҚШ Жоғарғы Соты Уильямс Миссисипиге қарсы (1898), Джайлс Харриске қарсы (1903) және Джайлс Тислиге қарсы (1904) істері бойынша шешімдерінде Миссисипи және Алабама штаттарының ережелерін қолдады. Букер Т. Вашингтон осындай заңдық шағымдарды қаржыландыруға және оларға өкілдер ұйымдастыруға жасырын түрде көмектесті, сондай-ақ Тюскеги университетін қолдауға көмектескен солтүстік демеушілерден қаражат жинады. Ақ тісті сайлаулардың конституцияға қайшы екендігін Жоғарғы Сот Smith v. Allwright (1944) ісінде мойындағаннан кейін, азаматтық құқықтар ұйымдары афроамерикандық сайлаушыларды тіркеуге асықты. 1947 жылға қарай Атлантадағы «Барлық азаматтарды тіркеу комитеті» (ACRC) Джорджия штатында 125 000 сайлаушыны тіркеуге қол жеткізді, бұл қаралардың сайлауға қатысуын тиісті сайлаушылардың 18,8%-ына дейін көтерді. Бұл көрсеткіш 1940 жылы әкімшілік кедергілерді жеңіп өткен 20 000 сайлаушыдан едәуір жоғары болды. Дегенмен, Джорджия және басқа оңтүстік штаттары қара нәсілді сайлаушылардың тіркелуін қайтадан шектеу үшін жаңа заңнаманы қабылдады (1958). Тек 1957 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заң, 1964 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заң және 1965 жылғы Сайлау құқығы туралы заң қабылданғаннан кейін, он бесінші түзету арқылы алғашқы сайлау құқығы берілгендердің ұрпақтары өздерінің дауыс беру мүмкіндігін толыққанды қалпына келтірді.