Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Канада мен Аляскадағы жергілікті дін
Indigenous religion in Canada and Alaska
Хайдалар Солтүстік Американың Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауындағы жергілікті халықтардың бірі. Олардың ұлттық аумағы Канаданың батыс жағалауында және Алясканың оңтүстік-шығысындағы жерлерді қамтиды. Хайда мифологиясы – табиғат діні деп сипатталатын жергілікті дін. Ол табиғат әлемінен, маусымдық өзгерістерден, оқиғалардан және нысандардан сұрақтар тудырады, ал Хайда пантеоны оларға түсіндірме береді. Хайда мифологиясы Хайда пантеонының кеңдігіне байланысты, күнделікті оқиғаларды Сға’на кэдамен байланыстыру арқылы жаныбарлық сенімдерге (анимизмге) жатады. Хайдада сан алуан табиғаттан тыс күштер немесе Сға’на кэдалар бар, олардың ішінде танымал жануарлардың елтаңбалары, жел бағыттары және аңыз бойынша ата-бабалар бар. Джон Р. Свантон Хайда нанымдарын Jesup Солтүстік Тынық мұхиты экспедициясы аясында құжаттағанда, барлық Хайда мифологиясындағы ең жоғары мәртебелі күш, Сға’на кэдаға билік берген тұлға – Sîns sā’nawa i, яғни "Шырақ аспанның күші" деп аударылады. Кейбіреулері жануар мен адам пішініне айнала алады, ал кейбіреулері жоқ. Көркем өнерде кейде жаратылыстардың антропоморфтық белгілері, әсіресе адам беттері денелерінің ішінде немесе бөлігі ретінде кездеседі, бұл олардың түрлену қабілетін көрсетеді.
The Haida are one of the indigenous peoples of the Pacific Northwest Coast of North America. Their national territories lie along the west coast of Canada and include parts of south east Alaska. Haida mythology is an indigenous religion that can be described as a nature religion, drawing on the natural world, seasonal patterns, events and objects for questions that the Haida pantheon provides explanations for. Haida mythology is also considered animistic for the breadth of the Haida pantheon in imbuing daily events with Sǥā'na qeda's. There are innumerable Haida supernatural beings, or Sǥā'na qeda's, including prominent animal crests, wind directions, and legendary ancestors. John R. Swanton, while documenting Haida beliefs as part of the Jesup North Pacific Expedition recorded that the highest being in all Haida mythology and the one who gave power to the Sǥā'na qeda's was Sîns sǥā'naǥwa i, translated as 'Power of the Shining Heavens'. Some have the ability to transform between animal and human forms while others do not. In the art creatures can sometimes be found with anthropomorphic features, especially human faces, inside or as part of their bodies denoting this transformative ability.
Қарақ
Хайда мифологиясында, Американың көптеген жергілікті халықтары үшін болғандай, Қарға орталық тұлға болып табылады; "Қарға әңгімелеріне" қараңыз. Хайдалар оны көбінесе "алаяқ" деп сипаттаса да, Қарғаны немесе Яахлды өздерінің күрделі жарасымы ретінде қарастырады. Қарға – сиқыршы, түрлендіруші, қуатты жаратылыс күші, шексіз әуесқой, бірақ әрқашан мәдени батыр. Ол Хайда Гвайиді жасап, күнды кішкентай қораптан босатып, жұлдыздар мен айды құрды. Бір әңгімеде ол алғашқы адамдарды жағажайдағы ұлудың қабығынан шығарса, екіншісінде оларды жерден көтеріп шығарды, себебі ол өткізіп жатқан кештің қонақтарын толтыру қажет болды. Қарға туралы әңгімелер тыңдаушыларға жақсы өмір сүруді үйретеді, бірақ көбінесе кері мысал арқылы. Қарға Хайда халқына ең ашкөз, құмар және ойыншыл жаратылыс ретінде белгілі, бірақ сонымен бірге Қарға бізге басқа табиғаттан тыс күштермен кездескенде көмектеседі. Қарға тұщы су, бұрыш және адамдарға арналған үй сияқты нәрселерді әкелді. Роберт Брингерст Қарғаның ешқандай нәрсе жасай қоймайтынын айтады; ол әлемді ұрлау, айырбастау, қайта бөлу және жалпы түрде заттарды жылжыту арқылы жасады.
Within Haida mythology, Raven is a central character, as he is for many of the Indigenous peoples of the Americas; see Raven Tales. While frequently described as a "trickster", Haidas believe Raven, or Yáahl to be a complex reflection of one's own self. Raven can be a magician, a transformer, a potent creative force, ravenous debaucher but always a cultural hero. He is responsible for creating Haida Gwaii, releasing the sun from its tiny box and making the stars and the moon. In one story he released the first humans from a cockle shell on the beach; in another story, he brought the first humans up out of the ground because he needed to fill up a party he was throwing. Raven stories on one level teach listeners how to live a good life, but usually by counterexample. Raven has been described as the greediest, most lecherous and mischievous creature known to the Haida, but at the same time Raven often helps humans in our encounters with other supernatural beings. Raven acquired such things as freshwater, salmon and the house for humans. Robert Bringhurst has noted that Raven never actually creates anything; he made the world by stealing, exchanging, redistributing, and generally moving things around.
Басқа сандар
Тахет және Тиа (құдай) – Хайда халықтың өлім құдайлары. Тахет зорлықпен келген өлімді, ал Тиа бейбіт өлімді басқарады. Қақалар мен жанартаулармен байланысты Дзалархонс әйелі және оның күйеуі Каити (аю құдайы) Тынық мұхитынан Хайданың отанына адамдармен толы алты каноэмен келді. Гилдептис – мейірімді орман құдайы. Лагуа – Хайда халқына темірдің пайдасын табуға көмектескен көрінбейтін рух. Шамандар тістерін қысып тұрып Лагуаның дауысымен сөйлей алатын еді. Ақын Энн Кэмерон осы мифологияның бір бөлігін жинап, ересектер мен балалар үшін түсіндірмелер жасады. 19 ғасырдағы Хайда әңгімеші ақындары Скаай мен Гандлдың мифологиялық эпостарын Роберт Брингерст аударды. Оның "Бір пышақтай өткір" атты жинағы генерал-губернатор сыйлығына ие болды. Дегенмен, оның аудармалары Хайда ортасында пікір таласына түсіп, кейбіреулер оны мәдени мүлікті заңсыз иеленуде айыптайды.
Ta'xet and [[Tia (goddess) are death gods among the Haida. Ta'xet rules violent death, while Tia rules peaceful death. Dzalarhons, a woman associated with frogs and volcanoes, and her husband, Kaiti (bear god), arrived at the homeland of the Haida from the Pacific Ocean along with six canoes full of people. Gyhldeptis is a kindly forest goddess. Lagua is an invisible spirit who helped the Haida discover the uses of iron. Shamans could speak with Lagua's voice by clenching their teeth. Some of the mythology has been collected by poet Anne Cameron, who created interpretations for adults and children. Epic versions of the mythology by 19th century Haida storyteller poets Skaay and Ghandl have been translated by Robert Bringhurst, whose Story as Sharp as a Knife, a collection of their works, won the Governor General's Award. His translations, though, are controversial in Haida circles and some have charged him with cultural appropriation.
Қазіргі заманғы өнер туындылары
Роберт Дэвидсон Xe ū', Оңтүстік-шығыс желін 2002 жылғы сериграфия басып шығаруды қоса алғанда, түрлі бұқаралық ақпарат құралдарында бейнеледі, 2010 жылғы тотемдік бағанадағы жалғыз жаратылыс ретінде және 2015 жылғы шыршық панеліндегі басты жаратылыс ретінде. Соңғы рет 2019 жылы Дэвидсон «Жаратылыстан тыс жаратылыстар» атты сериграфия басып шығаруын жариялады, онда Чилкат халатының ішіне жазылған бес аты жоқ Sǥā'na qeda жаратылысы бейнеленген. 2019 жылы Терри Линн Уильямс Дэвидсон және оның келіні Сара Флоренс Дэвидсон «Хайда Гвайидің керемет жаратылыстары» атты балалар кітабын жариялады, онда ежелгі Хайда әңгімелерінен он табиғаттан тыс жаратылыс бейнеленген және олар визуалды түрде ұсынылған. Кітап балаларды қызықтырады және табиғатпен үйлесімде өмір сүрудің маңызды мысалдарымен таныстырады.
Robert Davidson has incorporated Xe ū', Southeast Wind, in a variety of media including a 2002 serigraph print, as the solitary being in a 2010 totem pole, and as the main being on a 2015 cedar panel. As recently as 2019 Davidson released a serigraph print titled Supernatural Beings showing five unnamed Sǥā'na qeda's inscribed within a Chilkat robe. In 2019, Terri Lynn Williams Davidson, alongside her stepdaughter Sara Florence Davidson, published a children's book titled Magical Beings of Haida Gwaii, which features ten supernatural beings of ancient Haida storytelling and presents them in a visual medium. The book engages children and teaches them empowering and meaningful examples of living in balance with nature.