Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Польшалық журналист және жазушы (1914–2005)
Polish journalist and writer (1914–2005)
Ян Новак Жезоранский (2 қазан 1914 – 20 қаңтар 2005) – поляк журналисі, жазушы, саясаткер, қоғамдық қайраткер және патриот. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Армия Крайованың ең белгілі қарсыласушыларының бірі болды. Ол "Варшавадан келген хабаршы" лақап атымен танымал, себебі Армия Крайова командирлері мен Лондондағы Польша үкіметінің эмиграциядағы кеңсесі және басқа одақтас үкіметтер арасында хабар алмастырушы ретінде жұмыс істеді, сонымен қатар Варшава көтерілісіне қатысқандығы үшін де есте сақталады. Соғыстан кейін ол "Еркін Еуропа" радиосының польша бөлімінің басшысы болды, кейін АҚШ президенттері Рональд Рейган және Джимми Картердің қауіпсіздік жөніндегі кеңесшісі қызметін атқарды. 1996 жылы президент Билл Клинтон оған Американың ең жоғары азаматтық наградасы – Президенттік бостандық медалін табыс етті. Ол Берлинде Здзислав Антони Жезиоранский (Jeziora елтаңбасы) болып дүниеге келді, бірақ соғыс кезінде көптеген жасырын есімдерді пайдаланды, олардың ең танымалсы – Ян Новак, оны кейіннен өзінің тегіне қосты.
Jan Nowak Jeziorański (; 2 October 1914 – 20 January 2005) was a Polish journalist, writer, politician, social worker and patriot. He served during the Second World War as one of the most notable resistance fighters of the Home Army. He is best remembered for his work as an emissary shuttling between the commanders of the Home Army and the Polish Government in Exile in London and other Allied governments which gained him the nickname "Courier from Warsaw", and for his participation in the Warsaw Uprising. After the war he worked as the head of the Polish section of Radio Free Europe, and later as a security advisor to the US presidents Ronald Reagan and Jimmy Carter. In 1996, President Bill Clinton awarded him with America's highest civilian award the Presidential Medal of Freedom. He was born Zdzisław Antoni Jeziorański, (Jeziora Coat of Arms) in Berlin, but used a number of noms de guerre during the war, the best known of which was Jan Nowak which he later added to his original surname.
Өмірбаян
Здзислав Ежоранский 1914 жылы 2 қазанда Берлинде дүниеге келген. Ол Варшавадағы Стефан Баторий атындағы гимназия мен лицейде оқыған. 1936 жылы экономика мамандығын бітіргеннен кейін Познань университетінде оқытушының көмекшісі болып жұмыс істеді. 1939 жылы әскерге шақырылып, Польша армиясында артиллериялық кезексіз офицер ретінде соғысқа қатысты. Волыньде немістерге тұтқынға түсіп, бірақ қашып, Варшаваға оралды. Оның көптеген әріптестері кеңес әскерімен тұтқынға алынып, кейін Катыньдегі жаппай қырғынға ұшырады. Ол тез арада Польша қарсыласының қатарына қосылды. 1940 жылдан кейін ол неміс тіліндегі газеттер мен басқа да насихат материалдарын дайындап, неміс әскеріне қарсы психологиялық соғыс жүргізетін құпия ұйым – Akcja N-нің негізгі ұйымдастырушысы болды. Сонымен қатар, ол Отандық армияның қолбасшылары мен Польша үкіметінің эмиграциядағы өкілдері және басқа одақтас елдердің үкіметтері арасында байланысшы ретінде жұмыс істеді. Швеция мен Ұлыбританияға жасаған алғашқы сапарларында ол Батыс үкіметтеріне Польшаның неміс және кеңес оккупациясы астындағы жағдайы туралы хабарлады. Варшава геттосының көтерілісі туралы алғашқы хабарды да ол жеткізді. Осындай бір міссия барысында, 1944 жылдың шілдесінде Варшава көтерілісі басталар алдында бірнеше күн бұрын Варшаваға оралды. Көтеріліс кезінде Новак Ежоранский немістерге қарсы күреске белсенді қатысып, сонымен қатар поляк және ағылшын тілдерінде күнделікті хабарлар тарату арқылы одақтас елдермен байланыс ұстаған поляк радиосын ұйымдастырды. Польша астанасы капитуляцияға тап болғанға дейін, Ішкі әскердің бас қолбасшысы Тадеуш Бор-Коморовский оған қаладан шығып, Лондонға жол табуды бұйырды. Ол тұтқындалудан қашып, Ұлыбританияға жетіп, өзімен бірге көптеген құжаттар мен фотосуреттерді алып келді. Батылдығы мен неміс оккупациясы астындағы Еуропаны аралап саяхаттағаны үшін ол Virtuti Militari – ең жоғары поляк әскери орденімен марапатталды. Соғыстан кейін Новак Ежоранский батыста, алдымен Лондонда, содан кейін Мюнхен мен Вашингтонда қалды. 1948-1976 жылдары ол BBC поляк бөлімінің ең танымал тұлғаларының бірі болды. 1952 жылы Мюнхендегі "Еркін Еуропа" радиосының поляк бөлімін басқарды. Күнделікті радио хабарларын тарату арқылы ол коммунистік Польшада да, Батыстағы поляк диаспорасы арасында да ең танымал радио хабаршысы болды. 1976 жылы қызметінен кеткеннен кейін ол Польшалық-Америкалық Конгрестің көрнекті мүшесі болды. Ол сонымен қатар АҚШ Ұлттық қауіпсіздік агенттігінің және АҚШ президенттері Рональд Рейган мен Джимми Картердің кеңесшісі болып жұмыс істеді. АҚШ-тағы көптеген белгілі саясаткерлермен байланыстары арқылы ол Польшаның НАТО-ға мүше болуын қолдады (осы мақсатқа 1999 жылы қол жеткізілді). 1990 жылдары Польша радиосымен ынтымақтастыққа кірісіп, "Polska z oddali" ("Қашықтан Польша") атты бағдарламалар сериясын жазды. 1990 жылдан бастап Польша теледидарында ай сайынғы бағдарламалардың авторы және жүргізушісі болды. 2002 жылдың шілдесінде ол соңғы рет Варшаваға оралды. Ол Польшаның Еуропалық Одаққа кіруін белсенді түрде қолдады. Оның 1989 жылдан кейін Польшада және шетелде жарық көрген көптеген кітаптары бестселлерлерге айналып, оған одан да көп танымалдылық әкелді. Жазған шығармалары үшін ол Польшаның ең беделді әдеби сыйлықтарына ие болды, соның ішінде Кизиел сыйлығы (1999), Ксаверий Прушинский атындағы Польша Қалам клубының сыйлығы (2001) және теледидар тұлғаларына берілетін Супервиктор сыйлығы. 2003 жылы ол Польшадағы христиандар мен еврейлер кеңесінің "Człowiek Pojednania" ("Таттулық адамы") сыйлығымен марапатталды, себебі ол поляк-еврей диалогына үлкен үлес қосты. Соңында, ол Варшава университеті, Ягеллон университеті және туған оқу орны – Познаньдегі Адам Мицкевич университеті сияқты көптеген польшалық университеттердің құрметті докторы атанды. 2005 жылдың 20 қаңтарында Варшавада қайтыс болды. Өзінің барлық мұрағаттарын Оссолинеум институтына тапсырды.
Zdzisław Jeziorański was born on 2 October 1914 in Berlin. He attended Gimnazjum i Liceum im. Stefana Batorego in Warsaw. After finishing his studies in economics in 1936, he worked as a teaching assistant at Poznań University. Mobilized in 1939, he fought in the Polish Army as an artillery non commissioned officer. He was taken prisoner of war by the Germans in Volhynia, but managed to escape and returned to Warsaw. Most of his colleagues were taken prisoners of war by the Soviets and later killed in the Katyn massacre. He quickly joined the Polish resistance. After 1940 he became the main organiser of the Akcja N, a secret organisation preparing German language newspapers and other propaganda material pretending to be official German publications, to wage psychological warfare against German troops. He also served as an envoy between the commanders of the Home Army and the Polish Government in Exile and other allied governments. During his first trips to Sweden and Great Britain he informed the Western governments of the fate of Poland under German and Soviet occupation. He was also the first to report the Warsaw Ghetto uprising. During one of such missions, in July 1944, he returned to Warsaw only a few days before the Warsaw uprising broke out. During the Uprising Nowak Jeziorański took an active part in the fight against the Germans and also organised the Polish radio that maintained contact with Allied countries through daily broadcasts in Polish and English. Shortly before the capitulation of the Polish capital, he was ordered by Home Army's commander in chief Tadeusz Bór Komorowski to leave the city and find his way to London. He managed to evade being captured and reached Great Britain, bringing with him large quantities of documents and photos. For his bravery and his travels through the German occupied Europe he was awarded with the Virtuti Militari, the highest Polish military medal. After the war Nowak Jeziorański stayed in the West, initially in London and then in Munich and Washington. Between 1948 and 1976 he was one of the most notable personalities of the BBC Polish Section. In 1952 he also became head of the Polish section of the Munich based Radio Free Europe. Through his daily radio broadcasts he remained one of the most popular radio personalities, both in communist held Poland and among the Polish diaspora in the West. After giving up his posts in 1976 he became one of the most prominent members of the Polish American Congress. He was also working as an advisor to the American National Security Agency and the presidents of the USA Ronald Reagan and Jimmy Carter. Through his contacts with many notable politicians in the USA, he was one of the proponents of Poland's membership in NATO (achieved in 1999). In the 1990s he started his cooperation with the Polish Radio and wrote a series of broadcasts titled Polska z oddali (Poland from a Distance). Since 1990 he was on Polish television as writer/presenter of monthly programs. In July 2002 he returned to Warsaw for the final time. He was an active supporter of Poland's entry into the European Union. Most of his books, published abroad as well as those published in Poland after 1989, were best sellers and gained him even more popularity. For his writings he was awarded some of the most prestigious Polish literary awards, including the Kisiel Award (1999), Ksawery Pruszyński Memorial Prize of the Polish Pen Club (2001) and the Superwiktor award for television personalities. In 2003 he was also awarded the Człowiek Pojednania prize by the Polish Council of Christians and Jews for his part in the Polish Jewish dialogue. Finally, he was made the doctor honoris causa of many Polish universities, including the Warsaw University, Jagiellonian University and his alma mater, the Adam Mickiewicz University in Poznań. He died in Warsaw on 20 January 2005. He donated all his archives to the Ossolineum Institute.
Ресейдегі цензура
Новактың таңдамалы мәтіндері Ресейдің Санкт-Петербург қаласында ФСБ-сымен тәркіленді.
A selection of Nowak's texts has been confiscated in Saint Petersburg, Russia by the FSB.
Танымал мәдениетте
Новак Жезоранскийдің соғыс жылдарындағы өмірі мен Варшава көтерілісі туралы драмалық көркем фильм, "Куриер" (фильм) [pl] ("Хабаршы"; АҚШ атауы: "Қарсылық күресшісі") 2019 жылы Польшада, ал 2020 жылы АҚШ-та көрсетілді. Фильмді поляк режиссері Владислав Пасиковский түсірген, ал Новак Жезоранский рөлін Филипп Тлокиньский [pl] ойнайды.
A dramatic feature film about the wartime experiences of Nowak Jeziorański and the Warsaw Uprising, entitled Kurier (film) [pl] (The Messenger; U. S. title: The Resistance Fighter), was released in Poland in 2019 and in the United States in 2020. Directed by Polish filmmaker Wladyslaw Pasikowski, it stars Philippe Tłokiński [pl] as Nowak Jeziorański.