Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Әділдіктің экономикалық ұғымы
Economic concept of fairness
Теңдік, немесе экономикалық әділдік – экономикадағы әділдік туралы ұғым немесе идея, әсіресе салық салу және әлеуметтік экономика салаларында. Теңдік экономикадағы маңызды ұғым болып табылады және қоғамдағы байлықты, ресурстарды және салық жүйесін бөлудегі әділдік пен заңдылық тұжырымдарымен тығыз байланысты. Бұл мемлекеттік қаржы, салық саясаты және әлеуметтік экономика тақырыптарын талқылаудың негізгі құралы болып табылады, сондай-ақ халықтың әртүрлі топтары арасындағы ресурстарды қалай бөлуге әсер етеді.
Equity, or economic equality, is the concept or idea of fairness in economics, particularly in regard to taxation or welfare economics. Equity is a central concept in economics, closely tied to notions of fairness and justice in the distribution of wealth, resources, and taxation within a society. It is a foundational element in the discussions of public finance, taxation policies, and welfare economics, influencing how resources are allocated among different segments of the population.
Өзге де капиталдың анықтамасы
Экономикадағы теңдік – экономикалық процестер мен олардың нәтижелерінің ешқандай нақты топқа немесе жеке тұлғаға артықшылық немесе кемсіту жасамауының әділдік жағдайы. Бұл әділдік сезімі немесе экономикалық әділдік, қоғамның әртүрлі бөліктері арасындағы экономикалық айырмашылықтарды теңгерлеуге бағытталған, осы арқылы қоғамды көбірек қатысушы және әділ етуге ұмтылады. Теңдік – мемлекеттік сектор экономикасы мен мемлекеттік саясаттағы маңызды мәселе. Ол дерлік барлық экономикалық саясатты талқылаулардың төрінде тұрады, бұл теңдіктің жалпы қоғамдық әл-ауқатқа әсер ететін мемлекеттік шешімдерді қалыптастырудағы маңызды рөлін көрсетеді. Теңдік экономикадағы капиталдың, тауарлардың және қызметтерге қолжетімділіктің таралуын қарастырады және көбінесе Джини индексі сияқты құралдар арқылы өлшенеді. Әлеуметтік әл-ауқатты бағалауда теңдікті экономикалық тиімділіктен ажыратуға болады. «Теңдік» кең мағынада қолданылса да, оны байлықты «жақсы» бөлуде экономикалық теңсіздікке қарсы тұру ретінде қарастыруға болады. Ол тәжірибелік экономикада теңсіздікке қарсы сезім ретінде зерттелген.
Equity in economics refers to a condition of fairness where the economic processes and their outcomes do not unduly favor or disadvantage any particular group or individual. This sense of fairness, or economic justice, attempts to balance economic disparities among different societal segments to promote a more inclusive and just society. Equity is a central issue in public sector economics and in public policy. It is at the heart of almost all economics policy debates, which underscores the integral role that equity plays in shaping public decisions that impact overall societal welfare. Equity looks at the distribution of capital, goods, and access to services throughout an economy and is often measured using tools such as the Gini index. Equity may be distinguished from economic efficiency in overall evaluation of social welfare. Although 'equity' has broader uses, it may be posed as a counterpart to economic inequality in yielding a "good" distribution of wealth. It has been studied in experimental economics as inequity aversion.
Теңгерімділікті анықтаудағы қиындық
Теңдікті анықтау оның субъективті сипатына байланысты туындайтын қиындықтарды қамтиды, ол әлеуметтік құндылықтарға және әділ деп саналатын жеке адамның көзқарасына тікелей байланысты. Экономистер көбінесе тарату теңдігінің барлыққа қабылданған анықтамасын жасауға тырысады, бірақ бұл пайдалылықты салыстыруды қажет етеді, ал мұндай салыстырулар өте күрделі және даулы болып табылады. Мемлекеттік қаржы теориясы мен практикасы осы қиындықты көрсетеді: «Экономистерге тарату теңдігінің қанағаттанарлық анықтамасын жасау қиын, себебі ол пайдалылықтың тұлғааралық салыстыруларын талап етеді». Іс жүзінде, тиімділікке жету немесе бостандық сақтау сияқты басқа да маңызды мақсаттарға зиян келтірмей, таңдауларды теңестіру мүмкін болмайды. Осы күрделілік экономикалық саясаттағы тең нәтижелерге келісімге келуге үлкен тосқауыл болып табылады.
Defining equity presents inherent challenges due to its subjective nature, which depends heavily on societal values and individual perceptions of what is considered fair. Economists often struggle to establish a universally accepted definition of distributional equity because it involves making interpersonal comparisons of utility, which are inherently complex and controversial. Public finance in theory and practice highlights this difficulty: "Economists find it difficult to formulate an acceptable definition of distributional equity because it would require interpersonal comparisons of utility." In practice, it may prove impossible to equalise choices without seriously impeding social objectives in other areas, such as the attainment of efficiency or the preservation of liberty. This complexity is a significant barrier to forming a consensus on what constitutes equitable outcomes in economic policy.
Көлденең және тік капитал
Горизонтальды әділдік ұғымы адамдардың бірдей немесе ұқсас экономикалық жағдайда болған жағдайда оларды бірдей қарауды білдіреді – олардан бірдей салық алу және/немесе бірдей мемлекеттік қызметтер ұсыну. Горизонтальды теңдік тұжырымында адамдардың табыстан ләззат алу қабілетінің, кем дегенде, белгілі бір табыс диапазонында ұқсас деген болжам бар. Бұл принцип көптеген салық жүйелерінің негізі болып табылады, олар бірдей табысқа ие адамдар ұқсас салық жүктемесін көтеруі керек деп тұжырымдайды. Дегенмен, горизонтальды әділдікті іс жүзінде іске асыру қиындықтарға толы, себебі ұқсас экономикалық жағдайларды анықтау өте субъективті және күрделі болуы мүмкін. Федералды табыс салығының күрделілігінің көп бөлігі горизонтальды әділдік мақсатында тең экономикалық жағдайларды анықтау әрекеттерінен туындайды. Екінші және одан да қиын түсінік – вертикальды әділдік. Вертикальды әділдік адамдарды олардың табысы, байлығы немесе басқа да қажеттіліктері мен төлем қабілетінің айырмашылығына қарай әртүрлі қарауды білдіреді. Ол әдетте, жағдайы жақсырақ адамдар мемлекеттік қазынаға көбірек үлес қосуы керек деп тұжырымдайды. Бұл принцип прогрессивті салық салуды қолдайды, онда салық ставкалары жеке тұлғаның табысына немесе байлығына қарай өседі. Вертикальды әділдіктің негізі халықтың әртүрлі қабілеттерін және қажеттіліктерін мойындауға байланысты, бұл олардың салық үлесіне әсер етуі керек. Алайда, горизонтальды әділдік сияқты, вертикальды әділдік те іс жүзінде қиындықтарға тап болады. Мысалы, мемлекеттік саясаттың бағыты ретінде вертикальды әділдікті пайдаланудың бір қиындығы – өлшеуде. Вертикальды әділдікті анықтауға тырысу, сондай-ақ, бұрын талқыланған, пайдалылықты жеке-жеке салыстырумен байланысты ауыр проблемаларды тудырады.
The concept of horizontal equity means treating people alike if they are in the same or similar economic situations—making them pay the same taxes and/or providing them with the same public services. Implicit in the notion of horizontal equity is an assumption that people’s capacity to enjoy income is similar, at least within a given range of incomes. This principle underpins many tax systems, advocating that those with comparable incomes should incur similar tax burdens. However, the practical implementation of horizontal equity is fraught with challenges, as defining what constitutes similar economic situations can be highly subjective and complex. Much of the complexity in the federal income tax arises from attempts to define equal economic situations for purposes of horizontal equity. A second and even more challenging concept of equity is vertical equity. Vertical equity means treating people differently according to the differences in their income, wealth, or other measure of need or ability to pay. It is typically advocating that those who are better off should contribute more to the public coffers. This principle supports progressive taxation, where tax rates escalate with an individual's income or wealth. The rationale for vertical equity involves recognizing different capacities and needs among the population, which should influence their tax contributions. However, like horizontal equity, vertical equity also encounters practical difficulties. For example, one difficulty with using vertical equity as a guide to public policy is in measurement. Attempting to determine vertical equity also raises the serious problems discussed earlier that are associated with interpersonal comparisons of utility.
Теңдік аксиомалары
Теңдік аксиомалары – экономикалық саясатта әділдікті түсіну және іске асыру үшін негіз болатын теориялық құрылымдар. Теңдік принциптерінің көптеген түрлері болғанымен, оларды кең мағынада екі санатқа бөлуге болады: процедуралық және нәтижелік. Олардың ішінде Хаммондтың теңдік принципі ерекше аталады. Ол кірісті байлардан кедейлерге бірте-бірте аудару арқылы, олардың пайдалылық деңгейлерінің салыстырмалы орналасуын өзгертпей, жалпы әл-ауқатты арттырады. Бұл принцип "бір адамның пайдалылығының артуы, екінші адамның пайдалылығының төмендеуімен сәйкес келіп, олардың пайдалылық шкаласындағы өзара орналасуын өзгертпесе – біз мұны Хаммондтың прогрессивті трансферті деп атаймыз – әл-ауқаттың жақсаруы болып табылады" деген сенімге негізделген.
Equity axioms are theoretical constructs that provide frameworks for understanding and implementing fairness in economic policies. While there are many variants of equity principles, they could be divided in two broad categories, namely, procedural and consequentialist. Among these, Hammond’s equity principle is notable. It suggests that a progressive transfer—redistributing income from richer to poorer individuals without altering their relative positions in terms of utility—enhances overall welfare. This principle is grounded in the belief that "an increase in one person's utility matched with a decrease in another person's utility that does not alter their respective positions on the utility scale – what we refer to as a Hammond progressive transfer – constitutes a welfare improvement.“
Тағы бір аксиома – Сеннің әлсіз теңдік аксиомасы, ол былай демек: «Егер i адамының әрбір табыс деңгейінде j адамынан төмен әл-ауқаты болса, онда n адамның (i және j-ні қоса) арасында белгілі бір табыс мөлшерін бөлістерде, оңтайлы шешім i адамына j адамынан жоғары табыс деңгейін беруі керек». Бұл аксиома ресурстарды бөлу кезінде ең осал топтың қажеттіліктерін басымдыққа қояды, соның арқасында әділеттілік мәселелері экономикалық нәтижелерге тікелей әсер етеді.
Another axiom is Sen's weak equity axiom, which states: „Let person i have a lower level of welfare than person j for each level of individual income. Then in distributing a given total of income among n individuals including i and j, the optimal solution must give i a higher level of income than j.“ This axiom prioritizes the needs of the most disadvantaged when allocating resources, ensuring that equity considerations directly influence economic outcomes.
Салық салудағы әділдік
Салық салуда әділдіктің рөлі аса маңызды. Әділ салық жүйесі қаржылық жүктемені әртүрлі табыс топтары арасында тең бөлуді мақсат етеді, осылайша әркімнің мемлекеттік қызметтерге лайықты үлес қосуын қамтамасыз етеді. Салық салуда көлденең және тік әділдік принциптері жиі талқыланады. Мемлекеттік қаржы саласында көлденең әділдік – салық төлеуге қабілеті бірдей адамдардың бірдей немесе шамалас сома төлеуі керек деген идея. Бұл салық бейтараптығы тұжырымдамасымен немесе салық жүйесінің ұқсас заттар мен адамдарды кемсітпеуі және мінез-құлықты артық бұрмаламауы керек деген оймен байланысты. Тік әділдік әдетте салық төлеуге қабілеті жоғары адамдардың көбірек төлеуі керек деген идеяны білдіреді. Егер байлар табысына пропорционалды түрде көбірек төлесе, бұл пропорционалды салық деп аталады; егер олар үлесін арттырып төлесе, онда бұл прогрессивті салық деп аталады, кейде ол кірісті қайта бөлумен байланысты. Прогрессивті салық – табыс топтары арасындағы теңсіздікті азайтуға көмектесетін негізгі қаржы құралдарының бірі. Сонымен қатар, әділдік халықаралық деңгейде де қарастырылуы мүмкін. Теориялық тұрғыдан алғанда, халықаралық әділдік халықаралық контексте ұлттық пайда мен зиянды бөлумен айналысады және әр елдің шекаралық операциялардан түсетін салық түсімдерінің әділ үлесін алуын қамтамасыз етуді мақсат етеді. Салық саясатының халықаралық әділдік принципі салық салу құқығын салық төлейтін ел мен тұрғын елдер арасында бөлу мәселесін талқылауда маңызды роль атқарады.
The role of equity in taxation is pivotal. An equitable tax system aims to distribute the financial burden fairly across different income groups, ensuring that everyone contributes their fair share towards public services. The principles of horizontal and vertical equity are often discussed regarding taxation. In public finance, horizontal equity is the idea that people with a similar ability to pay taxes should pay the same or similar amounts. It is related to the concept of tax neutrality or the idea that the tax system should not discriminate between similar things or people, or unduly distort behavior. Vertical equity usually refers to the idea that people with a greater ability to pay taxes should pay more. If the rich pay more in proportion to their income, this is known as a proportional tax; if they pay an increasing proportion, this is termed a progressive tax, sometimes associated with redistribution of wealth. Progressive tax is one of the main financial tools to help decrease the inequality between income groups. In addition, Equity may also refer to inter nation equity. As a theory, inter nation equity is concerned with the allocation of national gain and loss in the international context and aims to ensure that each country receives an equitable share of tax revenues from cross border transactions. The tax policy principle of inter nation equity has been an important consideration in the debate on the division of taxing rights between source and residence countries.
Әділ бөлу
Әділ бөлудегі теңдік дегеніміз – әрбір адамның белгілі бір тауарлардың өзіне тиген үлесін жеке бағалауы бірдей болуы. Артық процедурасы (SP) пропорционалды теңдік деп аталатын күрделірек түрге қол жеткізеді. Екі адамнан асып кеткен жағдайда, бөлініс бір уақытта теңдікті де, қызғанышсыздықты да қамтамасыз ете алмайды.
Equitability in fair division means every person's subjective valuation of their own share of some goods is the same. The surplus procedure (SP) achieves a more complex variant called proportional equitability. For more than two people, a division cannot always both be equitable and envy free.