Йоруба Геледе сахналық өнері: Аналарға құрмет пен рухани күштің көрінісі

Кіріспе

Йоруба халқының Геледе мерекесі – бұл көрерменді қызықтырып, білім беру мақсатында өнер мен ритуальдық биді үйлестіретін түрлі-түсті маскалар арқылы қойылатын халықтық шара. Геледе «Аналар» (аоун ия ва) деп аталады, оларға әйел ата-бабалар мен құдайлар, сондай-ақ қауымның қарт әйелдері кіреді. Бұл мереке осы әйелдердің қоғамдағы күші мен рухани қабілетін дәріптейді. Ол йоруба қоғамындағы дұрыс әлеуметтік мінез-құлықпен қатар, бала туу және ана болу мәселелеріне де назар аударады.

Гелед костюмі мен бас киімдері

Геледе маскалары әдетте түрлі-түсті матадан тігілген, көп қабатты киіммен бірге тағылады. Геледе "маскасы" – нақтырақ айтқанда, бас киім, себебі ол бастың үстіне орналасады және киген адамның беті матадан жасалған жамылғымен жабылады. Бас киім адам басының пішінін алады, оның үстінде көрермендерді көңілді етуге арналған, бірақ сонымен қатар, әдетте маскарадтың бір бөлігі болып табылатын әндерде де көтерілетін әлеуметтік мәселелер бейнеленеді. Бас киімдер көбінесе жарық түстермен боялады. Геледе фестивалінде көптеген әртүрлі бас киімдер қолданылады. Ең көп таралғандары: Ори Эниян, яғни адам басы. Бұл топта үш кіші топ бар: шаш өрмесі бар, бас киім немесе орамал киген, және кішкентай жануарлар немесе заттар ұстаған бас киімдер. Осы маска Геледе қойылымдарымен ең көп байланыстырылады. Содан кейін – Ия, яғни Ұлы Ана басы. Иги Эфе, немесе Эфе бас киімі. Оложу Меджи, яғни екі беті бар маска. Элеру, яғни үстіне конструкция орнатылған бас киім. Бұл бас киімнің тақырыптары алуан түрлі: Ритуалды ыдыс ұстаушы, кәсіптер, дін, портреттер және сатира. Одан кейін – Онидофойи бас киімі, яғни жыланмен байланысқан екі адам басы. Ори Көзі, яғни құс басы маскасы және Ори Эранко, яғни жануар басы маскасы. Жеке адамдар немесе отбасылар бас киімдерін мүмкіндігінше тартымды және күлкілі ету үшін бар күштерін жұмсайды. Мотивтердің сан алуандығы және олардың комбинациялары Геледе бас киімдерінің типологиясын жасауды қиындатады. Көптеген бас киімдер бетін әшекейлейді, әраллап жазылған немесе боялған тектік белгілерден бастап, сәндік татуировкаларға дейін. Бабатунде Лавал былай деп жазады: «Бас киім костюмге сол арнада, адам денесіне бас (ори) қатынасындай. Ол – маска ішінде кім екенін анықтаудың көрсеткіші және маска киген кезде масканың тұлғасының мәні. Бас киімде жиі кездесетін күлкілі бейнелерге қарамастан, үстіне орнатылған конструкцияның астындағы бет тыныш күйде болады, бұл өмірдің парадоксалдығын және оны ерекше сақтап өту қажеттігін көрсетеді». Геледе қойылымының костюмдері әйелдер мен аналық байланысқа тікелей қатысты. Баланың белбеуі, кеуде, жамбас, металл білезіктер, түрлі-түсті панельдер, жылқының құйрығынан жасалған шапақ және жаңбыршадан тұратын Геледе костюмдерінің материалдары әртүрлі мағынаға ие. Мысалы, баланың белбеуі – бала емізетін ананы бейнелейді, сонымен қатар костюмнің ішінде қолдау қызметін атқарады. Геледе фестивалінің күндізгі қойылымдары, Эфе костюмін қоспағанда, түнгі қойылымдарға қарағанда әлдеқайда әсем және түрлі-түсті. Себебі, түнгі қойылымдарда костюмдерді көру қиын, сондықтан жақсы көрінбейтін аса күрделі костюмдердің болуы мағынасыз.

Gelede masks are worn with a costume consisting of layers of elaborate, colorful cloth. The Gelede "mask" is more accurately a headdress, since it rests on top of the head and the wearer's face is covered by a cloth veil. The headdress takes the form of a human head, on top of which are motifs that are intended to entertain onlookers but, in addition, usually address social concerns that may also be expressed in songs that are part of the masquerade. The headdresses are usually brightly painted. Within the Gelede festival there are many different headdresses being used. The most common variations being: the Ori Eniyan, or human head. Within this group there are three subcategories. Those that have hairdos, those with head wraps or hats, and those carrying small creatures or objects. This mask is the most commonly associated with the Gelede performances. Then there is the Iya, or Great Mother head. Igi Efe, or the Efe headress. The Oloju Meji, the double faced mask. Eleru, or head with a superstructure. This headdress has various topics such as the Ritual Bowl Carrier, occupations, religion, portraits, and satire. Followed by the Onidofoyi headdress, or the two human heads connected by snakes mask. The Ori Eye or bird head mask and the Ori Eranko, or the animal head mask. Individuals or families will usually go to any length to make their headdresses as attractive and humorous as possible. The endless variety of the motifs and their combinations makes it difficult to attempt to construct a typology of Gelede headdresses. Most of the headdresses have facial adornments, ranging from lineage marks to decorative tattoos, which are either incised or painted. Babatunde Lawal writes: "The headdress is to the costume what the head (ori) is to the human body. It is an index of identification and the essence of the masker's personality as long as he is inside the mask. In spite of the comical representations that often appear on the headdress, the face below the superstructure remains serene, as if stressing the paradox that is life and the need to live life with special care." The Costumes of the Gelede performance directly relate to the connection of women and motherhood of the society. Consisting of a baby sash, breasts, buttocks, metal anklets, colored panels, a horsetail whisk, and a fan, the materials of the Gelede costumes have various connotations. For example, the baby sash represents a breast feeding mother while also being a support within the costume itself. The daytime performances of the Gelede festival are more elaborate and colorful compared to the nighttime performances, with the exception of the Efe costume. This is because during the nighttime performances the costumes are harder to see, so it would be counterproductive to have really elaborate costumes that wouldn't be seen.