Кіріспе

1996 жылы Майкл Бихидің «Дарвиннің қара қорапшасы: Эволюцияға биохимиялық сын» (1996; екінші басылым 2006) кітабы – Пенсильвания штатындағы Лихай университетінің биохимия профессоры және Дискавери институтының Ғылым және мәдениет орталығының аға ғылым қызметкері Майкл Дж. Бихидің еңбегі. Кітапта Бихи өзінің «қайта келтірілмейтін күрделілік» тұжырымын ұсынады және көптеген биохимиялық жүйелерде оның болуы эволюциялық процестердің нәтижесі емес, интеллектуалды жобалаудың нәтижесі болуы керек деген пікірді білдіреді. 1993 жылы Бихи «Пандалар мен адамдар» кітабында қан ұюы туралы тарау жазған, онда негізінен бірдей аргументтер келтірген, бірақ «қайта келтірілмейтін күрделілік» термині қолданылмаған. Осы терминді ол кейін «Дарвиннің қара қорапшасы» кітабындағы тарауда ұқсас түсіндірмелермен ұсынды. Бихи бұл екеуін де өзі жазғанын мойындады және Китцмиллер Довер аймақтық мектеп округінің ісінде интеллектуалды жобалауды қорғай отырып, олардың ұқсастықтарына келісті. Кітап көптеген ғалымдар тарапынан қатты сынға ұшырады, олар Бихидің айтқандары логикалық тұрғыдан дұрыс емес және жалған ғылымға жатады деп санайды. Мысалы, Nature журналына жазған рецензиясында Жери Койн кітапты цитаталарды манипуляциялау және негіссіз шабуылдар жасау үшін сынады. Publishers Weekly журналы кітапты «неодарвинистік ойлауға қарсы шабытты және өткір сын» ретінде бағалап, оның «қызығушылықты оятуы мүмкін» екенін айтты. Саяси консервативті National Review журналы да «Дарвиннің қара қорапшасын» ғасырдың ең үздік 100 ғылыми емес кітабының бірі деп таныды, оның ішіне Дискавери институтының мүшесі Джордж Гилдер де кірді.

Қорытынды

Атауындағы "қара қорап" термині құрылғының ішкі жұмысын белгілі бір себептермен ескермейтін, оның функциясын талқылауға мүмкіндік беретін тұжырымдамалық құралды білдіреді. Бұл философиялық құрал ғылыми дискурста кеңінен қолданылады, ал Бихе Чарльз Дарвиннің өмірінде жасуша құрылымы мен микробиологияның басқа да аспектілерін толық түсіну мүмкін болмағанын атап көрсетеді. Одан әрі ол бұл мәселені терең зерттеуді жоспарлап отырғанын мәлімдейді. Бихе ғылым тарихындағы парадигмалық өзгерістерді, теориялардың негіздері мен болжамдарын зерттеуді, кейде бүкіл бұрынғы теорияны жоққа шығаруға әкелетінін жалпы оқырманға еске салады. Бихе биологиядағы (әсіресе эволюциядағы) мұндай парадигмалық өзгеріс биохимиядағы соңғы жаңалықтарға (шамамен 1996 жыл) байланысты жақын арада болуы мүмкін екенін айтады. Бихе ғалымдардың "көпшілігі" эволюция теориясын қабылдағанын мойындайды және олардың "көпшілігі (бірақ барлығы емес) бұл қабылдауды авторитетке негіздейді" дейді. Бихе әртүрлі биологиялық белгілердің эволюциялық тарихын түсіндіру әдетте олардың бастапқы нүктесі ретінде белгілі бір қабілеттердің болуын қабылдайды, мысалы, Чарльз Дарвиннің жарыққа сезімтал нүктелердің шоғырының аралық қадамдар арқылы көзге қалай айналғаны туралы мысалы. Ол Дарвиннің жарыққа сезімтал "қарапайым" нүктенің пайда болуын түсіндіру қажеттілігін жоққа шығарғанын, көрудің қазіргі заманғы биохимиялық түсінігін қорытындылайды және көптеген басқа эволюциялық түсіндірмелер де ұқсас қиындықтарға тап болады деп мәлімдейді. Содан кейін Бихе бөлшегінің бірін алып тастау бүкіл жүйенің жұмысын тоқтатып тастайтын бөлшектерден тұратын жүйенің қайталанбайтын күрделілік концепциясын енгізеді және анықтайды, сондай-ақ танымал мысал ретінде серіппелі механизмді тышқан тұзағын келтіреді. Келесі тарауларда Бихе цилия, бактериялық флагеллум, қан ұю, иммундық жүйе және көпіршіктік тасымалдану сияқты бірнеше биологиялық жүйелердің күрделілігін талқылайды. Бихе жүйелердің күрделілігі мен биохимиялық механизмдерінің жеткілікті бағаланбағанын және басқа да ұқсас жүйелерді анықтайды. Бихе қайталанбайтын күрделіліктің негізгі қарсы аргументі – біртіндеп бейімделуді, яғни кейбір жүйелердің бастапқы, байланыссыз рөлінен қайталанбайтын күрделі жүйе ретінде жаңа функцияны қабылдауы мүмкін екенін анықтайды. Ол кез келген компоненттің барлық мүмкін рөлдерін қарастыру мүмкін болмаса да, компоненттердің күрделі жүйеде кездейсоқ түрде функциясын өзгерте алуы өте ықпалсыз екенін және теорияның назары компоненттерді жасаудан оларды өзгертуге ауысатынын, сондай-ақ күрделі жүйелердің эволюциялық жолдарына қатысты ғылыми журналдардағы сәтсіз әрекеттерді еске алады. Бихе эволюция болғанын растайтын мәлімдемелерді анықтаса да, олардың ешқайсысы эксперимент немесе есептеу арқылы расталмағанын айтады және кітапты ақылды дизайнды қайталанбайтын күрделіліктің шешімі ретінде ұсына отырып аяқтайды.

Қабылдау

Дарвиннің «Қара қорабы» ғылыми қауымда жақсы қабылдамады, олар Бехидің алғышарттары мен аргументтерін қабылдамады. Кеннет Миллер Бехидің аргументін биохимияға сілтеме жасай отырып, дизайнға қатысты аргументтің жаңартылған нұсқасы ретінде сипаттады (бұл пікірді басқа рецензенттер де қайталады), сондай-ақ биохимия саласындағы және қазіргі кезде азайтуға болмайтын күрделі жүйелердің эволюциясын көрсететін палеонтологиялық деректерді келтірді. Миллер Бехидің теориясын фальсификацияланбайтын деп сипаттайды, биохимиялық жүйенің эволюциясын көрсететін дәлелдерді таңдап алып, елемейтінін айтады. Өз блогында ПЗ Майерс оны «көп әсер еткен, жалған ғылыми еңбектердің мысалы» деп сипаттады. Джерри Койн Nature журналындағы рецензиясында бұл кітапты «халыққа танымал» креационизмнен шыққан, эволюцияға қатысты дәлелдерді адал түрде қарастыра алмаған деп сипаттады. Койн сондай-ақ Бехиді цитаталарды дұрыс пайдаланбау және ғалымдарға қарсы жеке шабуылдар жасаумен айыптайды, сонымен қатар эволюцияны «тартыншақты қабылдағандығын» айтады. Эволюцияны қолдайтын talk.origins веб-сайтындағы рецензия кітапты «Білімсіздіктің шекарасын ашып көрсету» деп сипаттады және кітапта жүйелер Бехи олардың жұмыс істейтін қарапайым түрін елестете алмаса, «азайтуға болмайтын күрделі» деп белгіленгенін айтады. Рецензияда теорияның фальсификацияланбайтындығы да айтылды (Миллерді қайталап). Х. Аллен Орр кітаптағы Бехидің аргументін «жарайсызда» деп атады, біртіндеп бейімделу азайтуға болмайтын күрделі жүйелерді тудыра алатынын айтады. Орр бұрыннан белгілі біртіндеп бейімделу мысалдарын келтіреді (Х.Дж. Мюллердің 20 ғасырдың басындағы еңбектеріне сілтеме жасайды). Бехи «дарвинизмнің сәтсіздігі» туралы ғалымдар арасында үнсіздік саясатын жүргізуге тырысқаны үшін де сынға ұшырайды. Бехи осы сын-пікірлердің кейбіреуіне жауап берді. Саяси консервативті National Review журналы Дарвиннің «Қара қорабын» ғасырдың ең үздік 100 ғылыми емес кітабының бірі деп таныды. Төрағалыққа Джордж Гилдер де қатысты, ол Discovery институтының мүшесі.

Жасау

Бехидің «Дизайн мен эволюциядағы кездейсоқтық: деректер қайда?» атты мақаласын қарастырған Денис Ламуро, «Дарвиннің қара қорабының» биологиялық эволюцияға қарсы фундаменталистік және евангелистік сынның орталық бөлігіне айналғанын сынады. Бехе, Дарвиннің өмірдің пайда болуы туралы көзқарастары атеистік болған деген тарихи дұрыс емес пікірді қолдайды, ал «Түрлердің пайда болуы» кітабында материяға заңдарды орнату арқылы Жаратушы туралы оң және қолдаушы контексте жиі айтылады. Бехе табиғатта Құдайдың тікелей араласып, күрделі құрылымдарды жасайды деген пікірге толық берілмесе де, «Дарвиннің қара қорабында» құдайлық араласу барлық тіршіліктің пайда болған жасушаның тікелей жаратылуына себеп болуы мүмкін деген болжам айтылады, бұл жаратылыстың керемет актілері туралы креационистік көзқарастарды қолдайды, бірақ ол Дарвиннің: «Тіршілік, өзінің әртүрлі күштерімен, бастапқыда бірнеше түрге немесе бір түрге сыр берілген» деген сөзін қайталайды. Бехидің алғашқы жасушаның жаратылуы табиғат заңдарындағы «бос орын» екенін, оған Құдайдың араласуы қажет екенін айтуы, ғылыми жаңалықтармен толтырылатын бос орындарға байланысты «Құдайдың бос орындағы» проблемалық позициясы болып көрінеді. Бехидің «бірден» қайта жаңғыртылмайтын құрылымдар пайда болады деген тезисіне басқа биохимиктер, оның ішінде көптеген сенімді христиандар қарсы тұрады және бұл тезиске палеонтологиялық деректерде ешқандай қолдау жоқ.

Теңдестердің шолуы

2005 жылы Довердегі сот процесінде қорғаныс тарапынан куәлік бергенде, Бихи кітапқа рецензиялық журналдағы ғылыми мақалаға қарағанда, мұқияттап қарау жүргізілгенін антпен мәлімдеді. Бұл талап кітаптың рецензиялану фактілерімен қайшы келеді. Кітаптың бес рецензентінің төртеуі (Майкл Атчисон, Роберт Шапиро, К. Джон Морроу және Рассел Дулиттл) кітаптың қатаң рецензиядан өткенін растамайтын немесе Бехидің мәлімдемесін қолдамайтын мәлімдемелер жасады. Майкл Атчисон Атчисон кітапты мүлдем қарастырмағанын, тек телефон арқылы 10 минут сөйлесіп, кітаптың қысқаша мазмұнын алғаннан кейін, мәтінін көрмей-ақ мақұлдағанын айтты. Роберт Шапиро Шапиро кітапты қарап шыққанын, өмірдің пайда болуын зерттеудегі кейбір талдауларымен келіскенін, бірақ оның қорытындылары жалған деп ойлағанын, алайда дизайн аргументінің қолжетімді ең жақсы түсіндірмесі осы екенін мәлімдеді. Егер кітап рецензиялық журналға жіберілгенде және бұл пікір жарияланғанда, Шапироның берген рецензиясы интеллектуалды дизайн туралы қорытындыларды өзгертуге немесе алып тастауға мәжбүрлеген болар еді. Рассел Дулиттл, Бехи қан ұюы туралы талқылауының көп бөлігін негізге алған, оны лекцияда берген қарапайым түсіндірмесін бұрмалау және белгілі мүмкіндіктерді жою арқылы ықтималдықтың қате креационистік есебін ұсынды деп сипаттады, бұл бастапқы баспагердің кітапты жариялаудан бас тартуына да себеп болды. Сол сот процесінде Бихи ақырында антпен: «Тиісті эксперименттер немесе есептеулер арқылы кез келген биологиялық жүйенің интеллектуалды дизайны қалай пайда болғанын егжей-тегжейлі және қатаң сипаттайтын интеллектуалды дизайнды қолдайтын рецензияланған мақалалар жоқ» деп куәлік берді. Сот шешімі бойынша интеллектуалды дизайн ғылым емес, ол негізінен діни сипатқа ие деп танылды.