Кіріспе

Азиядағы өзен. Сутледж өзені (/sʌtledʒ/) – Үндістан мен Пәкістанның солтүстігіндегі тарихи Пәнджаб аймағы арқылы ағатын бес өзеннің ең ұзыны. Сутледж өзені Сатадру деп те аталады. Бұл Инд өзенінің ең шығыс саласы. Пәнджаб, Раджастан және Харьяна штаттарына суару және басқа да мүмкіндіктер беру үшін Бхакра бөгеті Сутледж өзенінің айналасында салынған. Сутледж сулары Үндістан мен Пәкістан арасындағы Инд сулары туралы келісім бойынша Үндістанға бөлінеді және көбінесе Сырхинд каналы, Бхакра магистралі және Раджастан каналы сияқты Үндістанның суару арналарына бағытталады. Орташа жылдық ағын 14 миллион акр-фут (MAF) (шамамен 1,727 × 1013 л) Ропар бөгетінен жоғары, Бхакра бөгетінен төмен. Оның бірнеше ірі гидроэлектр станциялары бар, соның ішінде 1325 МВт-тық Бхакра бөгеті, 1000 МВт-тық Карчам Ванту гидроэлектр станциясы және 1500 МВт-тық Натпа Джакри бөгеті. Дереккөздің сенімділігі жоқ: себебі WP:BLACKLIST доменінде. Үндістандағы су жиналатын алап Химачал-Прадеш, Пәнджаб, Ладакх және Харьяна штаттары мен одақтық аумақтарын қамтиды. Батыс-оңтүстік-батысқа қарай жалғасып, Сутледж Пәкістанға Пәнджаб провинциясының Касур ауданындағы Бхедян Каланның шығысында кіреді, одан әрі оңтүстік-батысқа қарай Бахавалпур князьдігінің ежелгі және тарихи аймағын суарады. Бірнеше ғасыр бұрын Сутледж өзені Гхаггар өзенімен бірігіп, Араб теңізіне құйылатын. Шамамен 1797 ж.б.д., Сутледж өзенінің бағыты солтүстікке қарай жылжып, Беас өзенімен қосылды. Үш-Шәрифтің солтүстігінде Сутледж Ченаб өзенімен бірігіп, Панджад өзенін құрайды, ол ақырында Бахавалпур қаласының батысында Инд өзеніне құяды. Үндістан шекарасының оңтүстік-шығысындағы Пәкістан жағында Чолистан шөлі, ал Үндістан жағында Тар шөлі орналасқан. Содан кейін Инд Суккур маңындағы тар шатқал арқылы ағып, Синдтің құнарлы жазықтарын құрайды, Үндістан мен Пәкістанның Гуджарат шекарасы арасындағы үлкен дельта аймағын қалыптастырады және ақырында Пәкістанның Карачи порты қаласының жанында Араб теңізіне құяды. Тасқын кезінде Инд өзенінің сулары Үлкен Рананың Үндістан бөлігіне ағып кіреді. Осылайша, Үндістанның Гуджарат штаты да Инд өзенінің жағалауындағы штат болып табылады, өйткені штаттың Кори өзенінің батысында жатқан Куч аймағы Инд өзенінің дельтасының бөлігі болып табылады.

Пурандағы атаулар мен этимология

Махабаратаның Ади Парвасындағы Чайтра Ратха Парвасында, абыз Васиштха өзін-өзі өлтіргісі келгенде, Химаваттан бастау алатын Хаимавата деген өзенді көрді. Өзен суға толып, крокодилдер мен басқа да су жануарларына толы болған. Сондықтан ол өзенге секірді. Өзен Васиштханы өртегіш оттың үлкен тобындай сезініп, кеңейіп, жүз түрлі бағытқа тарады. Осыдан кейін өзенге "Шатадра" (немесе "Шататтру") деген ат берілді, яғни "жүз арналы өзен". Осылайша Васиштха құрлыққа түсіп, ешбір зардап көрмеді.

Ланкен Занбо

Ланкэнь Зангбо () — Қытайдың Тибет автономиялық аймағындағы Нгари ауданындағы өзен. "Лангкэнь" атауы тибет тілінде "піл" деген мағынаны білдіреді, себебі оның аты пілдің мұрын құбырына ұқсайтын аңғардан шыққан. Бұл өзен – Инд өзенінің саласы Сатледж өзенінің басты бастауы. Ол Шипки-Ла жотасы арқылы Үндістанға кіреді. Өзеннің бастауы Гангдизе тауларының оңтүстігінде, Нгари префектурасында орналасқан. Оның арнасы көбінесе Занда ауданында жатыр. Өзен 22 760 км² аумақты суландырады және 309 км-ге созылады. Су түсу биіктігі 3256 м құрайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл өзен 8-ші ғасырда құлағанға дейін Чжанчжунг патшалығының орталығы болған.

Геология

Сатледж – Гималай тауларынан бұрын пайда болған ежелгі өзен. Ол, Гималайлар көтеріліп келе жатқанда, арнасын қалыптастырған. Сатледж және Пенджаб өзендерінің барлығы 5 миллион жыл бұрын Ганг өзеніне шығысқа қарай құйып келген деп саналады. 1700 жылға дейін, және мүмкін одан да ертерек, Сатледж өзені Гхаггар-Хакр өзенінің (легенда бойынша Сарасвати өзені) маңызды саласы болғандығын көрсететін маңызды геологиялық дәлелдер бар, Indus өзеніне саласы болған жоқ. Әртүрлі авторлар өзеннің бағытын өзгертуді 2500-2000 жылдарға дейін, 5000-3000 жылдарға дейін, тіпті 8000 жылға дейін соққандығын айтады. Геологтардың пікірінше, тектоникалық белсенділік биіктіктегі өзгерістерді тудырып, Сатледж өзенінің ағысын оңтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай бұрған. Егер өзеннің бағыты жақында ғана (шамамен 4000 жыл бұрын) өзгерген болса, онда ол Гхаггар-Хакр (Сарасвати) өзенінің кеуіп кетуіне, Чолистан және қазіргі Синд штатының шығыс бөлігінің шөлге айналуына, сондай-ақ Гхаггар бойындағы Хараппа елді мекендерінің тасталуына себеп болуы мүмкін. Дегенмен, Сатледж өзенін Indus өзені мыңдаған жылдар бұрын басып алған болуы да мүмкін. Кейбір мәліметтерге сәйкес, қазіргі Сатледж өзенінің күшті эрозиясы Рампур аймағындағы жергілікті жарылыстарға және тау жыныстарының тез шығуына ықпал еткен. Бұл Пакистандағы Нанга Парбаттағы Indus өзенінің әрекетінен тау жыныстарының шығуына ұқсас, бірақ одан әлдеқайда кішкентай масштабта. Сондай-ақ, Сатледж өзені екі рет инверсияланған метаморфты градиентті көрсетеді.

Сатледж-Ямуна байланысы

Сутледж және Ямуна өзендерін байланыстыру мақсатында "Сутледж-Ямуна" (Sutlej Yamuna Link) деп аталатын ұзын, ауыр жүк тасымалына және суаруға арналған канал салу туралы ұсыныс бар. Жоба Ганг өзенін, континенттің шығыс жағалауынан бастап, Пакистан арқылы батысқа қарай байланыстыруды көздеп отыр. Аяқталғаннан кейін, "Сутледж-Ямуна" каналы Үндістанның шығыс жағалауынан батыс жағалауына (Араб теңізіне) ішкі су жолымен тасымалдауға мүмкіндік береді, бұл Үндістанның оңтүстік тілкесін теңіз арқылы айналып өту қажеттігін жояды, тасымалдау қашықтығын едәуір қысқартады, теңіз порттарына түсетін жүктемені азайтады, теңіз қауіптерін болдырмайды, бағыт бойындағы бизнес мүмкіндіктерін жасайды, жылжымайтын мүліктің құнын арттырады, салық түсімдерін көбейтеді, маңызды коммерциялық байланыстарды орнатып, Солтүстік-Орталық Үндістанның көптеген халқына жұмыс орындарын ұсынады. Алайда, бұл ұсынысқа кедергілер келді және ол Үндістаннің Жоғарғы Сотына жіберілді. Осы каналдың сумен қамтамасыз етілуін шамамен 100 тмкфт (2.832 × 1012 литрге жуық) көбейту үшін Цо Морири көлі / Лингди Нади (Цо Морири көлінің саласы) суларын Унгти Чу өзеніне қосу үшін 10 километрлік гравитациялық канал қазылып, Сатледж бассейніне ауыстырылуы мүмкін.